KÜTÜPHANE BİLGİ AĞLARINDA BİLGİSAYAR KULLANIMI

Ahmet ÇELİK ODTÜ Kütüphanesi Enformasyon Uzmanı

ÖZET

Kütüphane bilgi ağları (library networks) bilgi transfe ri sürecinin çok önemli bir parçası haline gelmiştir. Ekonomik baskılar kütüphanelerarası yardımlaşmayı zorunlu kılarken, bilgisayar ve uziletişim araçlarında ki gelişmeler bilgi değişimi ve iletişimi için yeni ufuk lar açmaktadır. Gelişmekte olan ülkeler, kaynaklarını daha iyi değerlendirebilmek için, bu yeni teknolojile rin ürünlerinden yararlanmak ve ulusal bilgi ağlarını kurmak zorundadırlar. Ancak, bilgi ağını oluşturur ken çok dikkatli davranılması gereklidir. Bu yazıda, bilgi ağına ilişkin bazı temel kavramlar ve sorunlar tartışılmakta, Türkiye deki durum gözden geçirilmek tedir.

GİRİŞ

Bilgi ağı, bir haberleşme kanalıyla birbirine bağlı kişi veya kurumlar olarak tanımlanabilir. Kütüphane bilgi

ağları ise Bakewell'e göre 'bazı özel gereksinimleri karşılamak için bir kısım kütüphane ve enformasyon merkezinin bir araya gelmesidir." (1).

Günümüzde gelişmiş ülkeler kütüphane bilgi ağlarına büyük önem vermektedirler. Rouse'un belirttiği gibi "yaym sayısının sürekli artması ve kütüphane bütçe lerinin bu artışı karşılayamaz ve enflasyona yenik dü şer duruma gelmesi, kütüphane bilgi ağlarının önemini arttırmıştır" (2).

İkinci Dünya Savaşı ndan sonra kütüphaneler "bilgi patlaması" adı verilen durumla karşılaşınca, verdikleri hizmette bir darboğaza girdiler. Bir yandan artan ki tap fiyatları ve azalan mali olanaklar, diğer yandan ise hızla çoğalan yayın sayısı bu kuruluşları çıkmaza doğru iterek, kütüphanelerarası işbirliğinin önemini daha iyi ortaya çıkardı.

Bunu izleyen yıllarda, gelişen elektronik ve bilgisayar teknolojilerenin kütüphanelerdeki iş yoğunluğunu

çözümlemede ve daha iyi hizmet vermekte yararlı ola bileceği düşüncesi taraftar toplamaya başladı. Özellik le 1960'lı yıllardan itibaren bilgisayarlar Batılı.Ülkele rin kütüphanelerinde yaygınlıkla kullanılmaya başladı. Uziletişim (telecommunication) araçlarındaki geliş melerin de doküman nakli ve iletişim sağlamada yar dımcı olabileceği görüldü. Bu araçların sağladığı ola naklar kütüphanelerarası işbirliğine yeni boyutlar ge tirdi ve bilgi ağlan gündeme geldi. ABD de OCLC, İn giltere'de BLAISE bölgesel bilgi ağlarının başarılı ör nekleridir Bunun yanı sıra ulusal bilgi ağlan için çalış malar sürmektedir. ABD'de 1975/76 Annual Report of the National Commission on Libraries and Infor mation Science ulusal bilgi ağının mutlaka kurulması gerektiğini belirterek şu sonuca varmıştır :

"Bu sağlanmaksızın, kaynakların gereksiz ölçüde iki lemesi (duplication) sürecek, en büyük kütüphaneler bile okuyucularının isteklerini karşılayamaz duruma düşecek kaynakların ülke çapında eşitsiz dağılımı de vam edecektir "

Bilgi ağları, gelişmekte olan ülkelere önemli yararlar sağlayabilir ve kalkınma çabalarına katkıda bulunabi lir. Türkiye'de de bir bilgi ağı oluşturulması ve var olan kaynakların daha akılcı kullanımı için, 1970 li yıllardan beri, çeşitli görüşler ileri sürülmektedir. An cak, bu konuda yeterli bir mesafe alındığını söylemek zordur.

Bu yazıda, bilgi ağlarının gerekliliği, konuya ilişkin bazı kavramlar ve bilgi ağı oluşturulmasında karşılaşı labilecek çeşitli sorunlar tartışılmakta, çözüm önerile ri üzerinde durulmaktadır.

NEDEN BİLGİ AĞI?

Rouse'a göre. kısa sürede hizmet vermek, maliyeti azaltmak ve basan olasılığını arttırmak bir bilgi ağın dan beklenen temel amaçlardır (2). Bakewell de günü müz bilgi ağlannın kuruluş amaçlarını şöyle belirtir :

1— Geniş sayıda kütüphane ve yayının içeriğini çok sayıda kişiye göstermek,

2— Bu kaynakları, onlara gereksinim duyan kişi ve kü tüphanelerin hizmetine sunabilmek,

3— Kaynakların paylaşılması sonucu maliyetleri azalt mak (1).

Kent ise kaynak paylaşımındaki hedefleri şöyle sıra lar :

1 — Kavramsal hedefler; a) okuyucular için, gerekli kaynaklara kolayca ulaş mak. b) kütüphane için, en az maliyetle en verimli hizmet üretmek

2— İşlevsel hedefler; a) bütün kaynaklara ulaşımın sağlanması, b) kaynaklann kısa zamanda alınmasını sağlayıcı uy gun bir sistem.

c) teknolojinin verimli ve uygun olarak kullanımı. d) tümleşik (integrated) sistemlerin geliştirilmesi.

3— Davranışsal hedefler; sistemde çalışacak kişilerin, sistem gelişimine katılımlan ve böylece sisteme ya bancılaşmalannın önlenmesi (3).

Kısaca, daha kısa zamanda daha kapsamlı ve etkin bir kütüphane hizmeti için bilgi ağlarına gerek vardır. Bil gisayar ve uziletişim araçlarındaki gelişmeler bilginin depolanması, hizmete sunulması ve transferi için çe şitli olanaklar sağlamaktadır.

Elektronik ve bilgisayar teknolojisi bilgi ağı oluşturul masında anahtar bir role sahiptir. Mikroişlemcilerin (microprocessors) ve yan iletken belleklerin (solid state memories) ortaya çıkmasıyla, günümüzde bilgisa yarlar ucuz ve güvenilir bir araç durumuna gelmişler dir. Ev bilgisayarlan, kişilerin evlerinden kütüphaney le iletişim kurup, kütüphane kaynaklarını evden izle me olanağını gündeme getirmekte ve bu gelişmeler ge leneksel kütüphanecilik kavramını değiştirmektedir (4)

Bunun yanı sıra uziletişim araçlarındaki gelişmeler de çok umut vericidir. Elektronik iletişim araçları, geliş miş ülkelerin kütüphanelerinde yaygınlıkla kullanıl maktadır. Bilgi ağlanndaki iletişim hatları doküman nakline olanak vermektedir.

"Videotext" sistemleri bilginin transferi için büyük bir potansiyele sahiptirler. Örneğin İngiltere'de Pres tel, kullanıcılanna çok çeşitli alanlarda bilgi sağlaya bilmekte, ABD'de de OCLC, yerel kullanıcılanna, Channel 2000 aracılığıyla, katalog verisi gönderebil mektedir.

"Cable TV". kütüphaneleri birbirine ve okuyuculan kütüphaneye doğrudan bağlayıcı önemli bir araç olma yolundadır. Uydular da bilginin dağıtımı için çok uy gun araçlar olarak ortaya çıkmışlardır. Ses ve görün tüyü rahatlıkla taşıyan bu araçlar yakın gelecekte ya şantımızı büyük çapta etkileyeceklerdir.

Uydular, kütüphanelere şu alanlarda yararlı olabilirler:

— Otomatik katalogların araştırılması. — Bibliyografik ve sayısal veri tabanlarının araştırıl ması, — SDI (selective dissemination of information) servis lerinin oluşturulması, — Faksimile (facsimile) taşıyıcılar aracılığıyla doku manlann gerçek zamanlı teslimi, — Katalog bilgilerinin dağıtımı, — Kitapların uzak mesafelerde basılabilmesi (5).

BİLGİ AĞININ OLUŞTURULMASI

Bilgi ağı oluşturulması, ilgili ülkenin kaynakları ve teknolojisinin yanı sıra yetişmiş insangücüne ve yöne ticilerin yeteneğine de dayanır. Toplumdaki bilgi iste mi de önemli bir etken olarak değerlendirilmelidir.

Bir ülkede bilgi ağı oluşturabilmek için iki farklı yön tem söz konusu olabilir (6) :

1. Gelişmiş ülkelerdeki bir modeli aynen uyarlama, 2. Yerel gereksinimlere göre bir program geliştirme.

Her iki yaklaşımın da üstün ve yetersiz olduğu nokta lar vardır. Yerel program geliştirimi zaman ve para kaybına yol açıcı bir durum ortaya çıkarırken yaban cı modelin aynen uygulanması yerel gereksinimleri karşılayamayabilir. Bu sorunun çözümü, iki yaklaşı mın bazı yönlerini içeren karma bir model olarak dü şünülebilir.

Bilgi ağı üç düzeyde gerçekleştirilebilmektedir : a) Yerel bilgi ağları (local area network), b) Bölgesel bilgi ağları (regional network), c) Ulusal bilgi ağı (national network).

Kütüphane bilgi ağlarına, başlangıçta küçük çapta ve uygun bir yatırımla başlamak yerinde olur. Sistem adım adım geliştirilerek ülke çapına yayılabilir. Bilgi ağı tasarımı yapılırken şu noktalara da dikkat edilmelidir (7):

1. Bilgi ağına katılan her tür kütüphane arasındaki iliş kinin hangi esaslara göre gerçekleştirileceği belirlen meli ve bu kuruluşlar arasında işlevsel bir bütünlük sağlanmalıdır.

2. Bir bilgi ağı için en önemli öğelerden biri o ülkede ki uziletişim altyapısıdır. Bu yapı düzenli çalışmadık ça, bilgi ağı verimli bir hizmet sağlayamaz.

3. Bilgi ağı bu sisteme giren kütüphaneler arasındaki karşılıklı çıkarları garanti etmeli, onların sisteme hem katkıda bulunmalarını, hem de yararlanmalarını sağ lamalıdır.

4. üye kütüphanelerin sistemi daha iyi tanımalarını sağlayacak el kitapları, kılavuzlar vb. araçlar hazırlan malıdır.

Bilgi ağı kurulmasında temel önkoşul insangücünün niteliğidir. Yetişkin kütüphanecilere ve bilgisayarcıla ra duyulan gereksinim büyüktür. Bu nedenle, varolan potansiyelin en verimli biçimde değerlendirilmesi, ilgi li kurum ve kişilerin bu işbirliğine istekli olarak katı lımlarının sağlanması gereklidir.

Kullanılacak teknoloji de önemli bir sorundur. Bu alandaki hızlı gelişmeler hangi teknolojinin seçileceği konusunda kararsızlık yaratmaktadır. Teknik açıdan bakıldığında, çeşitli tipte bilgi ağı modelleri varsa da bunları iki grupta toplamak olanaklıdır :

a) Merkezi bilgi ağları, b) Dağıtımlı (distributed) bilgi ağlan.

Bu konuda yazılan makalelerin çoğunda ağırlık taşı yan görüş dağıtımlı bilgi ağlarının, gelişmekte olan ül keler için daha uygun olduğu yönündedir. Böyle bir sistemle;

a) başlangıçtaki yatırım küçük olabilecek, b) personelin eğitimi sağlanabilecek, c) gerçek durumlarla sınama yapılabilecek, d) katılan kütüphanelerin istemlerine göre programa yön verilebilecektir. Onlardan gelen geri beslemeler

(feedback) sistemin temelini oluşturacak ve yerel özel likler dikkate alınabilecektir

Kurulan bir bilgi ağının teknik açıdan sınanmasında şu ölçütler kullanılır (8) :

a) Güvenilirlik : Sistemdeki yazılım, donanım ve ileti şim araçları gibi öğelerin istenilen düzeyde çalışma oranı.

b) Esneklik : Sistemdeki öğelerin değişen koşullara ne derece uyum sağlayabildikleri.

c) Erişilebilirlik : Hangi tür iletişim araçları kullanıla rak bilgi ağıyla temas kurulabildiği ve istenilen za manda sisteme ulaşmanın olanaklı olup olmadığı.

d) Verimlilik : Sistemin sağladığı hizmetin zaman, pa ra, enerji ve diğer masraflara ayrılan kaynaklara oranı.

e) Etkililik : Sistemin özel amaçları ne derece başara bildiği.

f) Kalite kontrolü : Sisteme verilen girişleri (input) \e sistemden elde edilen çıkış (output) bilgilerini denet leyen yöntemlerin yeterlilik düzeyi.

Belirtilen ölçütler her türlü bilgi ağının teknolojik ye terliliğini saptamada yararlı olmaktadır

TÜRKİYE'DEKİ DURUM

Bilgi ağı konusu Türkiye'de uzun bir süredir gündem dedir. Devlet Planlama Teşkilatında. 1974te oluştu rulmuş bir özel kurul çalışma raporunda. Batılı ülke lerde olduğu gibi Türkiye'de de bilgi ağlarının kurul ması gerektiğini belirtmiştir (9). Daha sonra kalkın ma planlarında da bu konuya yer verilmişse de, prati ğe geçirilmiş olumlu bir sonuç alınamamıştır Son olarak 1985 1989 döneminde uygulanacak 5. Beş Yıllık Kalkınma Planı'nda şu görüşlere yer verilmiş tir (10) :

"Memleketimizde sağlıklı bir bilgi akım sisteminin ge liştirilmesinde bilgisayar sahibi ya da bilgisayar edin meleri söz konusu kuruluşların ellerindeki imkanları kuruluşları faaliyet ile ilişkili birer 'bilgi bankası' oluş turarak değerlendirmeleri ve bu tür merkezler arasın da bilgi alışverişini sağlayacak bağlantıların kurula rak bir bilgisayar ağının kurulmasına başlanması; bu amaçla öncelikle telekomünikasyon altyapısının nite lik ve nicelik bakımından geliştirilmesi ilke olarak be nimsenmektedir."

Ulusal bilgi ağı kurmada en önemli adımlardan birisi, sorumlu kuruluşun belirlenmesidir. Bu sorun şimdiye kadar çözümlenememiştir. Son Beş Yıllık Kalkınma Planı ndaki bazı görüşler bu kuruluşun TÜBİTAK ola cağı izlenimini vermektedir. Bilim Araştırma Tekno loji başlığını taşıyan XV. bölümde, çağdaş gelişmele re ayak uydurabilmek için bilimsel ve teknolojik ge lişmeleri yakından izleyecek ve sonuçlarını en uygun zamanda ilgililerin hizmetine sunacak mekanizmala rın kurulması ve mevcutlarının etkinliğinin arttınlma

r

sı üzerinde durulacağı belirtilerek şöyle devam edil mektedir (10) :

"TÜBiTAK'ın koordinasyon ve duyurma görevleri dü zenlenerek geliştirilecektir, üniversiteler bu çalışma ların tamamlayıcı parçası olacak; YöK'ün doküman tasyon ve araştırma çalışmaları bu politikalar istika metinde geliştirilecektir."

Türkiye'de ulusal bilgi ağına, doğal olarak, aşama aşa ma geçilecektir. Günümüzde bu işe en çok gereksinim duyan ve kaynaklan itibariyle en uygun durumda bu lunan kuruluşlar üniversitelerdir. Bu nedenle, ulusal bilgi ağının ilk adımını oluşturacak "üniversiteler bil gi ağı'nın hızla gerçekleştirilmesi bu kuruluşlardan beklenmelidir. Batılı ülkelerde sayıları hızla artan aka demik bilgi ağlan, üniversitelerdeki araştırmacıların her türlü bilgi istemlerini karşılamada önemli yararlar sağlamaktadır. ABD'de ARPANET, İngiltere'de JA NET, İsveç'de, SUNET akademik bilgi ağlarının başa rılı birer örnekleridir.

Ülkemizde de bu yönde gelişmeler olduğu görülmek tedir (11). İlk etapta Yıldız Üniversitesi ile Ege Üni versitesi bilgisayarları birbirine bağlanmış ve daha sonra da diğer üniversitelerin bu işbirliğine katılmaları öngörülmüştür. Bu ağın, kısa bir süre sonra, EARN'e (European Academic and Research Network) katılma sı ve böylece üniversitelerimizin Avrupa ve Amerikan üniversiteleriyle daha yakın bir işbirliğine girebilmesi konusunda çalışmalar yapılmaktadır.

SONUÇ VE ÖNERİLER

Kütüphane bilgi ağlan, ulusların sosyo ekonomik ge lişiminde önemli rol oynayabilecek araçlardır. Çünkü bu yolla sağlanabilecek bir işbirliği;

a) varolan kıt kaynakların daha verimli kullanımını, b) okuyuculara daha geniş çapta ve etkili hizmet gö türülmesini, c) teknik işlemlerde (özellikle kataloglamada) ekono mik davranmayı olanaklı kılacak, satın almalarda ge reksiz ikilemeyi önleyecektir (12).

İletişim teknolojisinin olanaklarından yararlanan gü nümüz bilgi ağlan, okuyucu için coğrafi engelleri or tadan kaldırmış ve bilgiye çok çeşitli erişim yollan sağlamıştır. Bilgi ağlan kütüphanelerin geleneksel rol lerini de değiştirmiştir. Bu kurumlar artık yalnızca basılı kaynaklarla değil, elektronik kaynaklarla da ilgi lenmek durumundadırlar.

Ülkemizde bu tür bir bilgi ağına duyulan gereksinim gittikçe artmaktadır. Varolan bütün kütüphaneler bu bilgi ağına girmeye aday olmakla birlikte, başlangıç için öncelikle üniversite kütüphaneleri düşünülmelidir. Ulusal bilgi ağının çekirdeğini oluşturacak bir üniver site kütüphaneleri bilgi ağı, ülkemiz araştırmacılannın bilgi istemlerini karşılamada çok verimli olabilir. Böy le bir bilgi ağı planlanırken şu noktalar dikkate alın malıdır :

1. Verimli bir işbirliği için aday kütüphaneler arasında bibliyografik denetimin sağlanması gereklidir.

2. Bilgi ağına katılan kütüphaneler arasında farklı bek lentiler ve yorumlar bulunabilir. Sistemden yararlan mak eşit olmayabilir. Bu yüzden Humpreys'nin dediği gibi, kütüphane kaynaklan bütün ulusun malı olarak görülmeli, tek tek kütüphanelerin özerkliği aşılmalı dır (13).

3. Kitap ve dergi satın alımlarının tek elden gerçekleş tirilmesine çalışılmalıdır.

4. Merkezi olmayan üniversite kütüphanelerinde, bü tün kayıtlar bir yerde toplanmalı ve sisteme iletilmeli dir.

5. Sistemde yeni yayınlar kadar eski yayınlara da önem verilmelidir.

KAYNAKLAR (1) Bakevvell, K.G.B.. "The UK Library netvvorks and the cooperative automation group", Adib Proceedings, 34 (6 7), pp. 301 309, 1982.

(2) Rouse,WJ$., "A library netvrork model", Journal of the American Society for Information Science, 27(2), pp. 88 99, 1976.

(3) Kent, A., "Directions for the future", in: Library Reso urce Sharing (ed. by A. Kent and T J. Galvin) New York: Marcel Dekker. pp. 323 326, 1977.

(4) Dalgıç, A., Hakman, S., "Türkiye'de ve Dünyada Ev Bil gisayarlarının Kullanımı", Elektrik Mühendisliği Dergisi, 10(312),s. 172 175.

(5) Morris, R., "Information and satellite technology", As 10b Proceedings, 35(2), pp. 71 76, 1983.

(6) Sever, S., "Netvvorking and automation in a small coun try: uncertain steps tovvard networking by Israel's Uni versities", Library and Information Science Research, 5(3), pp. 245 271, 1983.

(7) El Hadi, MM., "Library networks: nucleus for national development and modernization", in: Transborder Data Flow FoUcies, Nevv York: UNIPUB, pp. 555 573, 1980.

(8) VVilliams, J.G., "Performance criteria and evaluation for a library resource sharing network", in: Library Research Sharing (ed. by A. Kent and T J . Galvin), Nevv York: Marcel Dekker, pp. 225 268, 1977.

(9) Devlet Planlama Teşkilatı, Türkiye'de Bilimsel ve Teknik Bilişim Konusu Özel Çalışma Kurulu Raporu, Ankara: DPT, 1974.

(10) Devlet Planlama Teşkilatı, Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1985 1989, Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1985.

(11) Manas, O.. Aytaç,E., "Üniversitelerarası Bilgisayar Ağı", 2. Türkiye Bilgisayar Kongresi, Ankara: MTA Matbaası, s. 87 90, 1985.

(12) Çelik, A.. "Kütüphane Bilgi Ağları Üzerine", Hacettepe Üniversitesi Kütüphanecilik Bölümü Uluslararası ve Kar şılaştırmalı Kütüphanecilik dersine sunulan rapor, 1985.

(13) Humphreys, K.W., "The principles of the relationship betvveen national and library collections as a basis for a network" IFLA Journal, 9(1), pp. 20 27, 1983.