DEMİRYOLU ELEKTRİFİKASYONU TEK FAZLI CER YÜKÜNÜN ENTERKONNEKTE ŞEBEKE OLUŞTURACAĞI DENGESİZLİKLERİN İNCELEMESİ

Demiryolu Elektrifikasyonunda

UDK : 62U11.1: 621316.72

Tek Fazlı Cer Yükünün Enterkonnekte Şebekede Oluşturacağı

Dengesizliklerin İncelenmesi

Erdal DİKMEN TCDD

ÖZET

Bu yazıda demiryolu elektrifikasyonunda son 1520 senedir kullanılan endüstriyel frekanslı (50Hz), 25 kV tek faz enerji sisteminin sağlanması için enterkonnekte şebekeye bağlanan tek fazlı cer transformatörlerinin enterkonnekte şebekede oluşturacağı dengesizliklerin etüdünde, genel bir eşitliğin simetrili bileşenler yoluyla çıkarılması anlatılmaktadır.

SUMMARY in electrifred railroad teriritories, 50 Hz, 25 kV single phase energy systems are mostly employed as a propulsion current in the last 15-20 years. in this article unstability of the three phase distribution system, by the high power single phase loads which are connected to the three phase system are investigated and general formula for unstability is derived.

1. GiRiŞ

Demiryolu elektrifikasyonunda son 15-20 yıldan beri endüstriyel frekanslı (50 Hz), tek faz 25 kV enerji sisteminin en ekonomik çözüm olduğu görülmüştür. Demiryolu işletmeciliğinde ileri olan ülkelerde (Fransa, ingiltere, Rusya, Japonya gibi) milli demiryolu şebekelerinin elektrifikasyonunda aynı sistem uygulanmıştır. Ülkemizde 1956 yılında kurulan Sirkeci-Halkah elektrifikasyonu ise, tek faz, 25 kV, 50 Hz sistemin dünyadaki ilk banliyö uygulamasıdır. Tek faz sistemin, üç faz ana şebekede oluşturacağı dengesizliklerin en düşük seviyede tutulabilmesi için de-

miryolu cer enerjisini sağlayan trafo merkezlerinin Scott bağlı trafo merkezleri olarak tasarımlanmaları bu sistem için ilk uygulamadır. Fakat demiryolu işletmeciliğinde ne kadar iyi bir seyir grafiği hazırlanırsa hazırlansın, Scott bağlı iki trafonun her an eşit yüklenmesi olanaklı olmamakta, dolayısıyla üç fazlı şebekede mutlaka bir dengesizlik oluşmaktadır.

Bunun sonucu olarak tek faz, 25 kV sistemde cer enerjisini sağlayan trafo merkezinin, tek faz trafolarla donanımı, maliyet ve işletme kolaylığı bakımından yeğ tutulur. Tek faz cer trafolarının iki faza bağlanması halinde enterkonnekte şebekede oluşacak denge'-

sizliğin incelenmesi gerekmektedir. Bunun için genel bir dengesizlik katsayısı eşitliğinin bulunması, projelendirme ve işletmecilik yönünden kolaylık sağlayacaktır.

2. TEK FAZLI YÜKÜN OLUŞTURACAĞI DENGESİZLİĞİN SİMETRİLİ BİRLEŞENLERLE BULUNMASI

Genel olarak basit üç fazlı bir devrenin iki fazı arasına tek fazlı bir yükün girdiğini göz önüne alalım. Şekildeki gibi basitleştirilmiş ve elementer olarak gösterilen bir üç fazlı şebeke düşünelim. Görüldüğü gibi bu şebeke; G generatörünü (akım kaynağını), R üç fazlı bir güç alıcısını ve üç fazlı şebekeye P noktasında 2 ve 3 fazları arasına giren Zp tek fazlı yükü içermektedir. Zp tek fazlı yükün oluşturacağı dengesizlik katsayısını hesaplıyalım:

fB

Vd ve Vt değerleri tek fazlı yükün çekildiği P noktasında gerilimin doğru ve ters bileşenleri olduğunda, dengesizlik katsayısı k; ters bileşenin doğru bileşene oram,

k

=•

_ V,,

olacaktır.

Dolayısıyla 2. ve 3. fazlara bağlanan

tek fazlı yükün P noktasında oîuşturacağı

dengesizliği, akım ve gerilimlerin simetrili

'bileşenlerinin fonksiyonu olarak belirten bir

bağıntının çıkarılması gereklidir., Öhm ve

Kirschhoff kanun-• lan, 'sistemin doğru ve ters

simetrili bileşenleri için gerekü" bağıntıların

yazılması için yeterlidirler. Sıfır'bileşenler

hesabımıza girmeyecektir.

E : Generatörün elektromotor kuvveti,

Z'd : Şebekenin solunda kalan kısmının doğru '' (direkt) empedansı,

Zf'd: Şebekenin P noktasının sağında kalan kısmının doğru (direkt) empedansı; Z"d değeri üç fazlı şebekenin dengelenmiş R yük empedansmı da içermektedir.

Z't : Şebekenin P noktasının sağında kalan kısmının ters (envers) empedansı,

Z'",:' Şebekenin P noktasının solunda kalan kısmının ters empedansı,

Z : P noktasında 2. ve 3. fazlar arasına giren tek fazlı yükün empedansı

olsunlar.

"174

P noktasında simetrisizliği belirleyen eşitlikleri yazalım. P noktasındaki yükün durumundan

V= o

(

D

V2 - V3 = Zp I2 yazılabilir.

(2)

!]• *2- *3 ve V2- V3 simetrili bileşenlerin fonksiyonu olarak verildiğinde;

Akımlar için :

I, = !„ + It + Id I2 = I0 + al, + a'Id Ij = I0 + a*It + ald

Gerilimler için:

V2 = V0 + aV, + ^V^Q, , , , V3 = V0 + a'Vt + a Vd"" bulunur.

(1), (2), (3) eşitliklerinde simetrili bileşenler bağıntılarını yerine koyduğumuzda,

I0 + I, +'!, =0 ''

'"

'(4)

I0 + al, + aJ_Id = - I0 - a*It - ald (5)

V0 + aVt + a' Vd - V0 - # Vt - aVd

= Zp (I0 + alt + a» Id)

, .(6)-

eşitliklerini elde ederiz.

(5) eşitliğinde a + a2 = — l değeri yerine konur ve basitleştirilirse;

2 I0 - It - Id = O

(7)

(6) eşitliğinde bütün terimleri bir tarafa topr larsak,

Zp I0 + aZp Vt

+ (a — az) Vd = O

a^ Zp Id' + (a'-a) (8)

Şekil üzerinde her "iki sistem için işaret olunan ok yönlerine göre

Z'd = E -. Vd

(9)

Z =V

(10)

d •* d — vd

(H)

I'd = la + I"d ' Z't I't = -i V,

(12)

Z" l" — V t L t — v t

(13

I", = I, + I", •

bağıntıları yazılabilir.

)

Elde olunan son altı bağıntı ile (4); (7) ve (8) bağıntıları incelendiğinde, aşağıdaki 9 bilinmiyenli, 9 doğrusal denklem sistemi elde edilir:

Elektrik Mühendisliği' 195

Z It T// d1 d

7' T' *• t L t

Z

ıt •fil t 1 t

Zp I0 + aZp2I0 -I, I0 +It

.d -î», +ı» ;

k dengesizlik katsayısı k

+ıt

V<

k~ vd olduğuna göre burada;

+ Vd

= E ( y) _Vd

= 0 (10) + V,

. It

=0 (12) -Vt + a2Z.Id + (a2-a)Vt

. + (a<ı2) Vd

= 0 (13) =0 ( 8 ) -

Id

= 0 ( 7 ) + Id

-

= 0 ( 4 ) + Id

= 0 (11) = 0 (14)

olarak bulunur. Bu = 3 (a2 -a) E [Z"d

determinantın + Z't + Z", +

çözümünden Z"d Z0 (Z't +

Vd Z"t)

] eşitliği elde edilir.

*=Ay; Dengesizlik katsayısı

X'

A '° " A değerlerini

AVd 3 (a2 — a) E Z"d Z't Z",

hesaplamak gerekecektir.

A V,, A v"d ve A değerleri sırasıyla, gerilimiı j

ters bileşeninin, gerilimin doğru bileşeninin de termmantlannı ve ana determinantı göstermek

yazılır

3 (a*-a) E [Z"d Z't Z", + Z"d Zp (Z't+Z"t) 3

tedirler. Vt, Vd değerleri Gramer kaidesine gön „ Bağıntmın pay ve paydasını 3 (a2 — a) E Z"d

yukarıdaki 9 denklemin çözümü ile elde edilir Ancak k için;

(Z't + Z",)

ile bölersek Z't Z"t

A V,

k V, vd

A

A A Vd

A Vt A Vd

Z't + Z»,

elde edilir.

ı elde edileceğinden yalnızca ^ V, Z' Z"

ve nin hesaplanması yeterlidir. Gerilimin

ters •nin determinantı;

Z'd ........................................ E +1 • Z", ............................... —1

"" "y""""Z't 4- Z"t ~ o - > - • ~ -da ve solunda kalan kısımların ters empedans-lannın paralel olarak bağlanması halindeki eş değer

empedanstır. Bu da P noktasında şebekenin

. Z", ................................

görünen ters empedansıdır. Bu eş değer ters empedansı Zet ile gösterirsek

1 L1

Z't + Z"t

z z/t z"1

"Ct

J, , J,,

A t -t- A t

olacağından

ir

et

zct + zp yazılabilir. Bu eşitlikten tek fazlı yükün bağlandığı noktadaki dengesizliğin, sistemin o noktadan görünen ters empedansı ile tek fazlı yükün eş değer empedansına bağlı olduğu anlaşılır. Tek faz yükün bağlandığı P noktasında sistemin görünen doğru empedansı Z^ ile gösterilirse, Zet = jZed olduğunu kabul edelim.

Üç fazlı şebekenin P noktasında üç faz kısa devresi halinde .kısa devre gücü

Pkd = EItd V3~ E =r- veya Zed = ZH =

ZcdV yazılabilir.

E şebekeye verilen gerilimin faz arası değeridir. P noktasından çekilen tek faz güç E2

değerlerini k eşitliğinde yerine koyarsak

k ~'

Çekilen tek faz gücün şebekenin o noktasındaki

kısa devre gücü yanında çok küçük olduğu düşünülürse birinci derecede bir yaklaşıklıkla denkatsayısı k = - m

p gesizlik yazılabilir.

3. ÖRNEK

Enterkonrrekte şebeke işletmecileri tarafından şebekenin önemli bütün noktalarında kısa devre gücü bilindiğinden, demiryolu cer 'küveti için çekilecek tek faz gücün oluşturacağı dengesizliğin hesaplanması kolayca yapılabilir. Uygulamada karşılaşılan bir örnekte bu kolaylığı görmek olanağı vardır.

Ankara Banliyösü Elektrifikasyonu (SincanAnkara-Kayaş, 36 km, çift hat) için gerekli tek faz cer enerjisi, Hipodrom Durağı karşısında kurulan 154/25 kV x 7,5 MVA'lık tek fazlı bir indirici merkez tarafından sağlanmaktadır. Bu merkez 154 kV sisteme, Akköprü-Balgat 154 kV enerji nakil hattına saplama girerek bağlanmıştır. Saplama noktası Akköprü trafo merkezine çok yakın olduğu için tek fazlı yükün bağlandığı nokta olarak Akköprü 154 kV haraları kabul olunabilir. Elektrikli işletme için hazırlanan grafiklere göre 30 sn süreyle çekilecek en yüksek tek faz güç 23,2 MVA'dır. 1971 senesi şebeke durumuna göre Akköprü 154 kV barası kısa devre gücü 1919 MVA'dır. Bulunan k eşitliğinden Akköprü haralarında elektrikli demiryolu işletmesinden dolayı hasıl olacak dengesizlik 23,2 k = 1919 + 23,2 = 0,0119 olarak elde edilir.

İ76

Bulunan bu % 1,19 değeri orta büyüklükte enterkonnekte şebekeler için izin verilen değerlerin altındadır, örneğin Fransa'da devamlı olarak % 3 ve l dakika süreyle % 5 dengesizliğe izin verilmektedir. Tek faz cer yükünden oluşan gerilim dengesizliğinin akkor flâmanlı lâmbalarda hasıl edeceği flicker olayının etüdü de kolayca yapılabilir.

4. AKIM DENGESİZLİĞİ

Üç fazlı bir alternatör dengesiz bir yükü beslediğinde akımın ters bileşeni rotorun ters yönünde bir alan meydana getirir.

Alternatör ve senkron kompansatörler için

akım dengesizliği •

JL ı.

eşitliği ile tanımlanır. I, akımın ters bileşeni,

In de cihazın anma akımıdır.

Tek fazlı yük halinde akımın ters bileşeni ile

akımın doğru bileşeninin mutlak değer olarak

birbirine eşit olduğu, akımın ters bileşeninin (A It) ve akımın doğru bileşeninin (A la) determinantlarının hesaplanmasıyla gösterilebilir.

Yukardaki determinantların çözümüyle; A

I,

3 {a? —a) E Z'd (Z't + Z"t)

A Id

3 (a?-a) E Z'd (Z't + Z",)

Sadece bir akım kaynağı tarafından beslenen üç fazlı şebekede tek fazlı yükün oluşturacağı akım dengesizliğinin hesabı kolaydır. Tek fazlı yük akımının, akım kaynağının anma akımına oram akım dengesizliğini verir. Fakat bir çok akım toynağı tarafından beslenen bir enterkonnekte şebekede tek fazlı yükün oluşturacağı akım dengesizliği; tek fazlı yükün çektiği akımın, akım kaynaklarının ters empedansları ile orantılı olarak akım kaynaklarına bölünmesi yoluyla hesaplanabilir. Üç fazlı bir. şebekede, dengesizlik yaratmadan tek faz güç çekilmesini sağhyan Scott bağlamada iki transformatörün ikincil ı sargılarından geçen akımlara Ij ve I2 dersek;

Üç fazlı şebekede hasıl olacak dengesizliği

k. =

olarak gösterebiliriz. + kd

Scott bağlı trafolardan çekilecek ikincil akimle

rın eşit olması halinde ks eşitliği sıfır olur. Yr ni herhangi bir dengesizlik oluşmaz, fakat yıkanda da belirtildiği gibi ayrı ayrı bölgeler besleyen demiryolu cer trafolarından her an eş

yük çekilmesi olanaksız, yani Ij ^ I2 olacağır dan dengesizlik kesinlikle oluşacak ve bu Ij v

I2 akımlarının ' f arkı ile orantılı olarak büyüycektir.

Elektrik Mühendisliği