ASTABİL MULTİVİBRATÖR ÜZERİNE GENEL BİLGİLER

UDK: 621373

Çeviren : Mehmet KAÇMAZ TCDD

ÖZET

Bu yazıda astabil multivibratör üzerine genel bilgiler verilmekte, tasarımlama ilkeleri anlatılmaktadır.

SUMMARY in this article general information about astable multivibratör is given and design principles are explained.

1. TANIMLAMA VE UYGULAMADAKi YERİ

[l]'e göre : «Astabil multivibratör bir relaksiyon salınıcısıdır. Yeni frekansı, bir harmonik salınıcıda olduğu gibi bir salınım devresi ile değil, aksine exp. (—t/T) kuralına uyan bir boşalma süreci ile belirlenir» Astabil multivibratörün, kısaca AV, kararlı konumu yoktur. Geleneksel devre, iki katb, çarp-

* Elektronik, 1971, S. 9-10, dergisinden çevrilmiştir.

raz kuplajh alternatif akım yükselteci olarak da tanımlanabilir. Önemli büyüklükleri, f frekansı ve Kf darbe oranıdır. Uygulama biçimine göre bunlardan biri önem kazanır. Uygulama yerleri: Sabit f ve Kf değerleri için —bunlara elle de kumanda edilebilir—, açılıp kapanır ışıklama devrelerinde [2], sürekli çalışma halinde kara dalga satımcısı olarak, darbeli ışık stroboskopu, osiloskoplarda kontrol üreteci, sayıcılarda ve örneksel/sayısal çeviricilerde darbe üreteci, f ve Kf'in sürekli kumanda edilebilir değerleri için gerilim/frekans çeviricisi olarak [3] ve

aynca daha yüksek bir frekansla eşzamanlanabileceği için frekans bölücü olarak kullanılabilir, öte yandan tetiklemeli çalışmada darbe serileri vermede de yararlanılabilir.

2. TEMEL DEVRE

Uygulama çokluğundan ötürü, ilkede aynı olmakla beraber, hemen göze çarpmayan çeşitli karmaşık devreler vardır. Sabit f ve Kf değerleri için oluşan alt AV gurubunda bile çok çeşitli değişimleri bilinmektedir [4]. Ayrıca diğer etken elemanlarla (lambalar, FET'ler) ve işlem yükselteçleriyle oluşturulan devreler de vardır. Şekil l'de aynı yönlü transistörlerle yapılan, pratikte en çok kullanılan devre görülmektedir.

narın başlangıcı—, yetecek kadar dolmasıyla, tfl süresinin son kısmı başlar. Bu gerilim değişimini C2, Tj'in tabanına aktarır, taban akımı düşer ve UCE1 toplayıcı gerilimi Ub'ye doğru kayar, —pozitif kenarın başlangıcı—, C, bu gerilim değişimini T2'nin tabanına aktarır; IB2 kuvvetlenir, böylece UCE2 daha çok OV'a yaklaşır. Bu yeniden UCE,'in yükselişini destekler, AV'nin iç geri beslemesinin kazancı l olana kadar sürer ve AV diğer konuma geçer. Böylece tfl bitmiş olur.

tf2 süresi için de aynı süreç, bu kez rollerin değişimiyle oluşur. T2 iletimde, J1 kesimdedir. C2, bundan önce C/in tfl esnasındaki öte yana yüklenmesi olayında olduğu gibi, tf2 süresinin uzunluğunu belirler. Aynı şekilde Clf buna uygun olarak, bundan sonra gelen tf periyodunun tfl süresi için başlangıcındaki ilk değerine yeniden dolar.

Alo

Şekil 1. Aynı yönlü transistorlu astabll multlvibratorun temel devresi (paralel puşpul devre): Rvl ve R^ dirençleri çalışma ilkesi bakımından gerekli olmamakla beraber, pozitif toplayıcı çıkışlarının dik olmasını sağlarlar.

2.1 Çalışması, zaman değişimi :

Salınım periyodu tf = l/f iki kısmi sürenin toplamıdır : t£ = ttl + t^. tfl süresi: Başlangıç durumunda : T\ iletimde, Cj, Ucl - Ub — UBE2 değerine dolmuş, T2 kesimde. tfl süresini, üzerindeki UCI gerilimi, başlangıç değerinden ters polariteye doğru giden C1 kondansatörü belirler, l tarafı düşük artık gerilim UCER, (<300mV) de değişmez kalırken, 2 tarafının ve dolayısıyla T2'nin potansiyeli sürekli kaynak gerilimi Ub'ye yaklaşır. Bu sürece uygun olarak, AV'nin diğer yarısındaki C2 kondansatörü arkadan gelen tn süresi için başlangıç değeri UC2 = Ub — UBE1'e geri dolar. Geri dolma akım yolu, Ub — R^ — C2 — Rv2 — T,'in taban/yayıcı geçidi — OV dir. Geri dolma , C/nin tfl'in sonunda başlangıç değerine erişmiş olması için. C,'in boşalmasından hızlı olmalıdır.

C/in, UBE2 pozitif olmasına ve T2'nin toplayıcı gerilimi OV'ye doğru kaymasına, —negatif ke-

»CEl

"

"CE2

O

BE1 O

»BE Z (O-

"6£2

"Cl

/

t—

'BE)!0-)

»Btzl'nl

Şekil 2. Şekil l'deki temel devreye göre süre diyagramı (A, ve A2 çıkışları yüksüz halde): Kesikli çizgili UCEU'nin yatay pozitif toplayıcı çıkışları en ilkel temel devreye göre, yani R^^O için verilmişlerdir.

Şekil 2 oluşumun grafiğini vermektedir. Negatif toplayıcı çıkışları çok diktir. Toplayıcı akımlarının önce yavaş artmaları dolayısıyla, AV'nin iç geri beslemesi bu artışı hızlandırıncaya kadar başlangıçta yuvarlanma halleri görülür. Pozitif toplayıcı çıkışları da ilk kısımda (bir kaç 100 mV kadar) biraz yuvarlakçadır, sonra dik bir gerilim yükselimiyle UCE = U^R^^ + Rc)' ye varırlar ve son kısımda, en son değer olan

Ub'ye doğru yavaş bir artım gösterirler. Bu yatıklaşmanın nedeni Cj, C2'nin geri dolma akımlarıdır. UBE] 2 taban-yayıcı gerilimleri, kesim konumunda sürekli pozitifleşirler. En yüksek değerlere kısmi sürelerin sonunda, Cj, C2'nin aynı anda geri dolma durumları başlayınca varır. Görülen çıkıntı, yayıcı diyodları üzerinden akan dolma akımlarınca oluşur.

Ucı , tfl esnasında yavaşça düşen ve C,'in geri dolması esnasında dik yükselen bölgeler gösterir. UC2'nin görünümü aynıdır, ancak bir kısmi süre kadar kayıktır.

2.2 Kısmi sürelerin ve geri dolma sürelerinin temel eşitlikleri:

Darbe tekniğiyle ilgili devrelerde zaman sabiteli e fonksiyonunun rolü büyüktür. Çoğunlukla testere dişi foksiyonu, örneğin vibratör devrelerinde olduğu gibi [5], bir e fonksiyonunun başlangıç kısmıdır. [6] ve [7]'de tek bir giriş gerilimli RC alçak ve yüksek geçirgenlerdeki sonuçlar verilmektedir. Bundan başka RC devreli darbe devrelerinde çoğunlukla birçok gerilim kaynaklan (bataryalar, diyod gerilimleri gibi) ve dağıtılmış dirençler vardır. Bu AV, MV, tetkikleme devreleri ve genellikle anahtarlama katlan arasındaki RC kuplajları için geçerlidir. Bu tür oluşumlara darbe devrelerinde çok sık rastlandığından, hipotez ve çözümleme yolu AV nin kısmi ve geri dolma süreleri için yapılan hesaplamada gösterilecektir.

2.1'de bir t( periyodu için anlatılan gelişim sürekli ve devre de doğrusal değildir. Doğrusal karekteristıkli olmayan devrelerin hesaplanması için, gelişim; elemanların doğrusal davranışlar gösterdikleri kısmi sürelere bölünür. Her süre için başlangıç ve sondaki durumlar (çevre koşullan) bilinmelidir. Süre, örneğin bir sıçrama fonksiyonu (ideal anahtarlama hali) ile başlıyorsa, anahtarlama zamanının yeri özellikle tayin edilmelidir. Formül dilinde anahtarlamadan önceki durumlar «—» endeksi ile, örneğin t = 0_ veya t = tA_ gibi, anahtarlamadan sonraki durumlar ise t = 0+ olarak aynmlanırlar ve sembolün sonrasına parantez içinde süre tayini [8] getirilir, örneğin UBE (0+) gibi. Anlamı, t = 0+ zaman yerindeki (yani anahtarlamadan sonraki) UBE'dir.

2.2.1 ttl ve tf2 kısmi süreleri :

Şekil 3 devrenin t = 0+'daki durumunu vermektedir. C/in l tarafı UCE, (0+) = UCER1 (= iyin açık konumundaki artık gerilimi) gerilim kaynağmdadır. 2 tarafı Rvl, RB2 üzerinden Ub'ye bağlıdır. Rv], RB2 ve OV arasında aranılan UBE2 ge-

rilimi vardır. T2 kesimde olduğundan taban-ya yıcı direnci yaklaşık olarak sonsuzdur, ilk olarak Ucı (t) zaman fonksiyonu hesaplanır. Bu tür RC devreleri için her zaman uygulanabilen aşağıdaki çözümlerle bir diferansiyel denklemin her seferinde yeniden çözümü gerekmiyecektir.

Uc(t) =Uc(oo) +

[Uc (0) - Uc (oo) ] exp ( - -I- )

(1)

eşitliği yazılabilir. Burada

Uc (oo) : Uc'nin t —» oo için yaklaştığı sürekli rejim değerini

Uc (0) : t = 0+ için başlangıç değerini,

T = Zaman sabitesi = (£R). C'yi göstermektedir.

"CEBİ "c;

f—«ı—4»1 Ry,

Şekil 3. Seldi l 'e göre, T, 'in iletimde, Tz'nln kesimde olması hali için astabil multivibratörün durumu. C/in geri dolması tfl kısmi süresini belirler.

Şekil 3'te (Şekil 2'ye de bak.) : CJ = UCER1 - Ub

C Uc (0) = Ub - UBE2 <0_)

(2)

T, = (R¥I + RB2) . C, = R, C, olduğundan, UBE2 (t)

UBE2 (t) = ic W - RB2 + Ub den elde edilir.

(3)

Kondansatör akımı ic = C . dUc/dt ile

= --[UC (0) - Uc (oo)] exp(-l)

(4)

olur. Dolayısıyla

UBE2 (t) = -

R, [ U c ( 0 ) - U c

-) + Ub olur.

(5)

exp (• 187

Son eşitlik, t için çözülünce

RM

Uç O)- "c f ÖP)!

• Ub-UBE2(t) J

t = T, l bulunur. Böylelikle t süresi herhangi UBE2 (t) değerine göre hesaplanabilir. AV için, UBE2 (tfl)' in erişil diği tfl kısmı süresi ilginçtir. (2)'deki değerlerin (6)'ya konmasıyla tfl,

= R, c,

Ub-UBE2«U+'Ub-UcRRl

(7)

Ub-UBE2 (tfl)

J

olarak çözümlenir.

Bu eşitlik iki terimin toplamı biçiminde çözüme elverişlidir :

C2'nin dolması için gerekli süre (1) eşitliği t için çözülerek bulunur:

=

in Uc

(oo) Uc -

Uc (0) Uc (t)

= T m- Uc (oo) -Uc (0) AUC

(11)

Burada AUC,UC (t)'nin herhangi bir t zamanı için değeri ile, Uc (oo) son değeri arasındaki gerilim farkıdır. Uc (oo) — Uc (0) ise, geri dolmanın t = O başlangıcı ile t = oo bitimi arasındaki mümkün olabilen gerilim değişimidir. (9) eşitliği ile geri dolma süresi

ln

- UBE. «M ~ UCUM - UBE. «U - UBE1 (OJ - Uc (t)

(12) ve tR2 « Tjy ln Ub - Uc (t) J

îlk terim tf,'in büyük parçasını belirler ve ilk tasarım için kullanılır, ikinci terim ise sonraki daha doğru hesaplamalar ve parazitik etkilerin (gerilim ve ısı değişimleri gibi) araştırılması için önemlidir.

Ayrıca en yüksek kesim gerilimi UBE2 (0+) (5) eşitliğinden, uBE2 (o+) « - [ub - uBE2 (9) olarak bulunabilir.

2.2.2 C2 için geri dolma süresi ve tfl esnasında UCE2 toplayıcı gerilimi:

«Şekil 4'teki bu durum için geçerli

direnci rbl « R,2 + RC2 olduğundan bir ölçüde basitleştirilmiştir. Ayrıca bir yayıcı iç direnci de vardır. Şekil 2'de UBE12'de görülen çıkıntı

da böylece sonuçta görülmez. Çevre koşullan

aşağıdaki şekilde yazıla-biUlirBE:1

UC2 (0) = Uc

— Un

(oo) = Ub-UBEl (OJ

= (Rv2 + RC2) • c2

(10)

(13)

olur.

Burada A Uc ,UC (t)'nin herhangi bir t zamanı ması halinde geçerli olduğuna dikkat edilmelidir. A2 çıkışı yüklü ise, Ua , Ub'ye değil, yalnızca Ub — RCI-IAZ— UBEI (0+) değerine gelir. Böylelikle takip eden te kısmi süresi kısalır. [9,10]' da yükün aynlmımı üzerine öneriler verilmiştir.

2.2.3 Geri dolma esnasında UCE2 toplayıcı gerilimi :

UCE2 (t) = Ub — Ra . İC2 (t)

devre, taban BUCu, E2duru md a

(14)

=U

Rr

b

-

olsun

RC2

ub - uBE1 (o j - uCER2 L, ( -

Geri dolma zaman sabitesi TM = (Rv2+RC2) C2' dir.

t = O/da UrR,

sıçramasını yapar.

2-3 V'lik bir gerilim sıçraması genellikle, daha sonraki devreleri tetiklemeye yeterlidir. R^ = O olması halinde, UCE2 başlangıçtan beri (Şekil 2'de kesikli çizgiyle gösterildiği gibi) Ub'ye yavaşça yaklaşacaktı. Darbe kenarlarının dikleştirilmesi için diğer tedbirler [9,10]'da verilmektedir. Hesaplamalarda AV'nin sondaki anahtarlaması ve kısmi sürelerin başlangıçları gözönüne alınmamıştır. Transistörler hızlan sınırlı olmayan anahtarlar olarak düşünülmüştür. Oysa transistörlerin iletimden kesime geçmeleri için bir kaç psn'ye varabilen sonlu bir süre vardır [11].

3. TEMEL DEVRENİN İLK TASARIMI İÇiN BELİRLEYİCİ EŞİTLİKLER

3.1 tf periyoda ve kısmi süreler :

(7) ve 18) eşitliklerine bunun için uygulamada daima rastlanan koşullar konur, örneğin

Rv 0,05. RB, UBE Ub'dir.

Böylece

tft = 0,68.RB2.C! « RB2.C,.ln2

(16)

t,2 =» 0,68 . RB1. C2 « RB1. C2. In2

t=

+

a. Simetrik AV durumunda aşağıdaki eşitlikler yazılabilir :

tfl = tn , Rm = RB2 = RB , C, = C2 = C

= 1,36. RB. C

(17)

b. Değışmiyen tetikleme oranlı ve değişken frekanslı AV:

Kaba ayar : Cj, C2'nin birlikte, aynı yönlü deği simi uygundur. Tetikleme oranı Kr = tfl/tf2 böylelikle değişmez.

tnce ayar : RB1, RB2'yi birlikte aynı yönlü, çiftli potansiyometre ile değiştirmek uygundur.

c. Değişken tetikleme oranlı ve değişmez frekanslı AV :

Bunun için RB1 , RB2 bir potansiyometre üzerinden bağlanır ve orta uç bataryanın Ub'sine verilir. RBI , RB2 birlikte, ancak karşıt yönlü değiştirilir. RB1 + RB2 toplamı ve dolayısıyla tf periyodu sabit kalır.

C, = C2 = C ile

tf = 0,68 (RB1 + RB2).C

(18)

ve tetikleme oranı

Kf =

B2B1 = RB2/R

(19)

olur. süreleri tR :

3.2 Geri dolma

(13) eşitliğine göre AUC = O olana kadar geçmesi gereken süre, teorik olarak sonsuzdur. [9] 'a göre, Uc/Ub = % 0,5 olması hali, geri dolmanın pratik olarak bitimi olarak kabul edilebilir. Bunun için gerekli olan süre uygulamadaki geri dolma süresidir : Yani

5 . (Rcı R,t) . Ct ve Rv2).C2

R2 « 5.(RC2

(20)

olurlar.

Pozitif toplayıcı çıkışlarının sıçraması 0,5 Ub olması isteniyorsa,

R1 10 RC1 . C ve 10 R™ ,, (21)

«tz

—

'C2

Şekil 4. Şekil l'deki durum: Devre Cj'nin tf, ile birlikte olan geri dolmasını (tö geri dolma süresi) gösterir.

C/in geri dolma süresi aynı zamanda C2 tarafından belirlenen tf2 kısmi suresi olur ve bunun tersi de C2 için geçerlidir. Yani tR1 = tf, ve tn = tfl'dir.

Buradan (16) eşitliği ile aşağıdaki koşullar elde edilir:

RCI/RBI = 0.068 . C2/C> R^/RBJ = 0,068 .

Cj/C2

(22)

3.3 Statik belirleme:

Monostabil multıvibratördeki kurallar AV için de geçerlidir [9]. Ancak bunlar AV için her iki yarıya da uygulanmalıdır.

Yaklaşık değerler aşağıdaki şekilde bulunabilir :

RBI/RCI = (°-4 - 0.8) Bı/mı

RB2/RC2 = ,(0,4 — 0,8) B2/m2

(23)

burada

B,, B2 ; T], T2'nin doğru akım kazançlarını, nij, m2 aşın sürme katsayılarını belirtmektedir.

T, ve T2'nin yeterince aşırı sürülebilmeleri, ÜÇERİ 2 aı"tık gerilimlerinin yeterince küçük olabilmeleri ve emniyetli çalışmanın sağlanabilmesi için, m » 5 olarak alınır. Başta Aj , A2 çıkışlarının önemsiz ölçüde yüklendikleri kabul edilirse, yani (Ub/Rc<<IA) olursa,

= 4/Bt ve (24)

olur. örneğin Bj 2 = 200 için Rc = 0,02 RB bulunur.

3.4 AV'deki kabul edilebilir simetrisizlik ve elde edilebilir tetkikleme oranlan:

Değerlerin belirlenmesinde aynı anda hem (22)'deki süre koşulları hem de (24)'teki statik koşullar yerine getirilmelidir.

a. Kondansatörlerin kabul edilebilir simetrisizlikleri

C2/C, = 60/B, ve C,/C2 = 60/B2

(25)

(26)

C./C, =

olarak belirlenebilir.

b. Elde edilebilir tetikteme oranı Kf ise,

RB1 = RB2 ile (16) eşitliğine göre

60 (27)

dir.

RB1 -f RB2 toplamı, Cl, C2 ve dolayısıyla frekans sabit kaldığı takdirde, Kf tetikleme oramnın, RB1 ve RB2'nin karşıt yönlü değişimiyle değiştirilebileceği (3.1.) bölümünde gösterilmişti.

C, = C2 için (19), (22), (24) ile kabul edilebilir bölge

Kf = 60 60

(28)

olur. BI = B2 = 200 ve RCl = RC2 için

Kf = 0,3 ... 3,3

Bunun büyültülebilmesi için Bt, B2 büyültülmeli, örneğin T,, T2 darlington katı olarak düzenlenmelidir.

c. AV'nin frekansı, sabit tetikleme oranında, RBl, RB2'nin hassas aynı yönlü değişimiyle değiştirilmek istenirse, elde edilebilir ayar bölgesi için statik koşullar (24) göz önüne alınmalıdır. Burada da akım kazançları, alanı sınırlamaktadırlar. [3,4]'te bunun üzerine yapılabilecek düzeltimler yer almaktadır.

3.5 Kısmi sürelerin ve frekansın sabitliği :

Kısmi süreler için monostabil multivratörlerde darbe süresinin değişmezliği üzerine olan sonuçlar geçerlidir [9,10]. Orada verilmiş olan düzeltimler AV'ye de uygulanabilirler. Sonuç olarak çoğunlukla tetikleme oranının sabitliği, AV'nin frekansının sabitliğinden daha iyidir.

4. İŞLEM YÜKSELTEÇLİ AV

r h»c — A_J

TV- =

İ

K»

Şekil 5. İşlem yükselteçli astabll multibratörün devresi: Kesikli çizgili verilen elemanlar, kısmi surelerin ve frekansın sabitliğini sağlarlar.

Şekil 5'deki devre, en uygun şekilde köşegen gerilimi sıfır olduğu zaman, yükselteç girişinin, kollarında R,, R2 ve Cj, R3'ün bulunduğu bir köprü olarak kabullenebiliniz Köprünün besleme gerilimi, yükseltecin çıkış gerilimidir. Bunun iki sınır değeri vardır: UA_, ve UA_ . U,>UC ise çıkışta UA+ vardır. C kondansatörü böyle-

hkle R3 üzerinden UA+'ya dolar. Uc = UA+ . R1/(R, + R2) durumuna gelince, (köprünün köşegen gerilimi sıfır olur) çıkış gerilimi diğer sınır değeri UA_'ye geri dönüşür ve C şimdi UA_' ye doğru dolar. Yükselteç, UC=UA_ .R]/(R,+R2) olunca yeniden konum değiştirir. Bu tfl kısmi süresinin aşağıdaki hesaplanması için alınacak Uc (0) başlangıç gerilimidir.

tfl kısmi süresi : Bu, uzun boylu karmaşık hesaplamaya gerek olmadan, çevre koşullarının doğrudan genel geçerli (11) eşitliğine konulmasıyla bulunabilir. Çevre koşulları :

Uc (0) = UA_ . R, Uc ( oo ) = UA+ dır.

+ R2)

Konum değiştirme yeri (tfl'in sonu) : Uc (tf,) = UA+ . R,/ (R, + R2) olur. Zaman sabitesi : T = R3 . C

Sonuç olarak

A+ (29)

Örneğin UA_ = — 5V , UA^ = 10 V,R1 = 2R2 ve T = Ims ile lfl = l ms in (3+1) = 1,39 ms bulunur. tf2 kısmi süresi :

Çevre koşullan : Uc (0) = Uc (tfl) = UA . R,/(R, + Rj) Uc = UA_ Konum değiştirme yeri : Uc (tn) = UA_ . R,/(R, + R2) tfl esnasındaki zaman sabitesi ile sonuç :

(30)

UA. = -UA+ ile

trı = tf2 = T . in (1+2 R,/Rj)

(31)

Frekans için de f = l/(tp + ta) = 0,5/T .in elde edilir.

(32)

R,,R2 gerilim bölücü olarak (potansiyometre), yükseltecin (+) girişine orta uçtan verilirse, tf, j ve f hassas ölçülerle değiştirilebilirler. Kısmi sürelerin ve frekansın sabitliği için, çıkış gerilimlerinin sabitliği koşulu ön planda gelir. Bunun için Şekil 5'te kesikli çizgi ile verilen zener diyodlan konulabilirler, ön direnç (yaklaşık 1-10 kn arası) zener akımlarını sınırlar.

KAYNAKLAR

1. Speiser, A. U.; "Impulsschaltungen", Springer-Verlag 1963.

2. Henkel, L.; "Elektronischer Einfach°-und Doppelblinkgeber für Krafttahrzeuge", Elek tronik 1967, H. 7, S. 203. 205.

3. Karger, H. ve Wening, G.; "Ein Multivibrator für Fernmesszwecke", Elektronik 1966, H. 11, S. 337. .340.

4. Stearmann, G. H.; "Transistor Astable Multivibrators for General Purpose Logic Elements", Electronic Engineering, Bd. 37 (Dez. 1965), S. 812 817.

5. Klein, P. E; "Kippgeneratoren", Elektronik 1968, H. 10, S. 317...318.

6. Elektronik - Arbeitsblatt "Zeitkonstante und Grenzfrequenz von RC-Gliedern", Elek tronik 1966, H. 9, S. 262'nin arkası.

7. Elektronik - Arbeitsblatt Nr. 8; "Zeitkons tante - Grenzfrequenz, Verformung von Impulsen", Elektronikl966, H. 9, S. 294'in ar kası.

8. Kuo, F. F.; "Netwoork Analysis and Synthesis", Jonh Wiely & Sons. Inc. 2 Baskı 1966, Kap. 2.

9. Elektronik - Arbeitsblatt Nr. 56; "Der monostabile Multivibrator", Elektronik 1971, H. 4, S. 147. 150.

10. Busse, G,; "Genauer monostabiler Multivib rator mit Komplementer - Transistoren", Radio-Mentor, Bd. 35 (1969), H. 8, S. 545... 548.

11. Rem, H. M.; "Der Umschaltvorgang bei Transistor - Kippstufen, Teil I: Die astabile Kippstufe", A. E. Ü., 19 (1965), H. 8, S. 411 .. 423.

12. Limann, O.; "Elektronisch gesteuerte Scheibenwischerschalter", Elektronik 1970, H. 6, S. 191 .194.