DÜNYADA ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ EĞİTİMİ

Çeviren: Hayrullah Y ILDIZ

Günümüz dünyasında elektrik mühendisliği en popüler mühendislik dallarından birisidir. Ülkemizde de bu alana olan ilgi özellikle son yıllarda çok artmıştır. Bu yazıda ABD'nin, Sovyetler Birliği'nin, Japonya'nın, Batı Alman ya'nın, Fransa'nın, İngiltere'nin ve Hindistan'ın elektrik mühendisliği eğitimi sistemleri, dipnotta belirtilen kay naklar kullanılarak karşılaştmlmıştır. Teknolojik olarak gelişmiş ülkelerin çoğunda mühendislik eğitimi yoğun bir araştırma içerisindedir. ABD'de endüstri ve savunmanın gereksinimlerini ayrıca üniversite fakül telerinin de gereken kadrolarını karşılamak için yeterli sayıda doktora öğrencisinin mezun olmadığı gözlenmiş tir. ABD'de orta dereceli okulların da öğrencileri (dolayısı ile toplumu) bilim ve matematikte yeterli hazırlamadığı saptanmıştır. Fen bilimleri ve matematiğin ortaokullarda yoğun okutulduğu Japonya'da endüstri liderleri üniversi telerde, Japonya'ya diğer ülkelerin teknolojilerine ayak uydurmak ve bu teknolojileri geliştirmektense Japon

ya'yı bir teknoloji lideri durumuna getirecek yaratıcılığı araştırma içerisindedirler. Sovyetler Birliğin'de mühen dislik eğitiminde belirli uzmanlık dallarına ağırlık verilmiş tir. Bu gün Sovyet hükümet liderleri bu belirli konulara yönelik, dar kapsamlı mühendislik eğitiminin yeterli olup olmadığını araştırmaktadırlar. Fransa'da ise, yetenekli öğrencilerin mühendislik okullarından sonra işletme programlarına kaydıkları vasat öğrencilerin de bilimsel araştırmalara katıldıkları gözlenmiştir. Bu yayında alınan altı ülke (ABD, Sovyetler Birliği, Japonya, Batı Almanya, Fransa, İngiltere) dünyadaki mühendislerin çoğuna sahip ve büyük ölçüde dünyanın temel ekonomik sektörlerinin yansıtıcılarıdır. Bir çok ülkelerdeki eğitim liderleri kendi eğitim sistemlerini geliştirmek istedikle rinde, bu ülkelerin deneyimlerinden yararlanarak konuya değişik açılardan bakabilirler. Ayrıca her ülkenin mühen dislik eğitiminin şekli ülkenin ekonomik gelişmişliğine ve mühendislerine sağlıyacağı iş olanaklarına da bağlıdır.

* Bu yazı "IEEE SPECTRUM, November 1984" dergisindeki "EE Education Around Ih» VVorld" ve "VVorld Survey of Şchools" adlı makalelerinden derlen miştir.

Örneğin, Japonya da mühendislik eğitimi sistemi ülkenin ekonomik stratejisi ile yönlendirilmektedir. Japonya hızla ve sürekli gelişen dünya ekonomisini takip etmeyi ve diğer ülkelerin teknolojik gelişmelerine uyum sağlamayı amaçlamıştır Ülkenin ekonomik stratejisi usta bir iş gücü gerektirdiğinden, Japonya'daki orta öğrenim sisteminde fen bilimlerinde ve matematikte iyi temel oluşturulmasına önem verilmiştir. Mühendislik öğrencilerine de endüstri nin şu anki gereksinimlerini karşılayabilecek fakat ilerde tamamen gündem dışı kalabilecek belirli konularda pratik bir eğitim vermek yerine, kariyerlerinde yeni teknikleri öğrenebilecekleri bir temel eğitim verilmesi amaçlanmış tır.

Fakat bugünkü Japon mühendislik eğitimi sistemi, yeni bilgilerin edinilmesinden çok yeni teknolojilerin endüstri ye uygulanmasına ağırlık vermiştir. Çünkü Japon işve renleri.Japon geleneklerine göre mühendislerin girdikleri bir şirkette iş hayatları boyunca çalışacaklarından emin olduklarından, belirli konularda pratik bir eğitim almış yeni mezunları tercih etmektedirler.

Bu arada geçtiğimiz yıllarda Amerikan ekonomisi Japonya'ya oranla daha yavaş gelişmiş ve teknolojik evrimde hızla bir düşüş kaydetmiştir. Bu durumda, Amerika'nın bilimsel araştırmalar yaptıracağı bir iş gücüne gereksinimi çok acil olmamakta, fakat Amerikan ekonomisinin endüstri ve savunma alanında çalıştıracağı mühendislere gereksinimi günden güne artmaktadır.

ABD'de orta öğretimde fen ve matematik eğitimine önem verilmemektedir. Bunun sonucunda, bütün mühendislik okullarının orta öğrenimdeki eksiklikleri kapatacak şekilde eğitim vermeleri gerekmektedir. Y eni başlayan mühendisler için endüstride pratiğe yönelik eğitim Japonya'ya göre daha sınırlı olduğundan; Amerika'daki mühendislik okulları hem pratik hem de genel bir mühendislik temeli de sağlamak zorundadırlar.

Hem Japonya'da hem de ABD'de mühendisler, mühen dislik konuları diye tanımladığımız yeni aletler ve üretim teknikleri geliştirmeğe çalışırlar. Sovyetler Birliğinde ise mühendisler ülkenin hem işletmeci hem de mühendis gereksinimini karşılarlar. Fabrika işletmecileri, endüstri müdürleri ye planlamacılar Sovyet mühendislik okul larından yetişmekte; ve aynı zamanda bu okullardan mezun olan mühendisler ABD'nin mühendislik olarak tanımladıkları alanlarda da çalışmaktadırlar.

Bu gereksinimi karşılamak üzere Sovyetler Birliği, her yıl ABD'nin ve Japonya'nın verdiği mezunların toplamının iki katı kadar mezun veren dünyanın en büyük mühendislik eğitim sisteminin alt yapısını kurmuştur. Sovyet ekono misinin her alanda yetişmiş iş gücüne gereksinimi olduğu için; yenr mezunların hemen üretime geçebilecekleri bir eğitime ağırlık verilmiştir. Şirketlerde öğrencileri işe ha zırlayacak ön eğitim çalışmaları (stajlar) ağırlık kazan mıştır. Öğrencilerin hemen mezuniyetlerinden sonra üretime geçebilmeleri için mühendislik dalı kendi içinde uzmanlık dallarına ayrılmıştır. Bu şekilde uzmanlaşmış bir eğitim, Sovyet öğrencilerinin orta öğrenimde aldıkları son derece geniş ye detaylı bilimsel eğitimle pekişmek tedir. Ayrıca ABD gibi Sovyetler Birliği'de bilimde ve tek

nolojide yeni gelişmelere önem verdiğinden yüksek li sans öğrencilerine daha gelişmiş, geniş kapsamlı teknik eğitim olanağı da sağlar.

Fransa'da, Sovyetler Birliği gibi, mühendislik eğitimi sistemini idari gereksinimlerin bir bölümü için kullanır. 1800'lerin sonlarında, Fransa'daki yüksek öğrenim iki sektöre ayrılmıştır: 1.) Y üksek öğrenimdeki öğrencilerin % 80'ini oluşturan üniversiteler, 2.) Mesleki enstitüler. Bunların arasında hükümet ve endüstri yöneticilerini yetiştiren "Grandes Ecoles" en iyi eğitim veren okullar olarak tanınırlar. Fransa'nın en büyük 100 şirketinin üçte ikisi "Grandes Ecoles" mezunları tarafından yönetilirler. Mezunların yine büyük bir bölümü de Fransa hükümetinin üst kademelerinde görev yaparlar. Sovyet mühendislik okullarının tam tersine "Grandes Ecoles'ler mezunlarına mühendislik kararlarını, sorunlara sosyal açıdan da bakarak uygulayabilecekleri çok genel bir teknik eğitm verirler.

İngiltere'de de 1960'lardan itibaren yüksek öğrenim iki sektöre bölünmüştür. Birinci sektörde ABD'deki gibi teknik eğitimi ve araştırmayı amaçlayan, mühendislik ve mühendislik bilimlerinin temeline ağırlık veren üniversite ler bulunur. Her üniversite özerktir ve akademik konular da kendi planladığı yönde çalışır. Diğer sektörde kendi bölgelerindeki endüstri uygulamalarında önemli rol oy nayan politeknik enstitüler vardır. Bu enstitüler son 20 yılda kendi bölgelerinin gereksinimlerini karşılamak için kurulmuşlardır. Bunlar sosyal bilimlerden, görsel sanat lardan, fen bilimleri ve mühendislik dallarına kadar geniş alanlarda eğitim verirler. Bölgesel birimlerin kontrolünde oldukları halde akademik olarak Ulusal Akademik Kon sey'e bağlıdırlar.

Batı Almanya'da mühendis açığı iki şekilde karşılanır. Üniversiteler fen bilimleri ve mühendislik konularında temel bir eğitim verirken, teknik kolejler pratiğe yönelik eğitime ağırlık verirler. Bu üniversitelerin ve teknik kolej lerin programları ABD'deki mühendislik ve mühendislik teknolojisi programları ile benzerlik gösterir.

"Fachhochsckuler" diye adlandırılan teknik kolejlere giriş koşulları daha kolaydır. Eğitim şikeleri üç veya en fazla

Afrika 0.3

Afrika 0.4

Sovyetler

Im

•• ^^^^^M

\ / ^ H i •^ Kuzey Amerika 22.s2ovyoflef

^.^tf

au \

atrlıöl36.6. /' ^OTH W3BB

m _ _ ^ _ J _ Latin Amerika 1.2 j « İ ^ 5 a ^ H

Birtöi35.6 ~ " ~ ^ ^ ^ ^ H

^ B H E • T* HaV

a^aSafiİl

^^B^B

Asya'nın

^

diğer ülkeleri 4.4

12.9

/

^^ BP H^H HH

^ ^ mk&^l vH^^Br^Bl

Kuzey Amerika 18.5

<M

\ Latin Amerika ( M j B B _ _ Asya'nın diğer /

»24 /

•i ,

Okyanusya 0.9 ^ ^ ^ H

•^

Avrupa 22.0 ^ • s ^ a ^ r Arap

/^ Japonya 12.9

ülkeleri

0.6

ISs^aH

Okyanusya 0.9 ^ » ^

Avrupa

22.4 1980

k /^Japonya 123

K Arap ülkeleri 0.9

1970'ferda tüm dünyadaki araştırma ve geliştirmede çalışan bilim adamlarının ve mühendislerin sayısı % 40 artmış, fakat bu artış her ülkede aynı oranda olmamıştır.

Kaynak: UNESCO Statlstleal yearbook 1983 dört yıldır ve eğitim programları pratik eğitime yönelik olup, program içerisinde öğrencilerin belirli bir süre endüstride çalışma zorunlulukları vardır. "Graduiert Ingenieur" veya "Diplom Ingenieur, Grad" derecelerinde mezun verirler. "Technische Hochschule" veya "Technische Universitat" diye adlandırılan üniversite düzeyindeki okullara kayıt olabilmek için orta okulda bir yıl daha fazla eğitim görme zorunluluğu vardır. Bu okul ların eğitim programları en az dört yıldır ve teorik eğitime çok önem verirfer. öğrenciler mezun olduklarında "diplom Ingenieur* derecesini alırlar. Teknik kolejler di zayn, üretim ve alt kademelerde işletmecilik konularında çalışacak öğrenci mezun ederken, üniversiteler araştır mada, teknik yöneticilikte, şirket işletmeciliğinde çalışa cak öğrenci mezun ederler.

Bu altı ülkenin yanında, ekonomik gelişmesini tamamla mamış bir ülke olan Hindistan seçilmiş ve Hindistan'ın eğitim sistemi konuya bir de bu açıdan bakabilmek için incelenmiştir. Hindistan'daki eğitim sistemi ülkenin bek lentilerini karşılamaktan çok uzaktır. Bu ülkede eğitim çağındaki nüfusun büyük bir kısmının orta öğrenime devam edemediği ve orta öğretim şansına sahip olan larında küçük bir yüzdesi sadece^ 50.000 öğrenci kapa siteli üniversitelere devam ederler, Ayrıca öğrenciler, modern tekniklere ve yine bilimsel konulara çok yabancı olarak üniversitelere girerler. Hint'li orta öğrenim öğrencilerinin bazıları hiç hesap makinesi, T cetveli gibi eğitim araçlarını veya motor, pompa, piston gibi basit makineleri ve doğal olarak aletlerinin yetersizdi nede niyle tam olarak okutulamamaktadır. Ayrıca ilk ve orta öğrenim Hintçe ve bazı üniversitelerde lisans eğitimi ve tüm üniversitelerde yüksek lisans eğitim Ingilizcedir. Bir çok öğrenci üniversiteye gelene kadar İngilizce öğren medikleri için, mühendislik eğitiminin ilk yılı İngilizce öğrenimine ayrılmıştır. •

Bu gün artık mühendislik eğitiminin orta öğrenimde edinilen fen bilgileri ve matematik temellerine oturduğu bilinmektedir. Y edi ülkenin de orta öğrenimde verdikleri fen eğitimi farklıdır. Çok büyük ve halen gelişen bir ülke olan Hindistan'da orta öğretimdeki fen eğitiminin yetersiz olması şaşırtıcı değildir. Gelişmiş ülkelerde bile örneğin Sovyetler Birliği ABD arasında orta öğrenim kalitesindeki fark çok açıktır.

Sovyetler Birliğin'de bir öğrenci/zorunlu olarak 10 yıllık ilk ve orta öğrenim süresince 5 yıl cebir, 5 yıl geometri, 2 yıl kalkülüs, 4 yıl kimya 5 yıl fizik, 6 yıl biyoloji, ve bir yıl astoronomi okur. Japonya'da Batı Almanya'da ve Fransa'da fen ve matematik eğitim bu derece yoğun değildir. ABD'de ise orta öğrenimdeki öğrencilerin % 19'u bir yıl fizik, % 37*si bir yıl kimya ve % 34'ü üç yıl orta okul matematiği (cebir ve geometri) görürler. Sovyetler Birliğin'de 1979'da 5 milyon orta okul mezunu 2 yıl matematik okumuşken, ABD'de 1976'da yalnızca 105.000 ortaokul mezunul yıl matematik okumuştur.

Son 20 yıldır yapılan standart ülkeler arası istatistiklerde Amerikan orta okul öğrencilerinin eğitim düzeylerinin diğer gelişmiş ülkelerinkilere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Bu çeşit 19 akademik test sonucunda Amerikan öğrencileri hiçbir zaman birinci veya ikinci olamamışlardır. Diğer gelişmiş ülkelerde hem ilk öğretim de hem de orta öğretimde ABDye göre daha iyi bir eğitim verilmektedir, örneğin ABD'de ilk okul 5. sınıfta temel okuma derslerine Japonya'ya göre 2 kat daha fazla zaman ayrıldığı halde Japon öğrenciler okuma testlerinde daha yüksek skorlar elde etmişlerdir. Bu başarı bir yerde de Japon öğrencilerin % 36tısı haftada 10 saatten fazla ev ödevi yaparken Japon öğrencilerin çok çalışmalarına bağlıdır. Amerikan öğrencilerinin yalnızca % 6'sı bu kadar çalışırlar.

Amerika'da orta öğrenimde kaliteli fen ve matematik öğretmenlerinin yetersizliği de önemli bir sorundur. Nüfusun Amerika'ya oranla yalnızca % 20 daha fazla olduğu Sovyetlerde Fizik öğretmeni sayısı 123.000 iken, ABD'de 10.000'dir; ye Amerika'deki bu öğretmen yetersizliği günden güne daha kötüye gitmektedir.

1971 1980 arası eğitimci yetiştiren programlardan mezun matematik öğretmeni sayısı % 78 düşerken, fen bilgisi öğretmenlerindeki düşüş % 64 olmuştur.

Ülkelerin eğitim sistemleri karşılaştırılırken yalnızca verilen eğitimin kalitesi değil, toplam nüfusun ne kadarının eğitime katıldığı da önemlidir. ABD, Sovyetler Birliği ve Japonya herkes için eşit düzeyde orta öğrenimi amaçlamışlardır, fakat Amerika bu konuda henüz başarılı olamamıştır. Sovyetlerde ve Japonya'da % 90 orta öğrenimi tamamlarken, ABD'de bu oran % 72'dir Avrupa ülkelerindeki eğitim sisteminde ise herkese aynı eğitim verilmez, öğrenciler erken yaşlarda farklı eğitim dallarına ayrılırlar ve bu ayrılma sonucunda öğrencilerin bazılar orta okula ve yüksek öğrenime devam etme şansına sahip olurlar.

Batı Almanya'da 10, Fransa'da 15 ve İngiltere'de yerel okul sistemine göre 11 16 yaşları arasınad öğrencilerin, standart testlerle veya okulda göstermiş oldukları başarıya göre eğitimlerine nasıl devam edecekleri, okul sistemi tarafından belirlenen Başarı göstermeyen öğrenciler genelde 16 yaşında çalışmak üzere okuldan ayrılırlar. Hindistan'a baktığımızda Hindistan'ın henüz herkese temel bir eğitim vermeye çalıştığını görürüz. Şu anda okul çağına gelenlerin yalnız % 70'i ilk okulda, % 30"u orta okula gitmektedir.

Ayrıca bir ülkenin iş gücünün istene bir eğitim dözeyine erişmesi yalnız varolan okullarına değil, o ülkenin geçmişte verdiği eğitime de bağlıdır. Şu anda Sovyet gençlerinin hepsi orta öğrenime devam etmektedir, fakat çalışanların % 45'i orta okul mezunu değildir. Bu gün Amerika'da* orta okul mezunu olmayanlar Nüfusun % 28'ini oluştururlar. Fakat 14 yıl öncesine baktığımızda, Sovyet işçilerinin % 65'inin orta okul mezunu ol madıklarını görürüz. 1966'dan beri Sovyetler Birliği genel bir eğitimden geçmiş iş gücünü , bilimde ve teknolojide iyi yetişmiş iş potansiyelini sürekli artırmaktadır. Bu ne denle işçiler için part time eğitim kursları ve ilgili iş kur sları açılmıştır.

ABD orta öğrenimdeki eğitin\ açığını yaygın bir yüksek öğrenim sistemiyle çözmeye çalışmaktadır. ABD'de üniversite veya kolej öğrencisi sayısı Japonya'ya, Sovyetler Birliği'ne ve diğer Avrupa ülkelerine oranla iki veya üç kat daha fazladır.

Ülkeler arasında, yüksek öğrenimde mühendislik prog ramında da orta öğrenimdeki fen ve matematik dersleri programındaki gibi farklılıklar vardır.

Önemli bir farkta eğitimin hangi konularda yoğunlaştığı ve uzmanlaşmanın hangi derecede verildiğidir.

Fransa'da "Grandes Ecoles" tüm yüksek okullara göre çok daha genel temel bir mühendislik eğitimi verirler. Bu okullar, seçilerek gelmiş, çok yoğun bir eğitimden geç miş, zeki öğrencilere eğitim olanağı tanırlar. Bu öğrenci ler orta öğrenimden sonra iki veya üç yıllık hazırlık okul larına da devam ederek ağır bir sınavdan geçerler. Ayrıca öğrencilerin hazırlık okulların kabülleride orta okuldaki fen ve matematik derslerindeki başarı oran larına bağlıdır, öğrencilerin hazırlık okullarından sonra girdikleri bu sınavda kalma oranı % 70'dir. Bu derece ti tizlikle seçilen öğrencilerden hemen hiçbiri "Grande Ecole'de başarısız olmazlar. Ayrıca "Grande Ecole'e giriş sınavını geçemeyen öğrencilerin seviyeleri çok yüksek olup, üniversite üçüncü sınıfa kayıt olabilirler.

"Grandes Ecoles'ler öğrencileri, sayısal problemleri ana liz ve formüle edebilecek ve öğrendikleri endüstrideki sorunlara uygulayabilecek şekilde temel mühendislik bil gilerini vererek yetiştirirler. Hazırlık okullarından sonra öğrenciler devresel teorik ve pratik eğitime ağırlık veren, teorik fizik, kimya ve matematik derslerinin de oku tu L duğu 3 yıllık bir programdan geçerler.

Sovyetler Birliği'nde mühendislik eğitim veren okullar "Grandes Ecoles'lin tam tersine belli dallarda uzman laşmaya ağırlık vermişlerdir. Y eni öğrenciler üniversite nin birinci veya ikinci yılı sonunda mühendislik dalı se çimlerini yapmazlar ve üniversiteye girdikleri anda "rad yo mühendisliği ve haberleşme" veya "makine inşası ve alet yapımı" gibi 22 değişik bölümden birine kayıt olurlar. Bu bölümlerin çalışma konular, Amerika'daki mühendislik dallarının (örneğin elektrik mühendisliği) çalışma konuları gibi geniş değildir.

Sovyetler Birliğinde mühendislik eğitiminin ilk iki yılı ge nel fen derslerine ayrılmıştı, öğrenciler bundan sonraki iki yıl uzmanlık konularında ki temel teorik kavramları öğrenerek geçirirler. Bu beş yıllık programın son yılında da öğrenciler 378. uzmanlık dalından birine ayrılırlar ve bunlardan 2611 mühendis unvanını alır.

Sovyetlerdeki mühendislik prgramt son derece ağırdır. Öğrenciler 36 haftalık ders yılı süresince haftada 25 saat ders yaparlar. Ayrıca her yıl 6 veya 7 hafta sınav dönemi vardır. Eğitim programının % 55'i derslere, % 15'i labora tuarlara % 30'u dil laboratuarı, mühendislik çizimi, fizik sel eğitim gibi pratik çalışmalara ve seminerlere ayrılmış tır. En son dönemde öğrencilere ileride çalışacakları işle ilgili bir proje hazırlatılır.

Şu da göz önünde tutulmalıdır ki bu beş yıllık program süresinin % 20'si, her yıl okutulan komünist ideolojiyi öğreten Marksist Leninist felsefe, politik ekonomi ve bilimsel komünizmin temelleri gibi zorunlu derslerle geçer.

Amerika ve Japonya arasında fartıtıklar olsa da pratik ve teorik temel kavramları birlikte veren bir eğitim sistemini

ELEKTRİKMÜHENDİSLİĞİ 358

Oto

TABLO 1 Y edi Ülkedeki Mühendislik Eğitimi İstatistiksel Karşılaştırma

(milyon) r&rtd«fcî mezud & sâyı*a%

Biry&fe mezun &$?$&<** sayıl*/.

Ar«#fflTK» ve Wm

« Vs

Fransa

0.22

3.4

0.02

0.2

0.62

5.7

S. Birliği

1.19

11000

9.0

ingiltere

0.23

3.7

A.B.D

0.30

6.4

0.11

4.9

Kaynaklar: Unesco. Statistical Y earbook, 1983, Seclence Indicators, 1982; National Selence Board, 1983; International Science and Tachnology Updale, National Science Foundation, January 1984.

TABLO 2 Y edi Ülkedeki Mühendislik Eğitimi Sistemi: Kalite Karşılaştırması

I İ &A. {tte jsiti ii "" "tStitc .Ata tf "* *

Fransa Matema Öğrenci seçme tik eğitimi sistemi; yalnız ağırlıkta en iyi öğrenciler yüksek öğrenime hazırlanma prog ramlarına kabul ediliyorlar; mate matik ve fen ağırlıklı eğitim; tüm dünya öğren cilerini kabul eden bir sistem

İki yıl hazırlık Genelde üniversi okulu ve üç yıl telerde yapılır; mühendislik mühendislik araş programı; çok tırmalan enstitü çekişmeli bir lerde mühendislik sistem; hükü okullarının işbirli met ve endüstri ligi ile yapılır. işletmeciliğine hazırlayan bir eğitim

Mühendislik okullarında yo ğun bir eğitim; çalışanlarada yasal eğitim zorunluluğu

Hindistan Bu yaş

Bu yaş grubu

grubunun nun % 30'u orta

%80'i ilk okula gidiyor; eği

okula gidi tim resmi hükü

yor; eğitim met dilinde

okumayaz

ma ağırlıklı

Üniversiteye gidenlerin sayı sı az fakat her gün artıyor; teo rik eğitim ağırlıklı

çok küçük programlar

Birçok firma da normal bir eğitim yok; eğitim olanak ları çok az

Matematik Zorunlu 3 yıl ve fen eği matematik ve 3 timi ağırlıkta yıl fen eğitimi, çok çekişmeli bir sistem

Amerikan, siste Küçük prog Firmalar ta

temine benzer; ramlar; öğre rafından gen

pratik ve teorik tim üyeliği iş ve yaygın

karışık orta okul için ph.D. ge bir eğitim ola

lara kıyasla daha rek yok; fir nağı

az çekişmeli

malar yete

nekli eleman

larını yüksek

öğrenim için

diğer ülkelere gönderiyorlar.

Firmalar eğitimi mümkün, terfi kıdemle oluyor.

Kıdemliler de terfi et me veya 55 60 ara sı emekli lik

S.Birliği

Matematik 4 yıl cebir, 2 yıl vef eneği kalkûlüs 4 yıl timi ağırlıklı fizik zorunlu

5 yıllık program da çok fazla uz manlaşmışçok sayıda mezun

çok fazla yük öğrencilerin Mühendis

sek öğrenim

mezuniyet ler eğitim

programı; terinden bir lerine de

ph.D. veya

yıl önce iş vam etmek

dengi öğretim teri haarta

içki seçil

üyeliği için

nır; iş yerin ebilirler

gerekli

de eğitim de

vam eder

öğrenci seçme sistemi; yalnız çok başarılı öğ renciler yüksek öğrenime hazır lama program larına kabul edi lirler

İkili sistem: teo ri ağırlıklı üniyer siteler, uygula ma ağırlıklı poly teknikler

İki çeşit dok tora ph.D. ba gımsız yaratı cı teorik veya deneysel bir çalışma, sc.D. endüstride belli bir oran da katılım ge rektiren bir çalışma

B.Almanya Matematik ve fen eği timi ağırlıklı

öğrenci seçme sistemi: yalnız çok başarılı öğ renciler yüksek öğrenime hazır lama programla rına kabul edilir ler. Her sistem de fen ve mate matik çok ağır lıkta

İki çeşit eğitim: biri teorik temel ağırlıklı, diğeri pratik uygulama lı; ikisi de prog ramlarının bir kısmında endüst ri deneyimi ge rektiriyor

Formalbir dersprog ramı yok; bir profesörün damşmanlı ğında geniş kapsamlı a raştırma; ö ğ retim üyeliği için doktora haricinde çok uzun süren araştırma ça lışması sonu cunda "Dok tor Habil" de recesi

Birçokfirma da formalbir program yok

Üniversi telerde çok az eğitim ola nağı

A.B.D.

Eğitimde Birçok eya aritmetik lette bir veya ağırhkta; ikiyılmate coğrafya matik ve bir ve fen bil yıl fen bilgisi gisi de ön zorunlu çelikle oku tuluyor.

Teorik ve pratik eğitim dengeli

Y abancı öğ İşyerinde eği Şirketlerde Genelde işlet

rendlerinö tim olanağı eğitim olanağı meprogramla

nemli bir bö var; büyük fir var; terfi! kabi larında çalışı

lümünüoluş malannözel liyet ve çalış yorlar;emek

turdukları m ü «ğitim prog maya bağlı lilik yaşı 6 2 6 5

hendislik

ramları ve üni

programları; versKe dersle

araştırma ağır rine kayıt üc

lıkta; öğretim retleri için ay

üyeliği için rılmış kaynak

ph.D. gerekli lan var.

benimsemişlerdir. Bu iki ülke arasında sistem farkından çok mühendislik okullarında verilen eğitim düzeyinde farklılık vardır. Amerikan öğrencileri genelde hafif bir orta öğrenimden sonra yoğun bir çalışma temposu gerektiren mühendislik okullarına girerler. Japonya'da ise öğrenci ler, ilk ve orta öğrenimde çok yoğun bir matematik ve fen eğitiminden sonra çok ağır bir giriş sınavından geçip mühendislik okullarına girdiklerinde, bu yoğun baskıdan bir süre kurtulurlar.

Mühendislik eğitimi endüstrinin ve toplumun gereksinim lerini ne ölçüde karşılamaktadır? Bir ülke yeni teknolojiler için ne kadar yatırım yapıyor. Ve amaçlarını gerçekleştir mede mühendis gücünü ne ölçüde kullanıyor. Bu sorular . herzaman karşımıza çıkmaktadır.

Mühendis iş gücünün, genel bir anlamda kalitesinin ölçü sü, araştırma ve yeni teknolojinin gelişmesinde çalışan bilim adamlarının ve mühendislerinin sayısı ile orantılıdır.

Sovyetler Birliğin'nin Amerika'ya göre nüfusu biraz daha fazla olduğu halde araştırma ve geliştirmedeki mühendis ve bilim adamlarının sayısı iki kat daha fazladır. (1,4 milyon ve 661.000) aynı şekilde Japonya'da kişi başına düşen mühendis ve bilim adamı sayısı Amerika'ya göre % 34 daha fazladır. Avrupa ülkelerinin nüfuslarına oranla araştırma ve geliştirmedeki personelinin sayası daha azdır, örneğin. Amerikanın % 25'i kadar bir nüfusu olan Fransa'da araştırma ve geliştirme'de çalışan personel Amerikan'nınkinin % 11'dir. Sonuç olarak teknolojiyi yöneten bu üç büyük ülke (ABD, Japonya ve Sovyetler Birliği) dünyanın araştırma ve geliştirmedeki iş gücünün, üçte ikisine sahiptirler.

Her ülkede endüstri ve eğitim işbirliği farklı olduğundan, mühendislerin endüstriyel sorunlara ne derece yakın yetiştikleri ve bu sorunlara bakış açıları da incelenmiştir. Sovyetler Birliğinde eğitim, belirli endüstri dallarının gereksinimlerini karşılamak üzere planlanmış, bunun sonucu olarak da mühendislik eğitimi belirli uzmanlık dallarına bölünmüştür. Sovyetler de mühendislik öğrencilerinin işleri mezuniyetlerinden bir yıl önce belli olur. Endüstri kurumları ve araştırma geliştirme grupları her yıl mühendis gereksinimlerini "Devlet Mezunlar Dağıtım Komisyonuna" bildirirler ve bu kurum mezunların da istekleri ve yetenekleri doğrultusunda her mezuna uygun bir görev seçer. Mezuniyetlerinden sonra yeni mühendisler bir yıl mezun oldukları enstitü ile çalıştıkları kurumun ortaklaşa oluşturdukları bir iş yerinde eğitim programında çalışırlar.

Öğrenciler lisans dönemlerinde de endüstri ile sıkı bir ilişki içindedirler. Yaz tatillerinde önceleri fabrikalarda veya araştırma kurumlarında teknisyen olarak başlarlar ve ilerledikçe mühendis olarak çalışarak bir ön diploma projesi hazırlarlar. Sonuçta Sovyet mühendisleri ilk görevlerine önceden hazırlıklı olarak başlamakta fakat gerektiğinde yeni bir alana girebilmeleri çok zor olmaktadır.

Sovyetler Birliği aynı zamanda 2. Dünya Savaşından beri yetişmiş iş gücü sıkıntısı çektiği için yetişkinlerin eğitiminede önem vermiştir. Sovyet planlamacıları son 15 yılda yetişkin işçileri teknisyenlere, teknisyenleri mühendislere dönüştürmek için yarı zamanlı veya iş yeri kurslarına ağırlık vermişlerdir. 1970'lerin sonlarında bu çeşit yarı zamanlı mühendislik öğrencileri mezunları yak laşık yarısını oluşturmuşlardır.

Japonya'da yeni mezunlar meslek yaşamları boyunca ilk girdikleri firmada çalıştıkları için Japonya'da endüstri üniversite işbirliği çok fazla değildir. Yeni mezunlar girdikleri işte meslek eğitimlerine devam ederler. Ameri ka'da ve Batı Avrupa Ülkeleri'nde lisans eğitiminden son ra endüstri üniversite ilişkisi henüz resmileşmemiştir. Fakat Fransa'da iyi mühendisler, endüstri araştırmacıla rı, idareciler yetiştiren "Grandes Ecoles'in endüstri ile bağları her zaman güçlü olmuştur. "Grandes Ecoles'deki öğretim kadrosunu hem tam zamanlı öğretim üyeleri hem de endüstriden mühendisler oluşturur. Hukuk, tıp ve sa nat eğitimi veren üniversitelerin endüstri ile ilişkileri daha azdır.

Japonya ve Sovyetler Blrllğl'nln, ABD ve Kanada'ya göre kişi başına düşen bilim adamı ve mühendis sayısı % 34 ve % 75 daha fazladır.

Kaynak: UNESCO Stallstlcal yearbook, 1983

ssa

Afrika

Kuzey Amerika Latin Amerika

. jya'nıngeri Arap ülkeleri kalan kısmı

Avrupa .

Okyanusya ! Sovyetler BirtHJİ

Fransız yasaları çalışanların sürekli eğitimini destekler. 1971'den beri çalışanların belli bir dönem eğitim görme hakları vardır ve bu eğitim firmaların ödeneklerinin % 1,1'ini bu amaçla kullanmaları ile gerçekleşir. Eğer ayrılan bu kaynak eğitim için kullanılmazsa, firmalar bu parayı hükümete iade etmek zorundadırlar.

Batı Almanya'da yasal olmamasına rağmen üniversite endüstri ilişkisi çok güçlüdür. Mühendislik fakültelerine kayıt olabilmek için öğrenciler endüstride 6 aylık bir stajı tamamlamak zorundadırlar. Ayrıca mühendislik öğrenci leri son dönemde endüstride çalışarak herhangi bir endüstri problemi için bir tez hazırlarlar.

İngiltere'de bilimsel araştırmacılar ve mühendislik araş tırmaları öncelikle üniversitelerde veya araştırma mer kezlerinde yapılır. Politeknik enstitüler öncelikle eğitim enstitüleri olup araştırmaya her geçen gün daha fazla önem vermektedirler. Fakat araştırma konuları çok fazla teorik olmayıp endüstride hemen doğacak gereksinimleri karşılamaya yöneliktir. Hindistan'da üniversite endüstri işbirliği son derece azdır. Bazı iyi okullar fakülte danışmanlığı veya araştırma antlaşmaları ile endüstri üniversite ilişkisini arttırmaya çalışmaktadırlar.

ABD'de ve Batı Avrupa'da firmalar mühendislerine verecekleri eğitimin çok özel uzmanlık dallarında olmasını istemektedirler: çünkü firmalar mühendislerin iş değiştirme durumunda verdikleri eğitimin diğer bir firmaya yaramasından korkmaktadırlar.

ABD ve Sovyetler Birliğm'de mühendislik ve mühendislik bilimlerinde yüksek lisans eğitimine çok önem verilmek tedir. İki ülkede de eğitim genelde profesörler veya adayları tarafından verilir. Y ine iki ülkede de mühendislik araştırmalarının büyük bir bjölümü üniversitelerdeki öğretim görevlilerltarafından gerçekleştirilir.

Mühendislik mezunlarının da Amerika'ya göre daha fazla olduğu Sovyetler Birliği'nde doktora programlarından mezun olan mühendis sayısında ABDyagöre yaklaşık 4 kat daha fazladır (11.000, Sovyetler Birliği; 2600 ABD) ayrıca Amerfka'daki doktora öğrencilerinin % 45'ini yabancı öğrenciler oluşturmakta ve bunlar da doktora sonrasında ülkelerine dönmektedirler. Son 10 yılda Sovyetlerde doktora eğitimi durgunlaşırken Amerika'da doktora öğrencisi sayısında azalma olmuş; bu da üniversitelerde eğitim elemanı eksikliğine yol açmıştır.

Japonya henüz yüksek lisans eğitimine çok fazla önem vermemektedir. Japonya Amerika'ya oranla daha fazla mühendis mezun ederken mezun ettiği doktora öğrencisi sayısı Amerika'nınkinin yarısıdır. Japon firmaları dokto ranın amaçları için gerekli olmadığını ve yeni mühendisle rin işe daha kolay adapte olacakları düşüncesindedirler. Şu anda Japonya'da 7 doktoralı mühendisten birisi işsizdir. Bu durum yeni teknolojiler geliştirmekten çok var olan Japon teknolojisini geliştirmek amacında olan Japonya'nın tutumu ile de uyuşmaktadır.

Şu anda teknolojik gelişmeyi yöneten ülkelerin hepsi mühendislik eğitimi sistemlerindeki açıkları kapatma çabası içindedirler. Japon eğitim sistemi, Japonya'nın geleneksel amacı olan batı teknolojisini yakalamaya vöneük fakat teknolojide lider olmak için uygun değildir.

Bu gün temel bilgileri ve teknolojiyi geliştirmek için ya ratıcılık gereklidir.

Fakat yaratıcılık bir görev değildir ve Japon mühendislik eğitimi sistemi teknolojide yaratıcılığı Amerika'ya oranla daha az desteklemektedir, örneğin üniversite giriş sınavları öğrencileri yalnız sınava dahil olan konulara çalışmaya zorlamaktadır. Japonya'da ders notlarını çalışma ve sonuçta sınavdan geçme türünde, belirli bir programı takip eden bir üniversite eğitim sistemi vardır. Tokyo üniversitesi profesörlerinden Takemitsu Hemmi'nin dediği gibi "öğrencilerin tartışmaları gerekli değildir; yalnızca evet anladım demeleri yeterlidir".

Japonya fen eğitimi ve mühendislik dallarında lisans üstü programlarını genişletmelidir. Japonyanın araştır mada yaratıcılığı sağlayabilmesi için Ülkenin sosyal yapısından kaynaklanan kollektif çalışmayı azaltması gerekecektir.

Japonya bilim adamı ve teknik personel sayısını arttırır ken, mühendislik eğitiminde yeniliğe ağırlık vermelidir. ABD teorik araştırmalara çok önem verirken teknik yönden yetişmiş işgücünü arttırabilmek için teknik eğitimi yaymaya çalışmalıdır. Amerika sağlıklı bir endüst riye sahip olabilmek için teknolojinin laboratuvardan fab rikaya geçiş hızını arttırmalıdır. Bu da bazı eyaletlerin yeni yeni gerçekleştirdiği gibi, özellikle fen ve matematik konularında ciddi bir ilk ve orta öğrenimle gerçekle şecektir.

Ayrıca Amerika'nın yakın zamanda şu anda yetiştirdiğin den daha fazla mühendise gereksinimi olacaktır. Bu ne denle Amerika şu anki üniversitedeki ücret politikasını değiştirmeli, dolayısıyla profesörlerin endüstriye kayma ları önlenmelidir.

Sovyetler'de çok sayıda yetişmiş mühendis, teknik iş potansiyeli, ciddi bir araştırma programı mühendislik eğitiminin kalitesini göstermektedir. Fakat Amerika gibi Sovyetler de teknik görüşleri üretime dönüştürmede güçlük çekmektedir. Burada en önemli problem Sovyet mühendislik sisteminin dar görüşlülüğü nedeni ile mü hendislerin ve işletmecilerin problemlere aynı açılardan bakamamalarıdır. Şu anki uzmanlaşmaya ağırlık veren eğitim sistemi daha genel bir duruma getirilememektedir. Sovyetler Birliğinde her konuda olduğu gibi eğitim siste minde değişiklik yapmak, eğitimde ve endüstride bürok ratik engellerle karşılacağından mümkün olmamaktadır.

Birçok gelişmekte olan ülke gibi Hindistan'da birçok güçlüğü yenmek zorundadır. Hızla eğitim sistemini yay malı, varolan eğitim standardını yükseltmeli ve eğitimini değişen ekonomiye ayak uyduracak duruma getirmelidir. Bu gün gelişmiş ülkelerin çoğundan nüfusun % 20 ila 251 14 yaşın altında iken Hindistan'da nüfusun % 45'i 14 yaş ve altındadır.

Hindistanta eğitimi yaygınlaştırabilmek daha çok bina, araç ve gereç ve öğretmen demektir. 1947'de Hindistan bağımsızlığını kazandığında 20 üniversitesi ve 600 koleji vardı. 1973'de üniversite sayısı 84, enstitü sayısı 19 ve kolej sayısı 3600'e çıktı. Bu hızlı gelişme iki sorun ya rattı. Bir taraftan, birey başına düşen eğitim harcama larının artması hızıyla okullara giren öğrenci sayısındaki

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 368

artışın paralel olmayışı sonucu enstitülerde kalite düşmesi oldu. Diğer taraftan eğitimin yaygınlaştırılması ile mezun sayısı çok fazla artmış ve ülke ekonomisinin aynı hızla gelişmemesi sonucu işsizlik doğmuştur.

Mühendislik eğitimi ülkenin mühendis işgücüne olan gereksinimlerinden soyutlanamaz ve ülkenin ekonomik, sosyal, politik ve kültürle yapışana bağlıdır. Bugün burada da belirttiğimiz gibi birçok ülke mühendislerini gelecekteki gereksinimleri doğrultusunda eğitmeye çalışmaktadır.

DÜNY A OKULLARININ ARAŞTIRILMASI

Brezilya'da bir elektrik mühendisi toplam olarak 2300 ila 4395 ders saati sonucu lisans diploması alır. Teze gerek yoktur, okul ücretsizdir. Japonya'da elektrik mühendis liği lisans öğrencileri 1767 ila 4000 ders saati okurlar. Genelde tez yapmak gereklidir ve okul ücreti 400 $ ile12700 $ arasında değişir. İsrail'de öğrenciler 2900' ders saati sonunda elektrik mühendisi okurlar ve tez yapmazlar. Toplam okul ücreti 580 $'dır.

Mühendislik eğitimindeki standartlar bundan sonraki sayfalarda verilen tablolardan da görülebileceği gibi dünyanın her yerinde değişmektedir. Bu sonuçlar elek trik mühendisliği dalında "IEEE Spectrum'un dünyada 450 eğitimciye gönderip 49'undan yanıt aldığı bir araştırma anketi sonucunda elde edilmiştir. Bu anketle rin 300'ü IEEE üyesi, görevleri okutman, profesör veya öğretim görevlisi olan kimselere ve 150'si değişik ülkelerdeki IEEE öğrenci konseylerine gönderilmiştir.

Tablo 1, 2, 3 araştırma sonuçlarını özetlemektedir. Tablo 1 elektrik mühendisliği derecelerini okul ücretlerini,

mezun sayısını ve her mezuniyet derecesi için okutulan ders saatlerini göstermektedir. Bir ders saati ile yaklaşık 50 dakika aralıksız devam eden dersler, problem saatleri, veya laboratuarlar kastedilmiştir. Tablo 2 ders saatlerinin ne kadarının zorunlu derslere, ne kadarının da seçmeli derslere ayrıldığını göstermektedir. Tablo 3 ders saatlerinin eğitim, laboratuar veya diğer aktivitelere dağılımını gösterir.

Bu tablolar elektrik mühendisliği eğitimi veren okullardan az bir bölümü hakkında bilgi verseler de elektrik mühen disliği eğitiminde değişik bakış açılarını göstermektedir ler. Örneğin bir elektrik mühendisliği lisans mezunu ülke sine göre 1601 ile 8160 arasında değişen sayıda ders saati okur. (Tablo 1) Japonya'da yalnızca seçmeli ders ler toplam ders saatlerinin % 5 ila % 51,4'ünü oluşturur lar. Zorunlu derslerde de ülkeler arası farklar çoktur. Japonya'da bir okul ders saatlerinin % 16,1'ini zorunlu derslere ayırırken, Macaristan da bu oran % 69'dur (Tablo 3).

Ders ve laboratuar saatlerine elektrik mühendisliği lisans eğitimi sırasında değişik oranlarda yer verilir, (Tablo 3). örneğin Batı Almanya'da bir öğrenci programın % 93,2'sini ders dinleyerek geçirirken bu oran Romanya'da % 33,3tür. Laboratuar saatleri en az Brezilya'da bir okulda görülürken (% 4,1) Yeni Zellanda'da bu sayı % 37'1'drr.

"IEEE Spectrum'un anketini yanıtlayan kolej ve üniversitelerden edinilen bilgilere göre seçmeli bilgisayar derslerinin gün geçtikçe daha da önem kazandığı ve sayısal teknolojinin ileride elektrik mühendisliğinin en önemli dallarından biri olacağı gözlenmiştir.

TABLO 1

Elerktrlk Mühendisliği Dereceleri, Ders Saatleri, Okul Ücretleri, Mezun Sayısı

îf ı f ııııı ••", lını ııı ı ııııuım ıır ıh1ın*%Vft

fiSûMrrıınıfH^ mı

*jşfer&4âafi

*

, fWMljWs x

Avusturalya

ı'ı ı ıı ııı t i n r ı ııır ı ı ı i" * r—ır^

n

Brezilya

2300 4395

ücretsiz ücretsiz

Kanada

1794 1900

150 234

0 234

2800 1420 850 1580

Kolombiya

Lisans Yüksek lisans

8160 1440

330 1230

Ekvator

Elektrik Mühendisi

Finlandiya

Teknoloji Lisansı

Teknoloji Doktorası

50 3 0

33 50 5

55 72 9 26

150 20 10

5 1

37 50 4

65 95 10 24

35 1

160 22 13

2050 216

Guatemala

LU LU

Macaristan

Lisans Teknoloji Doktorası

5088 320

Y ükser lisans

İrlanda

X LU LU UJ LU

İsrail

2900 . 360

İtalya

Y üksek lisans Doktora

3000 3790 1800

1767 4000

405 1377

0 600

Ürdün

•E

Meksika

Y eni Zelanda

Romanya

Güney Kore

2656 2692

448 670

630 640

İsviçre

Lisans Teknoloji lisansı Teknoloji Doktorası

2800 400 600

2300 2460

Doktora "Habil"

Y ugoslavya

__

(*) Bu konuyla ilgili olarak yanıt alınmamıştır.

2030 2040

^_

520 580 80 200

400 12770 200 2980 2760 3220

61 268 1 70 11 16

^^~

200 900 _

3050 6000 0 3500 0 3810

60 99 12 58 26

70 258

15 25 —

III

55 6 8

400 30

52 62 1

50 6 2

75 29 5

80 220

69 235 18 85 11 20

25 5

64 4 4 200 900

60 93 12 55 18

0 301 10 33

99 11 4

TABLO 2 Elektrik Mühendisliği Lisans Eğitimi Boyunca Verilen Toplam Ders Saatlerinin Y üzdeleri

Zorunlu Dersler

Seçmeli Dersler

Kbfiulart hendröîik

Könufctö

Avusturalya Brezilya Kanada Kolombiya Ekvator Finlandiya İngiltere Guatemala Macaristan Hindistan İrlanda İsrail İtalya Japonya Ürdün Hollanda Yeni Zelanda Romanya Güney Kore Batı Almanya Yugoslavya

14.8 17.4 20.4 15.4 30.3

12.9 9.5 12.1 12.0 22.7 11.3 5.7 16.0 12.4 14.7 10.0 17.5 1.0 12.0 10.5 11.2 8.8 8.1 7.2 9.0 9.6 14.6 13.7

14.8 13.0 18.2 12.3 23.7

11.2 10.4 8.8 — 15.9 12.9 3.8 17.8 10.7 16.1 10.5 13.8 1.0 12.9 10.5 —

4.4 11.7 7.0 13.2 5.6 9.3 7.9

55.1 36.4 56.5 30.4 46.1

32.9 63.0 37.3 64.2 25.0 69.0 44.8 75.4 65.3 28.4 20.0 58.6 16.1 60.0 33.3 25.9 64.2 58.6 17.7 30.7 32.6 45.5 18.3

3.7 10.9 13.6 0.0 10.9

12.3 3.3 3.6 6.6 4.5 3.7 5.7 14.2 7.1 9.0 13.3 14.0 0.0 5.4 13.1 5.9 8.8 8.1 0.0 3.0 4.0 21.7 6.7

2.1 2.2 6.8 0.0 13.0

10.6 12.2 5.1 — 4.5 0.6 1.9 8.0 0.9 2.8 0.0 3.3 4.3 22.4 2.0 2.3 2.2 9.0 10.1 12.7 0.0 4.2

0.0 4.5 — 7.6 1.5 10.8 — 4.5 —

0.0 5.5 — 2.0 —

0.0 17.6 6.5

2.9 4.5 6.0 12.0 0.0 2.0 3.3

9.4 — 10.9 26.6 7.1 —

17.5 — 13.6 2.5 2.3 8.0 3.5 24.1 3.5 5.0 51.4 20.3 49.9 8.8 — 24.0 47.0 24.0 30.4 45.8

— 4.3 7.4

5.3 —

4.6 17.1 9.0 —

0.0 3.3 —

2.8 —

0.0 6.7 3.9 4.8 — — — — —

TABLO 3 Elektrik Mühendisliği Lisans Eğitimi Boyunca Dersler, Laboratuarlar, Diğer Aktiviteler ve

Bilgisayar Kullanımı

laboratuar %

Probhtfn Saafı%

Avusturalya Brezilya Kanada Kolombiya Ekvator Finlandiya İngiltere Guatemala Macaristan Hindistan İrlanda İsrail İtalya Japonya Ürdün Hollanda Yeni Zelanda Romanya Güney Kore Batı Almanya Yugoslavya

44.4 65.2 87 0 52.7 64.1

35.7 54.5 43.8 35.6 68.9 39.6 44.6 81.3 57.8 56.1 41.3 49.3 43.8 87.1 58.6 48.4 57.8 33.3 60.7 78.0 56.6 93.2 45.1

30.4 4.1 20.0 18.3 21.9

5.3 11.5 24.2 33.6 18.8 19.6 3.4 32.9 34.3 13.2 16.0 19.3 8.2 29.6 16.2 30.1 37.1 33.3 12.8 18.9 4.9 15.1 14.8

11.7 2.6 8.0 6.9 16.4

22 3 3.9 13.1 17.8 0.0 40.9 0.0 11.3 7.9 24.4 22.0 33.3 1.8 23.3 6.8 15.4 — 33.3 3.5 3.9 0.0 21.9 28.9

13.6 0.9 12.7 3.8 16.6

36 4 30.1 18.8 13.0 12.2

— 8.9 22.4

0.0 6.3 1.3 17.4 6.8 24.3 18.4 6.1 5.0 0.9 5.5 16.8 1.8 3.9 11.1

— 8.7 6.4 10.0 4.1 7.6 6.8 0.6 5.9 ' 0.0 3.5 — — 4.3 16.5 0.5 9.4

4.5 — 3.6 — 4.2 7.2 2.1 3.5 12.2