ELEKTRİKLİ ARAÇLARIN TEMİNİ, GÜVENLİ ÇALIŞTIRILMASI VE ELEKTRİK ENERJİSİNİN BU ARAÇLAR TARAFINDAN KULLANILMASI İLE İLGİLİ SORUNLAR

ELEKTRİKLİ ARAÇLARIN TEMİNİ, GÜVENLİ

ÇALIŞTIRILMASI VE ELEKTRİK ENERJİSİNİN BU ARAÇLAR TARAFINDAN

KULLANILMASI İLE İLGİLİ SORUNLAR

Dr. Zoltan Sibalszky

Günlük yaşamda elektrik enerjisi ile elektrikli araçların kullanımının artması bu kullanımdan doğan arıza ve teh likelerin sayısını da artırmıştır. Elektrik enerjisinin kulla nımının neden olduğu doğrudan ya da dolaylı kaza ve yangınların oluşma olasılığında da görülür bir artma iz lenmiştir. Bu tip durumlar, elektriğin belli bir süre kesil mesine ve buna bağlı olarak üretimin düşmesine neden olmaktadır. Kısaca söylemek gerekirse günümüzde elektrik enerjisinin kullanımı çok ciddi ve iyi tasarımlanmış güvenlik önlen> lerini gerekli kılmaktadır.

Uzun bir süre elektrik enerjisinin tarımda kullanımı kısıt lı olmuştur. Fakat, son yıllarda bu kullanım büyük bir hızla artmış, hatta bazı ülkelerde bu hız sanayinin payına düşenden fazla olmuştur. Bu konuda gözönüne alınması gereken ilk nokta tarımda elektrik enerjisi kullanımının sanayiye göre oldukça kötü koşullar altında yapıldığıdır. Elektrikli araçların tamiri diğer sorunlar yanında ikinci dereceden kalmakta, bu nedenle gözönüne alınmamakta dır. Bunun yanında, tarım iş kollarında çalışan işçilerin genellikle elektrik enerjisi ve kullanımı konusunda ye terli bilgi ile donatılmamış oldukları ve elektriğin tarım iş kollarındaki güvenliğinin sanayiye ve şehir şebekesine göre daha az önem taşıması diğer gözönüne alınması ge reken hususlardır.

Macaristan'da, 1950 1978 yılları arasında çiftliklerin ço ğu Ulusal Şebekeye bağlanmış ve bunun sonucu elektrik enerjisi kullanımı yaklaşık 150 kat artmıştır. Böylece, ta rımın elektrik tüketimindeki yeri % 0,8'den % 6,8'e çık mıştır. Tarımdaki tüketimin % 23,4'ü devlet çiftliklerine, % 76,7'si kooperatif çiftliklerine düşmektedir.

Tarımsal işletmelerin çoğunda hayvan besleme üniteleri oluşturulmakta ve bu yöne doğru eğilim hızla teşvik gör mektedir. Sığır yetiştirme üniteleri 300 1000 hayvanlık tır ve kısmen üzerleri kapalıdır. Domuz yetiştirme ünite leri kapalı olup 2000 20000 domuzluk, tavuklar için ge liştirilen kümesler ise 10000 40000 tavukluktur. Bu tip işletmelerin tümünde oldukça* fazla elektrik enerjisi tüke timi vardır.

Üretimin artması ile birlikte işçi güvenliği ve üretimin sü rekliliği oldukça önem kazanmıştır. İşlerin makinalarla yapılmaya başlaması, işçi sayısını düşürmüş, ama elektri ğin kullanımından doğan kazalarda aşağıdaki nedenler den ötürü artmıştır :

— İşçiler ister istemez elektrik uygulamaları ile karşı kar şıyadır. Bu nedenle, a) enerjili yerlere ya da b) normalde enerjisiz olduğu halde, bir arıza sonucu ener jilenen bölümlere dokunma olasılığının artması sonucu elektrik çarpmalarının sayı sında artma olmuştur.

Çiftlik hayvanlarının dokunabileceği enerjili ya da, normalde enerjisiz olduğu halde bir arıza sonucu enerji lenen çok enerji uygulamaları vardır.

Aşırı ısınma, yangın ve patlamaya neden olan kısa dev re arızalarına elverişli elektrik enerjisi uygulamalarının sayısı kabarmaktadır.

Elektriğin neden olduğu doğrudan ya da dolaylı yan gınlar, ani gerilim değişimleri ya da uygulamadaki yanlış lıklar tarımsal işletmenin büyüklüğü, üretimin artış hızı

ve bunlara bağlı olarak motorlu ve elektrikli araçların kullanılmaya başlaması ile hızla artmıştır.

Planlanmış ya da beklenmedik enerji kesintileri önem li oranda zarara yol açmaktadır.

Elektrik enerjisinin kazalara ve yangına karşı güvenilir bir şekilde kullanılması ise çeşitli önlemlerin birlikte alınma sını ve yeni teknolojilerden faydalanılmasını gerekli kılar.

Elektrikli araçların sağladığı ekonomik yararlar yanında yangına ve personel güvenliğine karşı yaratacağı tehlike lere de bakılmalıdır. Bu amaçla bu tip araçlar düzenli o larak kontrol edilmelidir. Yalnız, tarım kesiminde elek trikli araçları kullanan işçiler genellikle bu konuda eğitil memişlerdir. Düzenli bir kontrolla, iyi bir tamir, aracın ömrünü uzatacağı gibi tehlike olasılığını da azaltacaktır. Tüm bunların aynı zamanda aracın ekonomik verimlili ğini de artıracağı açıktır.

20 30 yıl kadar önce kurulan tarımsal işletmelerin çoğun da elektrikli araçlar yeterli değildir. Çünkü, Ulusal Şebe kesi geliştikçe bu işletmeler kendi elektrik donanımlarını ve hatlarını yenilememişlerdir. Ayrıca yetersiz kalan alçak gerilim hatları hızla artan gereksinimi karşılayamamakta dır.

Tarımsal işletmelerin çoğunda, elektrik şebekelerindeki arızalar kabaca tamir edilmektedir. Bunun sonucu ola rakta yangın ve kaza tehlikeleri artmaktadır. Bu arada, düşünülmesi gereken bir nokta da sistemsiz ve projesiz o larak şebekede yapılan düzeltmelerin işletmenin gelişme sini önlediğidir.

Tarımsal işletmelerin çoğunda elektrikli tesisler ve uygu lamalar genellikle standartlara uymaz. Araçlar bu neden le kısa bir sürede hasar görür, oluşan kısa devreler şebe keyi kısa devreye sokar ve hatta hayat tehlikesi ve maddi hasar yaratır.

Elektrik dağıtım panolarının ve aksesuvarlarının gerekti ği gibi yapılarak düzenlenmemesi yangın tehlikesini artı rır. Panolara genellikle binalardaki eşya yerleştirme düze ninden dolayı kolayca ulaşılamaz. Bu nedenle de kolayca giderilecek bir arıza giderilemez.

Özellikle kooperatif işletmelerde elektrikli gereçler ge rektiği gibi tamir edilemezler. Hatta çoğu işletmelerde bu amaca uygun harcamalar isteksizce yapılmaktadır. Araçların durumu personel güvenliğine, kazalara ve yan gına karşı genellikle yetersizdir. Tarımsal kesimdeki tüke tici ve evlere giden enerji ile ilgili elektrik tesisleri genel likle işin uzmanı olmayan kişilerce yapılır.

Elektriğin neden olduğu kazaların başında kaza ile ener jili bir bölüme dokunmak yer alır. Bu nedenle, elektrik çarpmalarına karşı yeterli önlem alınmalı ve bu arada iş kolundaki işçilere yeterli bilgi verilmelidir. Ele"kfrik arı zalarının küçük bölümüne işletmedeki hayvanlar ve araç lardaki arızalar neden olur. Yangının neden olduğu arua

larııı sayısı ise daha fazladır. Macaristan'daki yangın ka yıplarının % 16'sına elektrik arızaları, % 25'ine yıldırım lar neden olur. Tarımsal işletmelerde, yerden kazanmak için binaların hafif yapıda olması yangının hız kazanma sına elverişlidir. Tarım kesimindeki hafif yapılara ilişkin bir karara varmadan önce bu konu üzerinde biraz araştır ma yapmak yerinde olacaktır.

Kaza ya da enerji kesintisi durumunda doğrudan oiuşj cak kayıplar (hasar gören binalar, araçlar, hayvanlar, vs.) kolayca belirlenir. Bunun yanında hasar gören bölümler için yapılacak tamir masrafları çoğu durumda hasar gö ren bölümün fiyatını aşar. Sigorta firmaları ise zarar gö ren binaların sadece yangın öncesi ve sonrası durumunu gözönüne alarak ödeme yapmaktadır. Gerçek tamir gi derleri ise bu ödemenin 2 2,5 katıdır.

Enerji kesintisinin neden olduğu dolaylı kayıpları tayin etmek ise güçtür. Fakat bu konu yangına karşı alınacak önlemin ekonomik yeterliliği gözönüne alındığında ö nem kazanır. Her hasar, kazanç üzerindeki etkileri doğ rudan zararın etkilerini kat kat geçen bir seri dolaylı ka yıpların sonucu oluşur. Bu durum zarar gören aracın de ğeri üretilen değer yanında çok küçük kaldığında önem kazanır.

Dolaylı kayıba giren elemanlar : Ölçülen elemanlar : — Tamirat yapılana kadar üretimde görülen düşüş, — Sürekli maliyet artışı, Ölçülemeyen elemanlar : — Pazar ilişkilerinde doğacak kayıp, — Dağıtımda doğacak aksamaların hukuksal sonuçları, — İşçilerin başta bekletilmesi ve yeni işçilerin yetiştiril mesi.

Dolaylı kayıpların etkileri hasarlı aracın ya da makinanın tamir edilmesi için gereken süre gibi dış etmenlere bağlı dır. Tarım kesiminde, dolaylı kayıpların hacmini belirle mek hemen hemen olanaksızdır. Bunun için, çeşitli ta rımsal işletmelerdeki dolaylı kayıplar alınarak karşılaş tırma yapmak faydalı olmaktadır.

Şu halde, sürekli elektrik enerjisi sağlanması, kazaların önlenmesi Kalkınma Planı hedeflerinin gerçekleştirilmesi ve normal çalışma düzeninin kurulması bakımından ge reklidir.

Kesintilerden sakınmanın birinci ve en önemli yolu sis temli bakım ve tamirden geçer. Böylece, hem beklenme dik arızaların sayısında bir düşüş sağlanır, hem de araç ların ömrü uzatılır. Özellikle tarım kesiminde araçların bakımının çok önemli olduğu ve bakımın düzenli ve ak satılmadan yapılması gerektiği anlatılmalı ve halk bu yön de eğitilmelidir.

Tamiri yapan kişinin olduğu kadar işletme yöneticisinin de ağır sorumlulukları vardır. Tamirin ancak iyi yetişti rilmiş elemanlara yaptırılması gerekir. Bu kişiler teknik gelişmeleri takip etmeli ve konuları ile ilgili standartları bilmeleri gerekir.

Tarımda makinalaşma işlemlerinin otomatikleşmesini sağladığı gibi çalıştırılan işçi sayışımda düşürmüştür. Fa kat çalışan işçiler iyi yetişmiş olmak zorundadır. Ayrı ca, karmaşık araçların tamirinin çok zaman alacağını he saba katmak gerekir.

Fabrika içindeki elektrik kesintilerinin çoğu iletken kop masından ve yetersiz bakımdan olmaktadır. Bu nedenle tarımsal işletmelerde hava hattı yerine alçak gerilim kab losu kullanmak daha yerinde olacaktır.

Kalabalık yerleşim merkezlerinde de kablo kullanmak uygun olacaktır. Özellikle blok yapıları olan tarımsal te sislerde hava hattı hem binaların estetik görünümünü boz makta hem de enerji gereksinimin sağlanmasında zorluk lar çıkmaktadır.

Hava hattı özellikle gelişen ve nisbeten az güç isteyen yerleşim merkezleri için düşünülmelidir. Eski bir işletme içine yapılan blok halindeki binaların elektriklendirilme sinde kısmen kablo, kısmen de hava hattı kullanılabilir. Bu durumda uzak tüketicilere hava ahttı ile götürülen enerji kablolarla tüketiciye dağıtılır.

Tarımda modernleşme kesintisiz ve düzenli elektrik ener jisine gerek duyar. Elektrik kesintileri sığır, domuz ve tavuk yetiştiriciliğinde giderilemez zararlara yol açabi lir. Hayvan yetiştiriciliği elektrik kesintilerine fabrikalar kadar duyarlı olmamakla beraber uzun süren bir kesinti zararlı olabilir. Örneğin, havalandırma sisteminin kapalı kalması sığır çiftliklerinde hayvanları etkileyerek süt üre timini düşürebilir.

Hava hatlarına bağlı tarımsal işletmelerde uzun ya da kı sa süreli elektrik kesintileri tamamen ortadan kaldırıla maz. Bakım sırasında yapılan elektrik kesintileri süresin ce kullanılacak yedek enerjiye gerek vardır. Hayati ö nemi olan yerler içinde normalden daha güvenilir yedek enerji kaynakları kullanılır. Bu nedenle yedek enerji kay nağına duyulan gereksinim minimum düzeye düşürülme lidir.

Son yıllarda tarımsal elektrifikasyon için Macaristan E lektroteknik Komitesi çeşitli tarımsal birimlere en uygun ve optimum kapasitede çalışan yedek enerji kaynaklarını belirlemek için çalışmalara koyulmuştur. Çalışmalar, 5 dakikayı geçen kesintilerin % 45'inin kritik bir değer ola rak alınan 2 saatten fazla olduğunu ortaya koymuştur. Çalışmalar sonucunda, çeşitli hayvan yetiştirme ünitele rinde kullanılacak yedek enerji kaynakları için aşağıdaki değerler önerilmiştir :

Sığır yetiştiriciliğinde, 350 hayvan için 25 kVA 400 hayvan için 50 kVA 600 hayvan için 100 kVA

Domuz yetiştiriciliğinde, 3000 hayvan için 50 kVA 6000 hayvan için 100 kVA

10000 hayvan için 150 kVA

Kümeslerde, 20000 tavuk için 25 kVA 40000 tavuk için 50 kVA

Elektrik kesintilerinden en çok kümesler etkilenir. Kısa kesintiler bile zarara yol açabilir. Bu nedenle, kümesler için fiyatı ne olursa olsun yedek enerji kaynağı tesis edil melidir. Buradaki güç gereksinimi fazla olabileceğinden ikinci bir besleme hattı ile beslenmesi uygun olacaktır.

Sığır ve domuz yetiştiriciliği elektrik kesintilerinden he men etkilenmez. Bu nedenle, hayvan sayısı ve olanaklar düşünülerek en ekonomik çözüm aranır.

Süt üretilen işletmeler için sütün işlenmesinde elektriğe duyulan gereksinim küçük olduğundan ekonomik bir çö züm bulmak kolaydır. Şüphesiz, hayvan sayısı fazla ise yedek güce duyulan gereksinim artabilir.

Bakım süresince enerjinin sürekli sağlanabilmesi için ikin ci bir hat ya da yedek enerji kaynağı yeterlidir.

Bir tarımsal işletmede üstü kapalı çeşitli besleme ünitele ri varsa, herbir ünite için ayrı bir yedek enerji kaynağı bulundurmak yerinde olacaktır.

larımsal işletmelerde yedek enerji kaynaklarının çalıştı rılması için kalifiye personel bulundurmak oldukça zor dur. Bu nedenle, sistemin gerektiği gibi çalıştığını gör mek için her hafta kontrol yapılmalıdır.

Alçak gerilim hatlarının geliştirilmesi ve tasarımında iş letme güvenliği en önemli taleptir. Her bir sisteme enerji götüren alçak gerilim şebekelerinde kablo kullanılmalıdır ve bu şebekeler işletmenin genel şebekesinden bağımsız olmalıdır. Sistem, işletmenin genel şebekesine bağlana caksa, işletmenin diğer birimleri devreden çıkarılmalıdır.

Macaristan'da kullanılan en önemli yedek enerji kaynağı su potansiyelidir. Özellikle önceden tesis edilen alçak güçte olanları otomatik yol verme ve gerilim düzenleyici sine sahip değillerdir. Uzun yıllar sonucu kazandığımız deneyimler, şebeke arızalarında işletmenin optimum enerji talebini zaman faktörünü de gözönüne alarak sağla yacak düzeydedir.

Özet olarak, tarım kesiminde güvenli çalışma ve acil elektrik uygulamaları ile enerji kaynağının ve kullanımı nın gücenilir bir teknolojiyle donatılması arasında yakın bir ilişki vardır.