DÜNYA BİLGİSAYAR ENDÜSTRİSİNE GENEL BİR BAKIŞ

r

Güney Gönenç

L. AMERİKA BİRLEŞÎK DEVLETLERİ [3,4,5]

L.l. Genel

Amerika Birleşik Devletleri'nde giderek büyüyen, dev endüstri ler haline gelen bilgisayar ya pımcısı şirketler büyümek (hat ta varlıklarını sürdürmek) için dış pazarlarını genişletmek zo rundadırlar. Başka bir deyişle, bu firmalar, ABD pazarındaki paylarıyla varlıklarını sürdür mek olanağı kalmayacak derecede büyümüşlerdir. Bir firmanın ya şayabilmesi için dünya pazarla rının en az Z 10 12 sini elinde tutmalıdır görüşü bile öne sü rülmektedir. Bu nedenle, Ameri kan firmaları ABD dışındaki pa zarlar için, genellikle Japon ve Avrupa firmalarıyla kıyasıya bir savaşım içindedirler. ABD' nin elektronik sanayi alanın daki dış ticareti, özellikle dayanıklı tüketim araçları yö nünden sürekli büyük açık ver mekte, bu açık özellikle bilgi sayar ihracatıyla (ve fazlasıy la) kapatılmaktadır, bu açıdan da bilgisayar alanında dış pa zarlar ABD için çok önemli ol maktadır (Çizelge 1 ) . ABD fir maları, dış pazarlarda, bir yanda gerek birbirleriyle, ge rek başka ülkelerin firmalarıy la rekabet etmekte; öte yandan özellikle gelişmiş kapitalist ülkelerin koyduğu gümrük ve ben zeri sınırlamalarla savaşmakta dırlar. Geri kalmış ülkelerin

Güney Gönenç, Y.Prof.Dr., ODTÜ

kimilerinde bilgisayar yapımına geçme yönünde hiçbir çalışma görülmezken; İspanya, İran gi bi ülkeler yabancı firmalarla yapım için ortaklıklar kurma yoluna gitmişlerdir. Brezilya, Hindistan gibi kimi ülkeler de sıkı ithalat kayıtları koymak ve satıcı firmalara ağır koşul lar öne sürmek yolunu yeğlemiş lerdir, öte yandan gerek Japon ya'nın büyük ihracat çabaları, gerekse sosyalist ülkelerde bil gisayar endüstrisinin hızla ge lişmekte olması, ABD firmaları nı, özellikle geri kalmış ülke ler pazarlarında yakın gelecek teki bir savaşımı gözönünde tutmaya zorlamaktadır. ABD'de bilgisayar yapımı ve satışı 1974 sonu ve 1975 başındaki duraklamadan sonra yeniden yük selmeye başlamıştır. Bilgisayar endüstrisinde toplam gelirler 1975 de 25 milyar dolar olmuş tur, 1980 de 40 milyar dolar dolayında olacağı tahmin edil mektedir, yıllık artış yüzdesi 10 13 arasındadır. Firma kârla rı ise 1975 te 2,2 milyar dolar olmuştur, 1980 de 4 milyar do layında olacaktır. Bu genel gö rünümden sonra, bilgisayar ala nındaki en büyük Amerikan çok uluslu şirketleri hakkında kısa ekonomik bilgiler vereceğiz.

1.2. Burroughs Burroughs şirketi Batı Avrupa ve Japonya pazarlarının Z 3,6' sini, Brezilya'nın Z 30'unu

elinde tutmaktadır. ABD dışın dan g e l i r i 1975 te 687 milyon dolar olmuştur (1965 te 180 mil yon dolar dolayındaydı). Bunun yaklaşık üçte biri bankacılık alanındaki makine satışlarin dandır. Burroughs şirketinin Fransa, İngiltere, Belçika, Kanada, Meksika, Filipinler, Brezilya ve Almanya'da fabrika ları vardır.

1.3. Control Data

Control Data Corp. (CDC) nin ABD dışından g e l i r i 1975 te 409 milyon dolardır. Bu rakam şirketin toplam gelirinin Üçte biri dolayındadır. Control Da ta ABD dışındaki 32 ülkede 8000 k i ş i çalıştırmaktadır. Kredi kartları, faturalama,

Bilgisayarlar ve IUskin dallar Hesaplayıcılar, muhasebe mak. Telefon Telgraf

Tüketim mallan Askeri aygıtlar Devre »g e l e n Tıbbi aygıtlar ölcme sinama aygıtları '

Toplam

İthalat

162 49 816 207 515 80 73

196S

ihracat

Di S Ticaret Dengesi

Çizelge 1.

ABD'nin elektronik sanayii ala nında dış ticaret durumu (1975 yılı ilk altı ayı için, milyon dolar olarak) Kaynak: [9].

bordro türünden uygulamalardan çok büyük çapta uygulamalara dönük dizgelere ağırlık vermek tedir. Brezilya gibi büyük çap ta dizgelere henüz gereksinme duyulmayan ülkelerde ise "ser vis" büroları ve eğitim alanına girmektedir. CDC'nin ABD dışın daki veri işleme merkezlerin den g e l i r i 1975 te 50 milyon dolar dolayında olmuştur. CDC birçok ülkede ortaklıklar kur muştur; bu ülkeler arasında İn giltere, İran, Japonya, Demok ratik Alman Cumhuriyeti, Roman ya vardır. Şirket, dünyanın pek çok ülkesine yayılmış büyük bir bilgi işlem ağı (cybemet) ge l i ş t i r m i ş t i r . Cybernet ağının Batı Avrupa'da a l t ı ; Kanada, Meksika, Avustralya'da birer merkezi vardır. CDC ayrıca PLATO adlı bilgisayar temelli bir eğitim dizgesini pazarla maktadır. Bu dizge için CDC İran'la anlaşmıştır; SSCB ile de PLATO'yu da içeren bir kar ş ı l ı k l ı teknik program üzerin de anlaşmıştır.

1.4. Honeyvell

Honeyvell 1976 yıllarındaki toplam 1,3 milyar dolar g e l i r i nin yarıdan çoğunu ABD dışından elde etmiştir. Bu şirket İngil tere pazarının Z 8'ini, İtalya' nın Z 20'8İni, Avustralya'nın Z 14'ünü elinde tutmaktadır. Fransa'daki CII HB şirketinin Z 47 hissesi Honeywe11'indir.

1.5. IBM

IBM şirketinin 1975 teki toplam g e l i r i 14,4 milyar dolar olmuş tur, bunun 7,3 milyar doları ABD dışından elde edilmiştir. IBM ABD dışında 21 fabrika ile 10 laboratuvara sahiptir ve 130 000 k i ş i çalıştırmaktadır. Batının pek çok ülkesinde b i l gisayar pazarının yarısından çoğunu elinde tutmaktadır, bir çok küçük ülkede de pazarın he men tümü IBM'e a i t t i r , IBM yal nızca İngiltere ile Japonya'da pazarın Z 40'ından azına sahip t i r . Bu kadar büyük sayıda per sonel çalıştıran IBM1in dikkati çeken bir özelliği de hemen hiçbir kuruluşunda sendika kur durmamayı başarmasıdır.

Çeşitli ülkelerin hükümetleri IBM'in "uygulama"larına karşı, sözleşmelere özel maddeler kon masını zorunlu kılarak, önlem ler almaktadırlar, örneğin

Fransa ve Brezilya'da çevre bi rimlerinin bakımının firmaca garanti edilmesi; bilgisayar lar, veri uçları (terminal) ve minibilgisayarlar gibi bölüm ler için ayrı ayrı teklif is tenmesi gibi önlemler g e t i r i l miştir. Çeşitli ülkelerde IBM standart koyucu kurumlarla ça tışmaktadır. Örneğin Federal Almanya'da, IBM'in kendi stan dartlarını kendisinin saptama s ı , Alman yapımcılarını IBM ma kinelerine bağlanabilecek çev re birimler yapmaktan alakoy maktadır. Genellikle standart koyucu kurumlar IBM'e karşı yenik düşmektedirler.

1.6. NCR

NCR'in yıllık geliri 2,16 mil yar dolardır, bunun 1,1 milyar doları ABD dışından gelmekte dir. Genellikle bankacılık, sü permarketler, parekende satış yerleri gibi alanlara pazarla ma yapmaktadır. Batı Avrupa pa zarlarının % 1 2 sini, Japonya1 nın Z 2,4'ünü elinde tutmakta dır.

1.7. Univac

32 ülkeye dağılmış, 20 000 per sonel çalıştıran Univac'in ABD dışından geliri yılda 600 miİ yon dolar dolayındadır, y ı l l ı k toplam geliri ise 1,4 milyar dolardır. Federal Almanya'da, Kanada'da, Iskoçya'da, Japonya' da yapım merkezleri vardır.

2. BATI AVRUPA [4,6]

2 . 1 . Genel

Batı Avrupa'da ABD firmalarının egemenliği, özellikle Avrupa Ekonomik Topluluğu'nun kurulma sından sonra, bir dereceye ka dar frenlenmiştir. Çizelge 2'de büyük bilgisayar firmalarının tüm Batı Avrupa'da 1975'teki ve 1980'deki (tahmini) pazar payları görülmektedir. 1975 sonunda kurulu bilgisayar değe rinin ömeğin Federal Almanya' da 5,6 milyar dolar, Fransa'da 4,5 milyar dolar ve tüm Batı Avrupa'da 22 milyar dolar oldu ğunu burada eklemeliyiz. Bu de ğerin 1980'de 39 milyar dolara erişeceği tahmin edilmektedir. Şimdi, İngiltere, Fransa ve Federal Almanya'daki duruma kısaca bakalım.

Firma

IBM CII HB ICL Univac Siemens Burroughs CDC NCR ötekiler

52,6 12,7 9,7

7,0 5,8 3,6 3,6 1,4 3,6

51,0 11,7 10,5

8,1 5,6 3,1 3,1 1,0 5,9

Çizelge 2.

Bilgisayar firmalarının Batı Avrupa pazarındaki payları, yüzde olarak (1980 için veri len değerler tahmini değerler dir). Kaynak: [ö] .

2.2. İngiltere

İngiltere'de, özellikle hükümel çevrelerinde "İngiliz malı kul lan" sloganı, bilgisayar ala nında az çok etkili olabilmek tedir. İngiltere pazarının % 35'ini İngiliz firması ICL (International Computers Ltd.) elinde tutmaktadır, pazarın Z 30'u ise IBM'in elindedir. ICL firması 1975 yılında 427 milyon dolar gelir elde etmiş tir, bunun 169 milyonu kârdır. Bu gelirin % 40'ı İngiltere dışından (özellikle İngiliz Uluslar Topluluğu ülkelerinden) gelmiştir. Firma 28 000 kişi çalıştırmaktadır. ICL firması, 1959'dan bu yana gerçekleşti rilmiş bir dizi firmalar arası birleşmenin sonucu ortaya çık mıştır. Bu birleşmelere konu olan firmalar arasında Leo Com puters, English Electric, British Tabulating Machine Co., Povers Samas Machines, English Electric Computers Ltd. gibi şirketlerle General Electric Co.Ltd., Ferranti, Data Recor i ding Instrument, Marconi, El liott Automation gibi şirket lerin bilgisayar bölümleri ; vardır.

2.3. Fransa

Telefunken, Siemens, Philips, CII (Compagnie Internationale pour l'Informatique) arasında i gerçekleştirilen birleşme ve [ ortaya çıkan Unidata kuruluşu j 1975'te çözüldü. Bunun sonucun j da Philips büyük bilgisayar | yapımından vazgeçti, Fransız j ortak CII de 1976'da ABD çok } uluslu Compagnie Honeywell Bullj firması ile birleşerek CII HB '

Şekil 1.

CII HB şirketinin ortaya çıkmasmdaki birleşmeler ayrılmalar zinciri. Kaynak: [ö]

firmasını kurdu. CII HB ye ge linceye kadarki birleşme ve çözülmeler uluslararası serma yenin içiçeliğine ve çokuluslu şirketlerin karmaşık yapısına güzel bir örnek oluşturmakta dır (Şekil 1). Bugün Fransa'da miniler dışında bilgisayar pa zarının Z 27'sini CII HB, Z 54'ünü IBM elinde tutmakta dır (IBM'in Montpellier fabri kasında 20 000 i ş ç i çalışmakta dır). CII HB nin 1975 satışla rı 800 milyon dolar dolayında dır, bu miktarın 1980'de 2 ka tına çıkacağı tahmin edilmekte dir. Ayrıca daha birkaç büyük Fransız firması minibilgisayar, çevre birimleri, veri uçları yapmaktadır. Pek çok da küçük yapımcı firma vardır.

Siemens, kendi ülkesi dışına pek fazla taşamamıştır, ancak Benelüks ülkeleriyle (Z 12) Danimarka'da (Z 6) yayılmıştır.

3. JAPONYA [ 4 , 7 ]

Japonya, bilgisayar sayısı ba kımından halen dünyada ikinci sırayı tutmaktadır. Ülkedeki Japon yapımı bilgisayar sayısı ithal edilmişler sayısını 1973 te geçmiştir. 1976 başında Ja ponya'da mevcut 33 700 bilgi sayardan 21 200 ü Japon yapısı dır. Japonya'da 6 büyük bilgi sayar yapımcısı vardır. Bu 6 firma Japonya'da kurulu bilgi sayarların değerce Z 55"ini

sağlamışlardır. Geri kalan Z 45, ABD firmalarınca sağlan mıştır. Japon firmaları da çok karmaşık birleşme ortaklık ya tırım süreçleri sonunda oluş muşlardır. Bu firmaların ABD firmalarıyla birlikte Japonya kurulu bilgisayar sayısını bö lüşümleri Çizelge 3'de göste rilmiştir. 1972'de 6 büyük Japon firması ikişer ikişer işbirliğiyle üç grup oluştur muşlar ve büyük bilgisayar ya pımını öylece sürdüregelmişler dir. Bu grupları oluşturan Ja ponya Endüstri ve Dış Ticaret Bakanlığı, bu kez yeni bilgi sayar dizilerinin üretimi için iki grup oluşturmuştur. Birinci grup Fujitsu, Hitachi i l e Mit

2 . 4 . F e d e r a l Almanya

Federal Almanya bilgisayar pa zarının Z 70 dolayında bölümü ABD firmalarının elindedir. En büyük Alman firması Siemens, bu pazarın ancak Z 17'sine ege mendir. Hükümet bilgisayar ve veri iletişim alanlarında araş tırma geliştirme projelerine 1976 79 döneminde 625 milyon dolarlık yardım yapmak suretiy le bu kesimi geliştirmeye ça lıştırmaktadır. ABD, hatta în giliz firmalarının tersine

Çizelge 3.

A Sütunu: Japonya'da kurulu bilgisayarların yapımcılara göre değerce bölüşülmesi. * işaretliler Japon firmala rı, geri kalanlar ABD firma larıdır (yüzde olarak, 1976 başı).

B Sütunu: Firmaların 1975'teki bilgisayar satışları, milyon dolar olarak (yalnızca Japon firmaları için verilmiştir). Kaynak: [7].

IBM •Fujitsu * Hitachi •NEC

Univac •Toshiba * Okl

Burroughs NCR •Mitsubishi ötekiler

A

B

subishi firmalarından, ikinci grup NEC (Nippon Electric Co.) i l e Toshiba (Tokyo Shibaura) firmalarından oluşmaktadır. Bi rinci grup aynı zamanda çok bü yük geniş çapta tümleşik devre lerin yagımını da üstlenmiştir. Adı geçen bakanlık geri kalmış ülkelere bilgisayar, çevre bi rimleri ve yazılım ihracatını artırmak üzere çok yoğun bir çaba içine girmiş ve bu amaçla "Denizaşırı Veri Bilgi Yardım laşma Kurumu" adlı bir kuruluş oluşturmuştur. Hükümet geri kalmış ülkelere vereceği kre dilerle satışları destekleye cektir. Bugün için toplam Japon bilgisayar satışının ancak X 3,4'ünü oluşturan dış s a t ı ş ların 1985'te % 16'ya çıkarıl ması planlanmıştır.

gisayar endüstrisi ve kullanı mı konusunda bilgilerimiz ise genellikle eksik. Bir bölümün de (SSCB, DAC, Çekoslovakya, Çin) 1950 1958'de bilgisayar yapımına geçilen, bir bölümün de (Romanya, Macaristan, Bul garistan) ise yapım alanına 1969'da girilen bu ülkelerde bilgisayar endüstrisi hızlı bir gelişim içinde. Küba'da bilgisayar yapımına 1976'da başlanmış durumda. Kore Demok ratik Cumhuriyeti, Vietnam, Moğolistan'daki durumu i s e bil miyoruz. Bu bölümde sosyalist ülkelerdeki bilgisayar yapımına ilişkin elde edebildiğimiz bil gileri derledik. Bir önbilgi olmak üzere dünyadaki üç ülke kümesine ilişkin özet ekonomik bilgilerle sosyalist ülkelerin nüfuslarını Çizelge 4 ve Çizel ge 5'de bulacaksınız.

4. SOSYALİST ÜLKELER

[1,2,4,8]

__

4 . 1 . Genel

Yakın i l i ş k i l e r içinde olduğu muz kapitalist ülkelerin bil gisayar endüstrileri konusun da b e l i r l i derecede bilgimiz var. Sosyalist ülkelerde bil

4.2. Sovyetler Birliği

Sovyetler Birliği'nde ilk bil gisayar 1950'de yapıldı (MESM). Birinci kuşaktan bilgisayarla rın seri halinde yapımı 1953'te gerçekleştirildi (BESM 2, STRELA, POGODA bilgisayarları). İkinci kuşaktan bilgisayarla rın yapımına M 20 makineleri

Avrupa Sosyalist 01 keleri (1)

öbür Sosyalist Olkeler (2)

Sosyalist Olkeler Toplamı

Gelişmiş Kapitalist Olkeler (3)

Gerikalmıs Kapitalist Olkeler (4)

DUnya

Alan 18

DUnya Toplamının Y üzdesi Ola r a k

Nüfus

Ulusal Gelir (5)

Endüstri Çıktısı

Di S Ticaret

Kişi Başına

Ulusal Gelir (5 ) (Dolar)

Çizelge 4.

Dünyayı oluşturan ülke kümelerine göre ekonomik veriler (1970) Kaynak: [lO\ .

(1) Arnavutluk, Bulgaristan, Çekoslovakya, DAC, Macaristan, Polonya, Romanya, SSCB, Yugoslavya.

(2) Çin, Kore D.C., Küba, Moğolistan, Şili, Vietnam D.C. (3) Batı Avrupa, Kuzey Amerika, Japonya, Avustralya, Yeni

Zelanda, Güney Afrika. (4) 1 , 2 ve 3 dışındaki tüm ülkeler. (5) Batı iktisatçılarınca tanımlanan ulusal gelir kavramı.

i l e 1958'de geçildi. 1960 yı lında SSCB'de yaklaşık 500 bilgisayar çalışmaktaydı. Bu yıllarda bilgisayar sayısı ba kımından dünyada 2'nci durumda olan SSCB'de bilgisayar sayısı nın artışı 1970'lere kadar olan 10 y ı l içinde pek fazla olmadı: 1965'te 1000, 1970'te 4000 do layında. 1971 1975 beş y ı l l ı k plan döneminde bilgisayar yapı mına büyük hız verildi. Bilgi sayar yapımı için bütçede ayrı lan para 1972'de 1,1 milyar do lardan 1975'te 2 milyar dolara ç ı k t ı ; bu, y ı l l ı k % 23 artış demekti. 197l'de 763 milyon do lar olan bilgisayar üretim hac mi 1975'te 2,9 milyar dolara ç ı k t ı , bu sayının 1980'de 8 mil yar dolar olması öngörülmekte dir. SSCB'de bilgisayar sayısı nın 1975'te 15 000 dolayında ol duğu, 1980'de 50 000 i l e 130 001 arasında olacağı tahmin e d i l i yor. Bilgisayar yapım sanayii SSCB'de büyüme hızı en yüksek olan sanayi kolu.

1968 yılında SSCB, Demokratik Alman Cumhuriyeti (DAC), Polon ya, Çekoslovakya, Macaristan, Bulgaristan bilgisayar stan dartları, tasarımı ve yapımı konularında i ş b i r l i ğ i yapmayı kararlaştırdılar. Böylece RIAD projesi olarak bilinen proje doğdu. Bu anlaşmaya göre, ülke ler, yapımda b e l i r l i bir işbö lümüne g i t t i l e r . Her ülke RIAD programı içindeki ortak çabalar yanında kendi bilgisayarlarını da ayrıca gerçekleştirecekti. Bu ortak çabaya 1976'da Romanya i l e Küba da katıldı. RIAD pro jesi içindeki ilk bilgisayarlar 1972'de hizmete girdi. Gerçek l e ş t i r i l e n işbölümünün bir so nucu olarak sosyalist ülkeler

Bulgaristan Çekoslovakya

Ç1n

D.A.C. Küba Macaristan Pol onya Romanya SSCB Y ugoslavya

8,2 14,3 (750) 17,0 8,5 10,3 32,6 19,1 241,7 20,5

Çizelge 5.

Kimi sosyalist ülkelerin nüfus ları, milyon. Kaynak: [l4].

arasında geniş bir bilgi işlem aygıtları alım satımı vardır. Örneğin 1973 yılında SSCB'ye DAC 155 milyon dolarlık, Çekos lovakya 30,6 milyon dolarlık bilgi işlem aygıtı satmıştır. Buna k a r ş ı l ı k , örneğin Çekoslo vakya'nın SSCB, DAC, Polonya, Romanya'dan (yine 1973'te) sa tın aldığı bilgi işlem aygıt larının değeri 70 milyon dolar d ı r . 1973 yılında tüm Avrupa Sosyalist ülkelerinin kapita list ülkelerden satın aldığı bilgisayar ve ilgili aygıtla rın toplam değeri ise 120 mil yon dolar dolayındadır. Avrupa sosyalist ülkelerinin bilgisa yar sattığı Ülkeler arasında Hindistan, Pakistan, Cezayir, Mısır, Çin, Belçika, Hollanda, Vietnam,gibi ülkeler vardır, örneğin Hindistan'ın aldığı bilgisayarların dörtte biri sosyalist ülkelerden gelmekte dir.

1960 1970 döneminde özellikle Romanya, Bulgaristan, Macaris tan, daha küçük ölçekte de Çe koslovakya bir yandan bilgisa yar yapımına geçerken öte yan dan Batı'dan önemli oranlarda bilgisayar almak durumunda idi ler, örneğin 1973'te Romanya'da bilgisayarların % 70'i, Bulga ristan ve Macaristan'da % 6 5 ' i Çekoslovakya'da Z 40'ı Batı'dan alınmıştı. Bu oran, yine 1973' te Polonya i l e DAC için % 17, SSCB için X 3 idi. Bütün bu oranlar sonradan hızla düşmüş tür.

SSCB'de önde gelen bilgisayar yapım merkezleri Kief (Ukrayna) , Vilnius (Litvanya), Erivan (Er menistan), Minsk (Byelorusya), Tiflis (Gürcistan), Orjonikidze (Kuzey Osetya) kentlerindedir. Büyük fabrika sayısının 10 un Üstünde olduğu, bunlardan dör dünün RIAD bilgisayarlarını yaptığı tahmin edilmektedir, tkinci kuşak bilgisayar yapımı na son verilmiştir, tkinci ku şağın önemli bilgisayarları arasında 1966'da hizmete giren, hesaplama gücü IBM 360/65 maki nesi düzeyinde olan BESM 6 bilgisayarları i l e 1971'de hizmete giren ve BESM 6'nın geliştirilmişi olan BESM 7 ve BESM 8 bilgisayarları vardı. Son birkaç y ı l içinde hizmete giren 3'üncü kuşak bilgisayar ları arasında K 200, RIAD, Iskra dizileri, küçük yönetsel bir makine olan NAIRI 3, bi limsel teknik uygulamalara yö

nelik MIR 3 makineleri vardır. 1976 Haziran'ında Orjonikidze fabrikasında UIAD ES 1060 ma kinelerinin yapımına başlanmış t ı r . Bu makine tüm sosyalist ülkelerde yapılan en büyük, en h ı z l ı (saniyede 1,5 milyon i ş lem) makine olacaktır. Önemli bir dizi de özellikle çelik sanayii, kimya sanayii gibi alanlarda kullanılmak üzere yapılan ASVTM süreç denetim minibilgisayarları dizisidir. Bu dizide M 40, M 400, M 4000, M 4030, M 5000, M 6000, M 6010 bilgisayarları vardır. Sayısal denetimli takım tezgahlarının y ı l l ı k yapım sayısı ise 7000' dir, bu sayının birkaç y ı l İçinde 35 000'e çıkarılması planlanmıştır. SSCB Bilimler Akademisinde, BESMX adı veri len bir süperbilgisayar geliş tirilmektedir, tik prototipinin

1977 içinde çalıştırılacağı sa nılan bu bilgisayarın hızı sa niyede 15 milyon işlem olacak tır.

1970'de bilgisayarlarla elek tronik aygıtların ihracat ve ithalatı i l e uğraşmak için ku rulmuş olan Elektronorgtehnika (Elorg) adlı kurumun cirosu 1975'te 1 milyar dolara yüksel miştir. Ekonominin planlı olma sından ötürü bilgisayar kulla nımında sosyalist ülkelerdeki verimin Batı ülkelerine göre 5 10 kat daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir. Bilgisa yar kullanımının Batı'da en çok akçasal kesimde (çek hesapları, kredi kartları, borsa işlemle ri, muhasebe,...) olduğu bilin mektedir. SSCB'de ise bilgisa yar kullanımı, sırasıyla, şu alanlardadır: 1.Bilim, araştır ma, planlama, 2.Kamu kurumla rının satışlarına ilişkin i ş lemler, 3.Başta kimya, elektro nik olmak üzere endiistri dalla rı.

Dünyada ilk üç tabanlı (temary) bilgisayarın Moskova Üniversi tesinde SETUN adı i l e 1958'de çalışmaya başladığını da ekle yelim.

4 . 3 . Demokratik Alman Cumhuriyeti (DAC)

COMECON ülkeleri içinde bilgi sayar ihracatı en yüksek olan ülke DAC'dir. 1973'te DAC'nin bilgi işlem aygıtları ihracatı 310 milyon dolar olmuştur, bu rakam örneğin İtalya'nın aynı konudaki ihracatına e ş i t ; Hol

landa'nın, İsveç'in ihracatın dan ise çok yüksektir.

En önemli yapımcı kurum Robot ron'dur. Robotron kurumu RIAD ES 1040 bilgisayarını yapmak t a d ı r . Bu bilgisayar RIAD dizi sinin en başarılı makinesi sa yılmaktadır. Kurumun yaptığı başka bilgisayarlar arasında Robotron 300 i l e Robotron 21 makineleri vardır. Bir başka büyük yapıcı kurum, Zentronik, DARO markalı küçük bilgisayar l a r ı yapmaktadır. DARO 1720 mu hasebe bilgisayarları ülke dı şında özellikle Federal Alman ya, Fransa, İspanya, Avustral ya'ya satılmaktadır. Cellat ron 8205 bilgisayarları d« bu kurumca yapılmaktadır. Ayrıca KRS 4200 ve PRS 4000 süreç de netim bilgisayarları da DAC'nin önemli ürünleri arasındadır. DAC, RIAD ES 1040 bilgisayarla rını Afrika'da, Güney Amerika' da pazarlamaya çalışmaktadır.

4.4. Polonya

Polonya bilgisayar yapımına 1958'de XYZ adlı bilgisayarla girmiştir. Bilgisayar sayısı 1974'te 1100 dolayına erişmiş tir. Bilgisayar ve çevre birim leri yapıcısı kurum, MERA, bu gün Polonya'nın en büyük endüs t r i kurumlarından biridir. ME RA1 nın 7 büyük fabrikasında 40 000 k i ş i çalışmaktadır. MERA'nın 1975 yılında toplan çıktısının değeri 3 milyar do lar olmuştur ki bunun yarısını bilgisayarlar oluşturmaktadır. Wroclaw kentindeki MERAELVRO fabrikalarında yapılan 3'üncü kuşak RIAD ES 1030 ve ES 1032 bilgisayarlarının geliştiril miş modeli ES 1045'in yapımına yakın gelecekte geçilecektir. Yine Wroclaw'da İngiliz ICL firmasının yazılımı kullanıla rak tasarımlanmış olan 2'nci kuşaktan ODRA 1305 bilgisayar larının yapımı yeni durdurul muş; MERA 300, MERA 400 küçük bilgisayarlarının yapımı yılda birkaç yüz dolayına çıkarılmış t ı r . Varşova'deki fabrikada ise MOMIKb minibilgisayarları i l e yazıcılar yapılmaktadır.

Polonya sosyalist ülkeler için de bilgisayar alanında Batıyla en çok lisans anlaşmaları yapan ülkedir. Böyle b i r anlaşmaya örnek olarak Logabax marka ya zıcılarla i l g i l i olanını vere b i l i r i z . Fransız firmasıyla ya pılan anlaşmaya göre MERA,

Logabax D 180 hızlı yazıcıları nı yapacaktır. Polonya bu yazı cıları Fransa dışında tüm ülke lere ihraç etmek hakkına sahip olacaktır. Ayrıca Fransız fir ması anlaşmanın ilk dört yılın da yazıcılardan belirli bir sayıda satın almayı kabul etmiş t i r . Bu anlaşma 1975'te yeni lenmiştir. MERA, aynı Fransız firmasının lisansıyla Sycor 145 tekerbellek (disc) birimleri de yapmaktadır. Benzer bir an laşma İngiliz Redifon firması ile tuştan tekere (key to disc) dizgeler için yapılmıştır. İs veç ASEA firması i l e benzer bir anlaşma sonucu sayısal de netimli takım tezgahları yapı mına başlanmıştır.

4 . 5 . Romanya

Romanya önceleri RIAD programı na katılmamıştır. 1969'da FELIX 15 bilgisayarı i l e yapım alanı .a giren Romanya 1970'de Fransız CII firmasının lisansı i l e FELIX C 256 bilgisayarla rın yapımına başladı. Ayrıca ABD firması CDC lisansı ile kart okuyucuları, deliciler ve yazıcılar yapımına geçti. 1976' da RIAD programına katılan Ro manya saniyede 300 000 işlem h ı z l ı FELIX C 512/1024 bilgisa yarı i l e FELIX C 32 minibilgi sayarının yapımına geçti. 1975 sonunda Romanya'da süreç dene tim bilgisayarları dışında 70 bilgisayar olduğu tahmin e d i l i yor. Bunların hepsi 3'üncü ku şaktır. Bölgesel bilgisayar merkezleri yardımıyla 600 kuru luş bilgisayara bağlanmış du rumda. Bölgesel merkezlerinin 40'a çıkarılması, bir ulusal bilgisayar ağı kurulması plan lanmış •

Romanya'nın 1973 yılındaki b i l gi işlem aygıtları ihracatı toplamı 24 milyon dolar. En çok satış yaptığı ülkeler Polonya ve Çekoslovakya; Federal Alman ya'ya, Fransa'ya, Japonya'ya da ihracat yapıyor.

milyon dolar. En çok mal s a t t ı ğı ülkeler SSCB ile Polonya. İhracat yaptığı ülkeler arasın da Yugoslavya, İspanya, Yuna nistan, İsviçre, Federal Alman ya, Vietnam, Pakistan, Kore D.C., Etiyopya, Avustralya ve ABD var. Çekoslovakya'da 1100 dolayında bilgisayar var. 1976 80 plan döneminde 750 ye ni bilgisayar hizmete girecek, bunların % 80'i RIAD bilgisa yarları olacak. Çekoslovakya Batıdan bilgisayar almaya da devam ediyor, ama 1960'lardaki ne göre çok az sayıda.

Çekoslovak Tesla yapımcı kuru mu dünyanın en büyük elektro nik yapımcıları arasında. Tes la' da 87 000 işçi çalışıyor (bunların 13 000'i araştırma geliştirme'de). Tesla'nın 21 a l t kuruluşuna bağlı 53 fabri kası, 5 araştırma enstitüsü var, Üretiminin % 9'unu bilgi sayarlar oluşturuyor. Tesla 1975 yılına kadar BULLGE l i sansı ile TESLA 200 orta boy bilgisayarlarını yaptı. Ayrıca manyetik şerit birimleri, RPP 16 süreç denetim bilgisa yarları, göstergeler, çekirdek, veri iletişim aygıtları yapılı yor. Tesla, 1975 Temmuz'unda saniyede 126 000 bit veri ak tarım hızlı TESLA 201 bilgisa yarının yapımına geçti[il] .

Bir başka büyük yapımcı Prag' daki ZPA kurumudur. ZFA da 35 000 işçi çalışıyor; 24 fab

Bulgar yapısı ES 1020 dizgesi

rikası, 2 araştırma enstitüsü var. RIAD ES 1021 bilgisayar ları bu kurumca yapılıyor. RIAD ES 1025 makinesi de 1977 1978 de üretilmeye başlanacak.

4.7. Macaristan

Macaristan yapım alanına 1960' ların sonunda Fransız lisansıy la yapılan EMG 810 bilgisaya rıyla girdi. Sonradan RIAD programı çerçevesinde minibil gisayar yapımına geçti. Bugün RIAD ES 1010, 1005, 1008 bilgi sayarlarını yapıyor. Macaris tan'ın en önemli yapımcı kuru mu Videoton. Videoton RIAD ES 1010 minibilgisayarlarını ve ABD lisansıyla s a t ı r yazıcı lar yapıyor. Macar Bilimler Akademisine bağlı olarak çalı şan KFKI Kurumunda TPA 70/25, TPA 70/40 minibilgisayarları tasarımlandı ve yapımına geçil di. Bir başka yapımcı kuruluş Orion Radio. Burada gösterge ler, modemler, çoklayıcılar (multiplexer) ve uçlar (termi nal) yapılıyor.

Macaristan'ın 1973'te bilgi iş lem aygıtları ihracatı tutarı 25,2 milyon dolar.

4.8. Bulgaristan

Bulgaristan bilgisayar yapımı na Japon Fujitsu firması lisan sı ile FACOM 230 30 bilgisayar larını yaparak başladı. Bu de neyimle resimde görülen RIAD

4.6. Çekoslovakya

Çekoslovakya 1958'de l ' i n c i kuşaktan ARITMA bilgisayarla rıyla yapım alanına girdi. 1965'de ARITMA2 i l e 2'nci ku şak, 1972*de ZPA 6000/20 ile 3'üncü kuşağa geçti. Bugün önem li bir bilgisayar yapımcısı ül ke. 1973'te bilgi işlem aygıt l a r ı ihracatının tutarı 53,2

S 1020 bilgisayarının yapımına e ç i l d i . ES 1020 nin kimi özel ikleri şöyle : Byte te eline göre çalışıyor, 2 byte1 ık bir yer 16 bilgi b i t 1 i ile denetim b i t ' i demek ki toplam 8 bit alıyor. Bellek çekirdek ellek, 64 Kbyte'lık artımlı, ellek çevrimi 2 usan. Toplama ıkarma işlemi 20 30 usan, de işmez virgüllü (noktalı) çar ım 350, kayan virgüllü çarpım 80, çift sözcüklü çarpım 200 ysan alıyor.

S 7074: EBCDIC kodlu TTM (TTL) evreli yazı makinesi ve ara irimi.

S 5012: Manyetik ş e r i t birimi, ığa 2 • 108 b i t , 8 yada 32 it/mm, 9 i z l i , bant hızı 2 m/s.

S 5052: Teker bellek birimi, tekeri i, her tekerde 200 iz, ıga 7,25 Mbyte, hız 2500 d/dak.

S 6012: Kart okuyucu, hız 500 art/dak, sığa 1000 kart.

S 7010: Kart delici, hız 100 art/dak.

S 6022: Delikli ş e r i t okuyucu; otoelektrik; hız 100 sıra/san; z sayısı 5,6,7,8.

S 7022: Şerit delici, hız 50 sıra/san.

,S 7030: Yazıcı, hız 650 890 atır/dak.

IS 8001: Veri iletişim birimi, uz 50 1200 bit/san. Modem, :oklayıcı ve telefon aygıtıyla.

IS 8501: Veri ucu, yazı makine ıi, kağıt şerit delici, okuyu :u, hız 100 200 bit/san.

'azılım: Teker işletim dizgesi disc operating system DOS), 'önetici program (supervisor), .ş yöneticisi, yükleyici. Çevi ri d i l i (assemblei)t FORTRAN, :OBOL, PL/1 derleyicileri. Des ;ek programları (service prog rams) sınama yordamları (test routines). Çeşitli program pa :etleri[l2] .

Bulgaristan'da Izot yapımcı ku ruluşu da IZOT 310 minibilgisa rarlarını yapmakta. TTM (TTL) :ümleşik devrelerle kurulu [20T 310 un kimi özelliklerini ;öyle sıralayabiliriz: Paralel, :ek adresli, 12+1 b i t ' l i k söz :ük uzunluklu, 4 usan toplama vüreli, 200 kadar komutlu, hem loğrudan (direct) hem dolaylı indirect) adreslemeli, 8 in leks yazmaçlı, çekirdek bellek

l i , bellek artımı 4096 sözcük; en az bellek sığası 4096, en çok bellek sığası 32 K sözcük, bellek çevrimi 2 usan. Program denetimli veri alışveriş hızı 110 K sözcük/san, belleğe doğ rudan erişimli veri alışveriş hızı 500 K sözcük/san, toplam 64 çevrebirime kadar bağlanabi l i r , h ı z l ı ş e r i t okuma 1500 ka rakter/san, hızlı şerit delgi 120 karakter/s, kullandığı yazı makinesi: Teletype ASR 33 (ABD), s a t ı r yazıcı, kart okuyucu. Ya zılım: Yükleme programları, çe v i r i d i l i , MACRO, MICRO, FORTRAN, FOCAL, düzenleyici (editör), kayan virgüllü işlem ler yazılımı, destek ve sınama programları, teker işletim diz gesi (DOS) [ 13].

Sofya'da Electra fabrikasında Japon Fujitsu Fanuc lisansıyla ESPA dizisi takım tezgahları sayısal denetim makineleri ya pılmaktadır. Silistre kentinde Orgtechnika kuruluşunda da EIKA 135 cep ve masa hesaplayı cıları yapılıyor.

Bulgaristan'da 124 bilgisayar merkezi çalışmaktadır.

4 . 9 . Küba

Küba'da halen 70 bilgisayar vardır. Bunlar DAC, Çekoslovak, Fransız, İngiliz, İtalyan ve Japon yapımıdır. 1975 Ekim'inde

KAYNAKLAR

[ I ] Szuprowicz, B.D., East Europe, Western Computers Wanted, Computer Decisions, Aralık 1971, s. 14 19.

[ 2] Computer Decisions, Kasım 1973, s.23.

[ 3] Silverstein, J.E., Outlook for the Industry, Computer Decisions, Ocak 1976, s.34 39.

[ 4 ] Pantages, A., The Interna tional Computer Industry, Datamation, Eylül 1976, s.56 57.

[ 5 ] Pantages, A., N. Foy/The US Multinationals, Datama tion, Eylül 1976, s.58 62.

[ 6 ] Pantages, A., N.Foy, A. Lloyd, Western Europe's Computer Industry, Datama tion, Eylül 1976, s.63 76.

hükümet minibilgisayar üretimine geçilmesini, 40 tane bilgisa yarlı denetim dizgesi kurulma sını, 75 şeker fabrikasının bilgisayarla donatılmasını ka rarlaştırmıştır.

Havana Üniversitesine bağlı Centro de Investigacion Digital kuruluşu CID 201A, CID 201B, CID 202 minibilgisayarlarının yapımına başlamıştır. Küba 1976'da RIAD programına katıl mıştır.

4.10. Çin

Çin'de bilgisayar yapımına 1958'de başlandı. 3'üncü kuşak tümleşik devreli makinelere 1970'de geçildi. 24 b i t ' l i k sözcüklü DJS 17 bilgisayarla rının hızı 100 000 işlem/san, 48 b i t ' l i k DJS 18 lerin hızı 150 000 işlem/san, 48 b i t ' l i k DJS 11 lerin hızı ise 1 milyon işlem/sn, 1975'de yapımına ge çilen DJS 130 ların hızı ise 500 000 işlem/san. 1975 y ı l ı sonunda Çin'de 10 000 tranzis tor öğeli büyük çapta tümleşia li devrelerin yapılmakta oldu ğu biliniyor. Çin'in radyo ya pımında da dünyada 3'üncü sırayı tuttuğu biliniyor. Elektronik dalında üretim sığasının yılda 2 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor. Bilgisayar sayıları yada yapım sığası hakkında ye t e r l i bilgiler yok.

[ 7 ] Yasaki, B.K., A. Pantages, Japan's Computer Industry, Datamation, Eylül 1976, s.91 102.

[ 8 ] Szuprowiez/ B.D., Computers from Communist Countries, Datamation, Eylül 1976, s. 79 86.

[ 9 ] Electronics, 30 Ekim 1975, s.34.

[lO] tfilczynski, J., The Econo mics of Socialism, George Allen Unwin, Londra, 1974, s.207.

[il] Tesla 1946 1976, Tesla Electronics, Ocak 1976, s.3 9.

[12] ES 1020 broşürü, Sofya.

[13] Isot 320 broşürü, Isotimpex, Sofya.

[14] Türkiye İ s t a t i s t i k Yıllığı, 1975, Devlet İ s t a t i s t i k Enstitüsü, Ankara.