BİLDİRİ ÖZETLERİ

POLONYA ENERJİ ŞEBEKESİNİN BUGÜNÜ VE GELİŞMESİNDEKİ EĞİLİMLER

kolay ve ekonomik biçimde yer leştirilmesi sorunu üzerinde duruluyor ve çağdaş teknik dü zeyine oturtulan böyle bir iş leyişin enerji ekonomisi ve ül ke çıkarları açısından sağladı ğı yararlara örnekler gösteri liyor.

M.Sc.Eng.V/ojciech WEISS

Bildiride, Polonya'daki enerji şebekesi genel hatlarıyla tanı tılıyor. Buna ilişkin olarak Polonya enerji şebekesinin 110 kV'luk dağıtım ve 220 kV ile 400 kV'luk iletim sistemle rine ait bazı rakamsal bilgiler ve çeşitli salt merkezlerinde kullanılan tasarım yöntemlerine ayrıntılı yer veriliyor. Kent sel ve kırsal kesimde inşa edi len değişik gerilimlerdeki salt merkezlerinden alınan örnekler karşılaştırılıyor. Bu arada 110 kV'tan 400 kV'a değişen enerji hatları tanıtılıyor, kullanılan devre ve iletken cinslerine, çeşitli direk tip lerine örnekler veriliyor. Yazı da değinilen önemli bir konu da Polonya enerji sisteminde kul lanılan elektrik aygıtlarının tek tipe indirgenmesi sorunu. En az zaman ve çaba harcanarak enerji sistemlerinin kurulması ve bu doğrultuda özellikle sis temin inşasında önemli bir et ken olan altyapısal öğelerin standartlaştırılması ve buna bağlı olarak da sistemi tamam layan bileşen ve ekipmanların bu standart yapının üzerine en

TERMİK VE SU SANTRALLARININ ANA VE YARDIMCI BAĞLANTI SİSTEMLERİ

M.Sc.Zbigniew RADOMSKI

Bu b i l d i r i daha büyük birimle rin tasarım ve uygulama çalış maları ile b i r l i k t e , halen Po lonya'da çalışan ve kurulmakta olan termik ve su santrallarını tanıtmaktadır.

Polonya'da kömür, linyit ve benzeri birincil enerji kaynak larının büyük miktarlarda bu lunması nedeniyle, elektrik üre timi kömür yakıtlı termik san t r a l l a r a dayanmaktadır. Depola ma t i p i su santralları enter— konnekte sistemin tepe yük ge reksinimini karşılamak için kul lanılmaktadır.

Generatörler sisteme 400 kV, 220 kV yada çok seyrek olarak 110 kV'luk trafo merkezleri üzerinden bağlanmaktadır. 220 kV ve 110 kV'luk merkezlerde üçlü bara sistemi tercih edil

mektedir. 420 kV'luk merkezler de daha çok çift bara ve transfer sistemi uygulanmakta dır.

Polonya'daki santrallarda biri min yardımcı donatısı ile genel yardımcı donatının besleme sis temleri tamamen birbirinden ay rılmıştır. Büyük güçlü santral larda 6 kV ve 0,4 kV'luk geri limler kullanılmaktadır. Ayrıca sinyalizasyon, koruma, denetim sistemleri ve acil aydınlatma için DA sistemleri vardır. DA sistemleri doğrultucular ve doğrultuculara paralel bağlı batarya sistemlerinden oluşmak tadır.

Birim gücünün artması, teknolo jinin karmaşıklığı ve işletme personeli eksikliği, santral larda; tümleşik koruma, seçici ve dizi denetim, olay ve arıza yazıcı gibi sistemlerin kulla nılmasını zorunlu kılmıştır. Yapım yada tasarım halindeki büyük santrallarda veri işle mesi ve otomatik dizi denetim leri için bilgisayarlar kulla nılmaktadır

I KV'A KADAR OLAN SİSTEMLERDEKİ ELEKTRİK ŞOKLARINDAN KORUNMA

M.Sc.Eng.Henryk GASOWSKI

Yazıda 1 kV'a kadar olan elek trik sistemlerindeki elektrik şoklarına ilişkin sorunların Polonya'da uzun yıllar gerek elektrikçilerin gerekse doktor ve psikologların üzerinde ça lıştıkları temel sorunlar ol duğu ve bu konuda çok sayıda araştırmanın yapıldığı belirti liyor. Elektrik şoklarının yol açtığı kazaların istatistiği tutulmuş, bu tür kazaları gi derme yöntemlerinde gelişmeler sağlanmış. Ayrıca Polonya, IEC (Uluslararası Elektrik Ko misyonu) nun yürüttüğü "elek trik şoklarından korunma" ça lışmalarına yoğun biçimde katı lırken bu örgüte kendi çalışma larının sonuçlarını içeren çok sayıda öneri getirmiş. Bildiri de, elektrik şok korunmasının Polonya'da benimsenen ilkeleri

üzerinde duruluyor ve diğer ül kelere göre farklı olan uygula malar vurgulanıyor. Elektrik şoklarının insan bedeni üzerin deki etkileri kısaca anlatıl dıktan sonra korunma önlemleri tek tek ele alınıp ayrıntılan dırılıyor. Bu koruma önlemleri; nötr topraklaması, koruyucu topraklama, koruma şebekesi, diferansiyel akımla çalışan koruyucu devre kesicileri, ko ruyucu yalıtma, çalışma gerili minin düşürülmesi, müşterilerin ayrılması ve trafo merkezinin yalıtılmasıdır. Bildirinin so nunda, IEC'nin düzenli toplan tılarında yapılan resmi tartış malardan ayrı olarak, çeşitli ülkelerin uzmanları arasında antişok korunma üzerinde fikir ve deneyim alışverişi yapılma sının sorunun giderek büyüyen toplumsal önemi nedeniyle özel likle gerekli olduğu vurgulanı yor.

BÜYÜK SANAYİ TESİSLERİNDEKİ 1C DAĞITIM SİSTEMİ

M.Sc.Eng.Henryk GASOffSKI

Polonya'da bugün büyük endüstri yel kuruluş, enerji talebi 10 MW'ı geçenler olarak tanım lanıyor. Bu tanımın yakın gele cekte en az 75 MW'lık enerji gereksinmesi olan kuruluşlar olarak değişmesi bekleniyor. Polonya'da büyük endüstriyel kuruluşlar elektrik enerjileri ni 110 yada 400 kV'luk sistem den karşılıyor. Enerji dağıtımı 6, 10, 15, 110 kV olarak düzen leniyor. Polonya'da 110 kV çok yaygın kullanılmakta ve 110 kV' luk kablo imal edilmektedir. Bu konuda edinilen 10 yıllık işletme tecrübesine göre montaj hatalarının dışında 110 kV'luk kablolarda hiçbir arıza gözlen memiştir. 110 kV'luk kabloların yeraltına yerleştirilmesi ve bakımı zor olmasına karşın, yer kazancı ve güvenilirlik gibi önemli üstünlükleri vardır. Bu yüzden Polonya'da endüstri sistemlerinde çoğunlukla 110 kV kablo ve 110/6 10 15 kV trafo dan oluşan bir blok sistem kul lanılmaktadır.

KONUTLAR, GENEL HİZMET BİNALARI VE SANAYİ TESİSLERİ 1C1N ALÇAK GERİLİM ELEKTRİK PANOLARI

M.Sc.Eng.Antoni CHUDZYNSKI

Yazıda Polonya'da konut, genel hizmet binaları ve endüstri uy gulama yerlerinde kullanılan alçak gerilim salt aygıtları (özellikli alçak gerilim pano ları) tanıtılıyor.

Konutlar ve genel hizmet bina ları için, tipleştirilmiş elek trik panolarının özellikleri verildikten sonra, bu panoların tasarımı, pano türleri ve kent trafo merkezleri kısaca anlatı lıyor.

Endüstri uygulama yerleri için ise başlıca iki panodan söz ediliyor: Hücre tipi panolar ve normal tip panolar. Hücre tipi panolar dökme demirden ya pılan en çok rastlanan türden olabileceği gibi, metal levha dan yada plastikten yapılan türlerde de olabiliyor. Normal tip panolar ise tek parçalı ve iki parçalı şeklinde iki türe ayrılıyor.

ELEKTRİK MAK1NALARININ HIZLARININ T1R1ST0RLA DENETİMİ

Prof.Dr.Henryk TUNIA

Güç elektroniğinin ana dalların dan biri, tiristorla denetlenen elektrikli sürücülerdir. Tekno loji tarafından yönlendirilen ve endüstride hızla artan oto masyon, geniş bir alanda sürek li denetim yapabilen elektrikli sürücülere gereksinme duyar.

Bugün bütün bu koşullar en uy gun biçimiyle, tiristorla de netlenen sürücüler sayesinde sağlanabilmiştir. Elektrikli sürücülerin bugünkü gelişmesi, ölçme ve denetim dizgeleri ve denetim kuramındaki gelişmele re doğrudan bağlıdır.

Tiristorlu çeviriciler, yüksek verimliliği olan güç yükselteç leridir. Çok yüksek güç kazanç ları ve frekans bant genişliği nin büyüklüğü bu tip çevirici lerin en belirgin özellikleri dir. AA/DA çevirici, çıkış ge riliminin "+" anma değerinden, " " anma değerine değişmesini 10 ms ve çıkış döndürü kuvve tinin "+" anma değerinden " " anma değerine değişmesini 20 ms de sağlar.

DA makinaları ile elektrikli sürme hâlâ en güncel 'alandır. AA makinaları ile elektrikli sürme pek çok yıldan beri öne çıkarılmış ve bazı tip DA sürü cülerinin yerini almıştır. Bu olgu AA makinalarının daha ucuz, daha basit olması ve fazla ba kıma gereksinme göstermemesin den kaynaklanmaktadır.

D.A. KALDIRMA MAKİNALARI 1C1N TİRİSTORLU SÜRÜCÜLER

M.Sc.Eng.Cyprian BRUDKOttSKI

Kurulu güç gözönüne alındığın da, Polonya'da sancıların ço ğunda Ward Leonard kuralıyla çalışan DA motorlarının kulla nıldığı görülmektedir. DA t i ristorlu çeviricilerin, bir ikinci tip sürücü olarak üre timine 1970'te başlanmış olup, halen 300 kN'a kadar olan yük sığalı sancılar için tiris torlu kaynak birimleri yapıla bilmektedir.

Tiristor ç e v i r i c i l i sürücü s i s temlerinin tartışılmaz avantaj larının yanında, özellikle baş lama sırasında çok düşük güç çarpanının olması ve besleme devresinde yüksek harmonik akımları üretmeleri gibi iki önemli dezavantajı vardır.

Her bir çevirici farklı vektör gruplarında ayrı bir transfor matörden beslenen seri bağlan mış iki tiristor çeviriciden (12 darbeli çevirici) oluşan sürücü sistemle hem sırasal denetim elde edilmekte, böyle ce sanal güç tüketimini başla ma sırasında % 30 civarında sınırlanabilmekte, devredeki 5. ve 7. harmonikler yokedile bilmektedir.

POLONYA ENDÜSTRİSİNDE KULLANILAN

ELEKTRİK MAKİNALARI VE DİĞER AYGITLAR

M.Sc.Eng.Bogdan KALAMAN

Polonya'da elektrik endüstrisi İkinci Dünya Savaşından sonra hızlı bir gelişme göstermiştir. Savaşın etkilerinin giderilme sinden sonra modern endüstriye giriş 1950 yıllarında olmuştur. Bu gelişme sürecinde geçmiş de neylerden de yararlanılarak bi limsel araştırma enstitülerinin endüstri ile yakın işbirliği sağlanmış, elektrik makinaları üretimi hızla gelişmiştir. Elektrik endüstrisindeki bu gelişme iç piyasa gereksinmele rini karşılamakla kalmayıp Po lonya'nın ihracatını da geliş tirmiştir. Ağır elektrik makina ve generatörleri MEGAT Birliği ni oluşturan fabrikalarda ya pılmaktadır.

Polonya elektrik endüstrisinin temel üretim ve ihracat aygıt ları şunlardır: 3 fazlı endük siyon motorları, 3 fazlı asenk ron vinç motorları, tek fazlı kapasitör başlamalı motorlar, doğru akım motorları, el ve ev aletleri için küçük motorlar, alçak gerilim devre kesicileri, alçak gerilim salt malzemeleri.

Polonya, ihracatını, elektrik cihazları için Polonya Dış Ti caret Şirketi Ltd. "ELECTRÎM" aracılığıyla kontrol etmekte dir. Bazı imalatlar diğer ti cari kuruluşlar P0LÎMEX CEK0P, METALEXPORT, CENTROMOR tarafın dan da ihraç edilmektedir.

ALÇAK ÜYARIMLI ÇALIŞTIRILMADA TÜRBOGENERATÜRLERİN AYARLANMASI

Ph.D.M.Sc.Eng.Wieslaw. PARTYKA

Bildiride, alçak uyarımla ça lıştırılan türbogeneratörlerin

bütün uç stator bölgeleri için, optimum çözümün seçimine ve analizine olanak veren matema tiksel ve fiziksel bir modelin açıklaması yapılmaktadır.

Puant dışı çalışmalarda reaktif güç üretmemek, hatta sistemin bazı türbogeneratörlerinin re aktif güç alıcıları olarak kul lanılmalarını sağlamak açısın dan, türbogeneratörlerin alçak uyarımla çalıştırılmaları tek nik olarak daha akla yakın ve ekonomik açıdan daha uygun gö rünmektedir.

Ne var ki böyle bir uygulama, stator eksen yönündeki akının artarak statorun uç parçaların da daha fazla ısınma ve güç kaybı gibi büyük bir sorunu da getirmektedir. Isısal olay al çak uyar imli türbogeneratörle rin azami yüklenme alanını, uyarıcı akım limitörünün karak teristiklerinden daha fazla sı nırlar. Bu nedenle az uyarımlı çalışma yöntemine özel bir önem verilerek, türbogeneratörlerin mümkün olan tüm çalışma modları sırasında ölçmeler yapılmalı dır.

UYARI SİSTEMLERİ VE BÜYÜK GENERATÖRLERİN DENETİMİ

Dr.Sc.Eng.Zbigniew SZCZERBA

Büyük generatörlerde kullanılan uyarı sistemleri ve tüm işletme koşullarında doğru ve güvenilir çalışmayı sağlayacak denetim tasarımları Polonya endüstri sindeki uygulama örnekleri ile beraber verilmiştir.

Uyarı gücünün birkaç megavat olması gerektiği durumlarda kullanılabilecek uyarıcılar denetlenmeyen doğrultmaçlı, gerilim beslemeli yada gerilim akım beslemeli denetimli doğ rultmaçlı uyarıcılardır. Kul lanılan frekans genellikle 50 Hz olup hareketli sargıla rın olmadığı asenkron makine lerin kullanılması halinde 400 ile 500 Hz'lik frekanslar da

kullanılabilir.

Kullanılan denetim sistemleri uyarı ve generatör gerilim ve akımları, güç açısı ve frekans tan geri besleme olarak genera tör gerilimini denetler. Bu de netim sürecinde ilk çalıştırıl ma, kısa devre gibi özel koşul larda generatör ve uyarı sis teminin öğelerinin hasar görme mesi ve çalışmanın güvenilirli ğini sağlamak amacı ile tüm pa rametreleri içeren bir çalışma bölgesi tanımlanmıştır. Tasa rımlanan çok parametreli denet leyici akım, gerilim, güç açı sı vb. gibi parametrelerin bel li sınırlar arasında kalmasını sağladığı gibi sistemdeki ka rarlılığı ve istenilen dinamik özellikleri de sağlar. Denet leyici doğrusal olmayan eylem siz öğeler ile doğrusal süzgeç ve yükselteçlerin birleşmesin den oluşan doğrusal olmayan dinamik bir yapıdadır.

Uyarıcı denetim sisteminin ge nel işlevsel şeması ve Polonya' da kullanılan 200 MW ve 360 MW' lık generatörlerin uyarıcı ve denetleme sistem şemaları ve rilmiştir.

E IO ELEKTRONİK TELEFON SANTRALI

M.Sc.Eng.Jerzy BLASZYK

E 10 elektronik telefon santra lı Polonya'da ilk kez 15 000 hat sığalı olarak 500 000 nü fuslu Poznan kentinde Winog rady'de 1975 yılında hizmete verilmiştir. Tümleşik devreli E 10 elektronik telefon santra lı Fransız CIT ALCATEL kuruluşu ile imzalanan lisans anlaşması na dayanılarak Poznan'da Tel kom Teletra uziletişim donanım fabrikalarında yapılmaktadır. E 10 dizgesi zaman bölümlü bağ lantı (time division switching) ve CCITT'nin 30 kanallı vuruş kod modülasyonlu (PCM) sayısal iletim temeline dayanır. Dizge de abonelerin yoğun olduğu böl geye kurulan abone trafik yoğun laştırıcıları yada uydu santral lar kullanılmaktadır. Ayrıca

ağı gözleme, yanılgıları bulma, abone ücretlendirilmesi vb. gö revleri yürüten bir bilgisayar kullanılmaktadır. E 10 ile abo neler için kadranlı düğmeli arama, kısaltmalı çağırma, kay dedilen çağırma, abonede sayaç, otomatik çağırma aktarması vb. gibi yeni hizmetler sağlanmak tadır. E 10'un ayrı yoğunlaştı rıcılar kullanması, santralda kolaylıkla trafik denetimine olanak sağlanması, işletme gi derlerinin azlığı (yalnızca bil gisayar başında personel gerek lidir), kuruluş giderlerinin azlığı (E 10 santralı aynı sığa daki krosbar santralının kapla dığı alanın dörtte birine sığar) gibi üstünlükleri sayılabilir. Krosbar santrala göre E 10 santralı 20 kez daha az iç bağ lantı kablosu gerektirmektedir. Santralın kurulması için gere ken zaman da oldukça kısadır.

SAYISAL İLETİM SİSTEMLERİ VE AĞLARI

M.Sc.Eng.tilodzimierz BARJASZ

de vermekte, örneğin eşzamanla manın nasıl yapıldığı, çerçeve yapıları, teknik özellikleri anlatılmaktadır. Bu iki dizge nin gerek çerçeve yapıları ge rek öbek çizimleri donanım ko nusunda yeterli bilgi sağlamak tadır.

UZILET1S1M AĞLARININ PLANLANMASI

M.Sc.Eng.Michal MICHALOWSKI

Bildiri, planlamada ekonomi, yönetsel, işletim ve teknik açılardan tüm etkenlerin göz önüne alınması gerektiğini be lirterek, bu süreçteki aşamala rı veriyor. Planlamanın temel özellikleri sıralanarak, ön araştırma ve çalışmaların çe ş i t l i yönleri, eski ve yeni sistemlerin bir arada çalışma sından doğan sorunlar üzerinde duruluyor. Polonya Uziletişim Şebekesinin 1976 1980 dönemi planlama verilerinden çıkıla rak, Polonya Otomatik Telefon Ağı ve 'Tfciletişim Şebekesi ta nı tılı>or.

Önemli bir sayısal iletim yön temi olan vuruş kod modülasyo nu (pulse code modulation) konusunda temel b i l g i l e r sunul makta, Polonya'daki uygulamalar tanıtılmaktadır. Örnek alma, adımlama (guantization), doğru sal olmayan adımlamanın gereği, zaman paylaşımlı çoklama (time division multiplexing) ilkele ri kısaca açıklandıktan sonra sayısal bilgi iletiminin yarar l a r ı özetlenmektedir. Otuz ka nallı iletişim sağlayan 2 kbit/ saniye hızla bilgi gönderen bi rinci düzey ve 4 tane 2 kbit/ saniye hızlı imi çoklayıp 8 kbit/saniye hızla ileten ikinci düzey vuruş kod modülas yon aygıtlarının Polonya'da ya pıldığı b e l i r t i l i p bunlar tanı tılmaktadır. Araştırma aşama sında bulunan 480 ve 1920 ka nallı dizgeler, iletim ortamla rı, iletim hızları, tekrarlayı cı uzaklıkları konusunda özet bilgiler sunulmaktadır. Bildiri 30 ve 120 kanallı dizgeler ko nusunda daha ayrıntılı bilgiler

POLONYA UZİLETİŞİM AĞININ BAKIMI

M.Sc.Eng.Mitoslaw KORASZEHSKI

Telefon, telgraf, radyo tele vizyon ve veri iletimi devre lerinden oluşan ağın bakımı telefon iletişim devreleri ele alınarak veriliyor. Ancak ba kım sorunları ve uygulanan çö zümler diğer devreler için de geçerli. Bildiri, Polonya'daki telefon ağı ve işletim yöntem leri konularını özetledikten sonra, kullanılan bakım, i ş l e t me, onarım ve sınama aygıtları nı ayrıntıya girmeden t a n ı t ı yor.