BİLGİSAYAR SEÇİMİ

Güngör GÜN ALÇIN TOFAŞ Sistem ve Organizasyon Müdürü

1. GİRİŞ

Bilgisayar kullanımının giderek yaygınlaşması "Nasıl bir bilgisayar" sorusunu gündeme getirmektedir. Bilgisayar alımlarında, kiranın yavaş yavaş yerini satınalmaya bırak ması bilgisayar seçiminin önemini arttırmaktadır. Bugüne kadar mikro ve mini bilgisayarlar satınalma yolu ile te min edilirken, bugün artık küçük ve orta boy bilgisayar ların da satınalınması kiraya göre daha ekonomik olmak tadır. Bu durum seçimde daha titiz davranılmasını gerek tirmektedir. Diğer taraftan ülkemizde çok sayıda firma nın çok çeşitli marka bilgisayarı pazarlaması seçimi etki lemektedir.

Bilgisayar seçimini direkt olarak sağlayan, insanın insiya tifini ortadan kaldıran bir matematik metod henüz geliş tirilmemiştir. En yaygın yöntem, seçim kriterlerinin tes piti ve puanlandırılmasıdır. Doğaldır ki bu çalışma da subjectif (öznel) etkiler söz konusu olmaktadır. Bu ba kımdan gerek kriterlerin seçiminde ve gerekse puanlan dırmada çok dikkatli davranmalıdır. Diğer önemli bir nokta da seçim çalışmasının bilgisayar elemanlarınca yapılmasıdır. Kuruluş henüz bünyesinde bilgisayar ele manı bulundurmuyorsa, dışarıdan bu hizmeti veren bir firmaya bu çalışmayı yaptırmalıdır.

2. BİLGİSAYARIN TANITIMI

Bilgisayar seçiminin nasıl yapılacağının, kriterlerin neler olacağının, nasıl değerlendirileceğinin incelenmesine geç meden önce kısaca bilgisayarı tanımak, genel yapısını görmek yararlı olacaktır.

Herşeyden önce bilinmesi gereken nokta, bilgisayarın düğmesine basmakla kendiliğinden hiçbir şey yapamaya cağıdır. İşlerin önceden bilgisayara öğretilmesi, yani programlanması gerekmektedir. Bilgisayarın en belirgin özellikleri :

— Elektronik belleklerin olması — Bilgilerin depo edilebilmesi — Çok hızlı hesap yapabilmeleri — Programlanabilmeleri ve bu programların bellekte (veya yardımcı bellekte) saklanabilmesi.

Bu özelliklerden de çıkartabileceğimiz gibi bilgisayar iki bölümden oluşmaktadır. Donanım dediğimiz, fiziki yapı sı, yazılım dediğimiz programlama özellikleri.

2.1. Donanım

Bilgisayarı oluşturan birimler Şekil 1'de gösterilmektedir. Bilgisayar birden fazla birimden (üniteden) oluşmuş bir sistemdir. Her birim ayrı bir işlevi yüklenmiştir.

a. Giriş Birimi:

Bilgisayarda işlenecek bilgiler bu birim tarafından okuna rak ana belleğe gönderilir. Bilgisayara bilgiler, delikli kart

GİRİŞ

ARİTMETİK

ü

Pi

KONTROL

O

BELLEK

S E K İ L İ . Bilgisayar Sistemi 169

disket, manyetik şerit ve kaset, ekranlı klavye gibi çeşitli ortamlarla verilebilir. Her ortamın giriş birimi ayrıdır.

b. Çıkış Birimi:

Bilgisayardan bilgi ve sonuçlar bu birim vasıtasıyla alınır. En yaygın çıkış ortamı kağıttır. Bundan başka ekran üzerinde yazı ve şekil olarak alınabildiği gibi disket, man yetik şerit, kaset gibi ortamlara da bilgiler kayıt edilebi lir. Kağıt üzerine yazan birimlerin (printer) hızı işlerimi ze uygun olmalıdır.

c. Bellek:

Giriş biriminin okuduğu bilgiler belleğe gelir. İşlem için aritmetik birime gider ve sonuçlar gene belleğe gelir. İşlem gören bütün bilgiler ve çalışan programlar bellekte bulunur. Bellekte en küçük bilgi depolama hücresine " Bİ T" (binary digit) denir. Sekiz bit bir "BY TE"ı oluş turur. Byte adreslenebilir, karakter depolanan bir bel lek birimidir. Belleğin büyüklüğü Byte ile ölçülür. 1000 byte'a 1 KB (kijobyte), 1 000 000 byte'a 1 MB (mega byt) denir.

d. Aritmetik ve Lojik Birim : Hesaplamaların yapıldığı ünitedir. Bilgisayarın işlem yap ma kapasitesi için iki hız dikkate alınmalıdır. — Ulaşım Zamanı: İşlem yapmak için bellekten aritme tik üniteye bilginin götürülme süresidir. Burada önem li olan bir defada kaç byte'in götürüldüğüdür. 2 byte, 4 byte gibi. Mikrobilgisayarlarda söz konusu edilen 1 byte (8 bit), 2 byte (16 bit), 4 byte (32 bit) in bel lekten okunduğunu ifade eder. — işlem Zamanı: Aritmetik ünitede işlem yapma zama nıdır.

e. Kontrol Birimi: Program talimatlarına göre bütün sistemi ve birimleri idare eden birimdir.

2.2. Yazdım

Bilgisayarın iş yapabilmesi, fiziki birimlerinin çalışabilir olabilmesi yazılım dediğimiz, programlara bağlıdır. Y ani bilgisayar söz konusu edildiğinde donanım ve yazılım özellikleri birlikte göz önüne alınmalıdır. Y azılımsız donanım hiçbir işe yaramayacaktır. Y azılım dört bölüm den oluşur:

a. işletim programları b. Programlama dilleri c. Hazır paket programlar d. Kullanıcıların hazırladıkları programlar a. İşletim Programlan:

Bilgisayar yapımcı firması tarafından hazırlanıp bilgisa yarla birlikte verilirler, işletim programlan (veya işletim sistemi de denir) bilgisayar sisteminin bütün olanakla rının en iyi ve en ekonomik bir biçimde kullanılmasını sağlar. İşletim sisteminin görevleri :

— Birden fazla programın aynı anda çalıştırılması — Zahiri bellek düzeni, otomatik bellek dağıtımı — Giriş çıkış işlemlerinin yönetimi — işlerin, programların başlatılması, bitirilmesi — Birim tahsisleri, programlara öncelikler vererek sıra ile işleme alma — Y ardımcı bellek üzerinde bilgi kütüphaneleri yaratıl ması, denetimi, bilgi organizasyonu ve erişim metod ları — Belleğin korunması — Durmaların (interrupt) yönetilmesi — Donanım arızalarının kayıtlan ve kendini kurtarmalar — Etkileşimli program geliştirme — Terminal, iletişim ağı yönetimi — Sıralama • Birleştirme hizmetleri işletim sistemi bir yerde bilgisayarın en önemli bir öğesidir diyebiliriz. Bilgisayar araştırılırken işletim sistemi çok dikkatli incelenmelidir. Büyük sistemlerde her firmanın geliştirdiği çeşitli işletim sistemleri vardır. Mikrobilgisayarlarda en çok ve yaygın kullanılan işletim sistemleri CPM ve MSDOS' dur.

f. Y ardımcı Bellek : Bilgisayarda devamlı saklanacak bilgiler ve programlar devamlı olarak ana bellekte tutulmazlar. Y oksa ana belle ğin çok büyük olması gerekir ki, bu da hem teknik ve hem de parasal bakımdan sakıncalıdır. Bütün bilgi ve programların saklandığı birim yardımcı bellektir. İşlem görecek bilgi ve programlar ana belleğe alınırlar. Y ardım cı bellek türleri; disk, disket, manyerit şerit biçiminde olabilir. Y ardımcı belleğin yeterli kapasitede olması çok önemlidir. Y ardımcı belleğinde ölçü birimi "Byte" dir.

b. Programlama Dilleri: Bilgisayara program hazırlarken program dilleri kullanı lır. COBOL, BASIC, F O R T R A N, RPG en yaygın prog ram dilleridir. Bir sistemde ne kadar fazla programlama dili kullanılırsa o kadar iyidir.

c. Hazır Program Paketleri : Son yıllarda hızla artan program paketleri iki çeşittir: Genel amaçlı, özel amaçlı. Genel amaçlı program paket

leri herhangi bir işin program dili kullanılmadan kolay lıkla bilgisayarda uygulanmasına olanak veren yazılım lardır. DBASE, MULTIPLAN, VVORD STAR, DMSgibi. Bunların öğrenimi ve kullanımı çok kolaydır, özel amaçlı program paketleri ise, stok kontrolü, muhasebe, maliyet gibi belli bir işin bilgisayarda uygulanmasını sağUyan, önceden hazırlanmış programlardır. Bir bilgi sayar sisteminde hazır program paketlerinin çokluğu, kullanıma büyük kolaylıklar getireceği için üzerinde önemle durulmalıdır.

3. KURULUŞ İÇİNDE YAPILACAK İŞLER

Bilgisayar alımı ve seçimine gidilirken önce kuruluş içinde bazı inceleme ve analizlerin yapılması gerekir. Ancak bu işlemler sonucu bilgisayarın kapasite ve olanakları saptanabilecektir.

Kuruluş içinde yapılacak işlemler :

3.1. Bilgisayarda uygulanacak işlerin analizi. 3.2. Bilgi bankasını oluşturacak kütüklerin leri ile birlikte saptanması. 3.3. Giriş/çıkış bilgilerinin saptanması. 3.4. Terminal kullanımının saptanması. 3.5. Fizibilite raporu hazırlanması. 3.6. idari ve teknik şartnamelerin hazırlanması.

hacim

Bir fizibilite raporu genel olarak aşağıdaki konula n içerir:

Bilgisayarda uygulanacak işler ve uygulama biçimleri, hacimler. Bu uygulamaları sağlayacak bilgisayar sistemi, kapasitesi ve olanakları. Sistemin maliyeti. Sağlanacak yararlar. Maliyet fayda analizi. Sonuç.

4. SEÇİM KRİTERLERİ

Seçim kriterlerinin neler olacağı kuruluşlara ve kişilere göre değişmektedir. Burada belirtilen kriterlerin hepsinin dikkate alınması sağlıklı bir seçime olanak verecektir. Kriterlerin iki kademeli (Temel kriter, alt kriter gibi) düzenlenmesi hem puanlandırmada kolaylık sağlayacak ve hem de konuyu dağınıklıktan kurtaracaktır.

Seçimde dikkate alınacak kriterler :

A. DONANIM

A.1. Ana Bellek A.2. Yardımcı Bellek A.3. Giriş Birimleri A.4. Çıkış Birimleri

A.5. İletişim Terminal A.6. İşlemci (Processor) ve Hız A.7. Büyüyebilme A.8. Çevre Koşullan A.9. Teknolojik Devri Üretimden Kalkıp Kalkmadığı

B.1. işletim Sistemi B.2. Programlama Dilleri B.3. Hazır Program Paketleri B.4. Diğer Sistemlerle Uyumluluk

C.1. Büyüklüğü ve Eskiliği C.2. Donanım Desteği C.3. Yazılım Desteği C.4. Eğitim Desteği C.5. Yayın Desteği

D. FİY AT E. ÜLKEDEKİ Y AY GINLIĞI F. GARANTİ MÜDDETİ

5. KRİTERLERİN AĞIRLIK PUANLARI

Temel kriterlere (A, B, C, D, E, F), kendi aralarında top lamı 100 olacak şekilde ağırlık puanları verilir. Bu puan landırma temel kriterleri birbirlerine oranla ağırlıklı tarafsız bir biçimde saptanmalıdır. Donanım, yazılım, firma en önemli kriterlerdir. Puanları birbirine yakın olmalıdır. Hatta donanım ve yazılım eşit ağırlıkta puan dahi alabilirler. Bunları fiyat kriteri izleyebilir. Ülkedeki yaygınlık ve garanti müddeti daha düşük ağırlıkta puan landırılmalıdır.

Alt kriterlere de kendi aralarında toplamları 100 olacak şekilde ağırlık puanları verilir. Fazla sayıda varsa ve 100 üzerinden verilen ağırlık puanları küçük ve yetersiz kala caksa 100'den daha büyük toplam söz konusu olabilir, örneğin 300, 400 gibi. Bu durumda verilecek alt kriter lerin toplam puanı ile o alt kriterlerin ait olduğu temel kriterlerin ağırlık puanı arasında tamsayısal ilişki kurul ması hesaplamalara kolaylık getirecektir.

6. FİRMALARIN PUANLANDIRILMASI

Firmaların önerdikleri bilgisayar sistemleri ayrı ayrı ve 5. maddedeki kriterlerin ağırlık puanlarına göre puanlan dırılırlar. Bu puanlandırmada önce alt kriterlerden başla nır. Alt kriterlere göre verilen puanlar toplanır ve alt kri ter toplam puanı temel kriter puanına dönüştürülür. Bütün temel kriterler puanlandırıldıktan sonra bunların toplamı, o firmanın önerdiği sistemin değerlendirmeye alınacak puanını verecektir. Firma ve sistemler bu puan

TEMEL VE ALT KRİTERLERİN AĞIRLIK PUANLARI İ Çİ N BİR ÖRNEK

TEMEL KRİTER A. DONANIM

ALT KRİTERLER

A . l . Ana Bellek A.2. Yardımcı Bellek A.3. Giriş Birimleri A.4. Çıkış Birimleri A 5 İlorişim Terminal A 6. İşlemci (Proçcssorj Hız A.7. Büyüyebilme A 8. Çevre Koşulları A.9. Teknolojik Dııaım

30 50 10 20 20

30 15 10 15

8.1. İşletim Sistemi

B.2. Programlama Dilleri

B.3. Hazır Program Paketleri

B.4. Diğer Sistemlerle

uyumluluk

C.l. Büyüklüğü ve Eskiliği

C.2. Donanım Desteği

C.3. Yazılım Desteği

C.4. Eğitim Desteği

C.5. Yayın Desteği

0. FİYAT

E. ÜLKEDE YAYGINLIĞI

F. GARANTİ

MÜDDETİ

larının düşük ve yüksekliğine göre sıralanmış olacaklardır. Kriterler puanlandırılırken gerekli bilgilerin edinilmesi ve ölçümlerin yapılabilmesinde izlenebilecek çeşitli yön temler vardır. a. ilgili firmanın yapacağı tanıtmalar (Demo) teorik ve uyfulamalar biçiminde olabilir.

b. ilgili firmanın gönderdiği yazı ve yayınların incelen mesi.

c. Aynı veya benzer sistemi kullanan merkezlere gidip incelemek, kullanıcıların izlenimlerini (gerek sistem ve gerekse firma hakkında) almak.

d. "Bench Mark" tekniğini kullanmak. Bu teknik aynı bir programın önerilen bilgisayarlarda uygulanarak hız ve performansların ölçülmesini sağlamaktadır e. Dış kaynaklı yayınlardan sistemi üreten yabancı fir manın durumu hakkında bilgi edinmek.

7. SONUÇ

7.1. Bilgisayar edinme, bugün üzerinde önemle durulacak bir konudur. Buzdolabı veya herhangi bir alet alımı gibi düşünülmemelidir.

7.2. Bilgisayarlaşmayı düşünen bir kuruluş, önce dene yimli bir bilgisayar elemanını bünyesinde istihdam etmeli ve bilgisayar seçimi işlemlerini bu eleman yürütmelidir. Bu mümkün değilse, bu hizmeti veren ciddi bir kuruluşla anlaşmalıdır.

7.3. İdari ve teknik şartnameler tarafsız ve herhangi bir markayı içermeyecek bir biçimde hazırlanmalıdır.

7.4. Gerek kriterlerin ağırlık puanlarının verilmesinde ve gerekse firmaların bunlara göre puanlandırılmasında tarafsız, objektif davranmalıdır.

7.5. Yazılım ve firma kriterleri donanım kriteri kadar önemsenmeli ve ağırlık verilmelidir.

(Baştarafı 166'U)

konular açımdan yeni bir düzenle me yapmamız için itici neden ol muştu. Bu amaçla son sayılarda, olanaklarımız ölçüsünde yazıları çoğunluğun ilgi duyabileceği ve ku ramsal yönü ağır olmayacak şekilde düzenlemeye çalıştık. Uzun yazıları tek bir dergide yayımlamak yerine dizilere dönüştürerek yayımladık. Bu değişikliklerin olumlu yönde olduğunu okurların son sayfada ilgili görüşlerini de belirtmiş olması bizi bundan sonra yapacağımız de ğişiklik ve gelişmelerde destekleyici bir unsur olacak. Ayrıca okur anke tinin sonuçları yapılacak yemlikle rin belirlenmesinde öncelik başvura cağımız kaynaklardan birisini oluş turacak.

Ankete yanıt veren tüm okur lara gösterdikleri sorumluluktan dolayı teşekkür ederiz.

(Baştarafı 18B'te)

o Sosyo • ekonomik sistemler Yönetim, ulaşım, çevre koruma sistemleri o Biomedisinal teknik Fizyolojik kontrol, ilaç idare ve kontrolü, yapay organlar o Kontrol teorisi Linear sistemler, konum tahmi ni, gözleyiciler, kimlikleme, öz ayarlamalı kontrol, dağınık para metreli sistemler o Yapay zeka ve ekspert sistemleri Bilgi tabanlı kontrol, ekspert kontrolü, Al yöntemleri ve kulla nımları Ek olarak, 8 durum incelemesi ve 22 tartışmalı oturumda endüst riyel kullanımlar ele alınacaktır. Aynca Münih ve çevresindeki en düstri tesisleri ve araştırma ensti tülerine 20 ayrı inceleme gezisi planlanmıştır.

Başvuru formları ve ayrıntılı program aşağıdaki adresten istenile bilir: IFAC Congress Secretariat'87 VDI/VDE GeseUschaft (GMR) P.O. Box: 11 39 D 4000 Düsseldorf Federal Almanya

Telefon : 0211/6214 Telex : 08 586 525

224/215

IFAC Türkiye Komitesi Prof. M. Münir ÜLGÜR İstanbul Teknik üniversitesi Ayazağa/lstanbul