BİR KİTAPİNSANIN YÜKSELİŞİ

ÎR KİTAP

İNSANIN Y ÜKSELİŞİ

Jacob BRONOVVSKİ

Hazırlayan: Selime ÖZİSKENDER

Dr. Jacob Bronowski'nin BBC tele vizyonu için hazırladığı The Ascent Of Man (İnsan Yükselişi) progra mının bölümlerini topladığı bu kitap bir bilim tarihi kitabı, insanın ve bili min gelişmesini sergilerken bu gelişmeye engel olmaya çalışan bağnaz düşünceleri de tartışıyor Bronovvski kitabında. Dr. Bronovvski Polonya'da doğmuş, ailesinin Britanya'ya yerleşmesi üzerine Cambridge üniversitesinde eğitim görmüş. Bilimsel çalışma larının yanı sıra, Dr. Bronovvski'nin sanat üzerine kitapları ve radyo televizyon programları da var. 19641e Amerika'da yaşamaya baş layan Dr. Bronovvski, ölümüne dek California, San Diego'da Saik Biyo lojik Araştırmalar Enstitüsü'nde İn san Biyolojisi ile ilgili bir konseyde üye ve direktör olarak çalışmış.

Kitabın bölümlerine göz atalım ister seniz. Birinci bölüm, insanın evrimi ni, insanın akrabalarından ayrılarak kendi soy çizgisi üzerinde Homo Sapiens'e kadar uzanışını içeriyor. Bir milyon yıl öncesinin etobur insa nının daha çok yiyecek sağlamak için birlikte hareket etmek zorunda kalması ve bunun toplumsal yaşamı ve iletişimi nasıl geliştirdiği, yeni av alanları için insanın yeryüzüne nasıl yayıldığı anlatılıyor bu bölümde.

İkinci bölümde insan, göçebelikten köy tarımına geçiyor. Artık insan sürekli göçmek zorunda olmadığı için daha çok zamanı olacak, taşı yabileceğinden daha çok ve daha büyük boyutlarda araçlar yapabile cektir. Bu da uygarlığın, bilimkı gelişmesini ivmelendirecektir. Gü

nümüzdeki göçerlere baktığımızda kullandıkları araçların pek ilkel araçlar olması ve az sayıda alet kullanılması ilginçtir.

Üçüncü bölüm, insanın çevresini şekillendirmesinin, mimarlığın öykü sü. İnsanın çamurdan evler yapar ken yontulmuş taştan duvarlar yap maya başlamasının, insanlığın attığı önemli adımlardan biri olduğunu, bunun elin şekil verme eyleminden elin parçalara ayırma eylemine analitik eyleme geçişini simgele diğini söylüyor Bronovvski.

Dördüncü bölüm Michelangelo'nun şu dizeleriyle başlıyor:

Ateşle boyun eğer demircilerin demiri

Düşüncelerinde yaşayan son biçime:

Ateşsiz dövebilir miydi artizan

Altını, renginin en üst safiyetine.

Erkeği olmayan zümrütüanka

Yeniden vücut bulur muydu kendi külünden,

Yanmadıkça.

Gizemli ateşle, insanlar maddeleri değiştirir, elementleri ortaya çıkarır ve gene uygarlık tarihinde "mükem mel bir buluş" olan alaşımları yap mayı öğrenir. Elementler keşfedilir ve nihayet elementlerin aynı özelliği gösteren yapıtaşlarından, atomlar dan oluştuğu anlaşılır.

Beşinci bölümde, doğa yasalarının keşfedilmesi ve bunların matema tiksel tanımlamalarının yapılışının izlediği yolu öğreniyoruz. Hepimizin kullandığı ve kimin tarafından bu lunduğunu bilmediğimiz bazı kural ların sahipleri ile yüzyüze geliveri yoruz. Pitagoras, çok bilinen teore minden başka, kulağa hoş gelen akorların tel uzunluğunun tam sa yılarla ve tam olarak bölündüğü hallere denk düştüğünü bulmuş.

Pitagoras'ın takipçileri, bunun heyecanına kapılarak doğadaki diğer boyutlar arasında da böyle bir armoninin olması gerektiğine inan mışlar ve bu armoniyi tanımlayan sayıları arayıp durmuşlar. Örneğin gök cisimlerinin yörüngelerini, müzik aralıklarıyla ilişkilendirerek hesaplayabileceklerine inanmışlar. Pitagoras teoremi kanıtlanmadan önce üç, dört, beş birim uzun luğundaki gönyelerin inşaatlarda kullanıldıklarını biliyor muydunuz? Ya Roma rakamlarını kullanan Avru pa'ya Arap'ların basamak sayı sistemini ve sıfır rakamını getir diğini?

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 370 / 371

Altıncı bölüm, Akdeniz uygarlığında astronominin modern bilim olarak doğuşuna ayrılmış. Göklerin sakin lerinin dünyanın etrafında dön düğüne inanmış kiliseye karşı, Copernicus'un güneş merkezli gezegen sistemini çekinerek ileri sürmesi, daha sonra Galileo'nun bu sistemi kabul ettirmek için mü cadele etmesi ancak yenilgiye uğraması uzun bir ilginç bir öykü. Galileo'nun yenilgi sonunda engi zisyona verdiği sadakat sözünden bazı bölümler şöyle:

... Benim saptığımdan, yani gü neşin dünyanın merkezi ve hare ketsiz olduğuna ve de yerin merkez olmadığına ve hareket ettiğine inandığımdan kuvvetle şüphelenil diği, kutsal daire tarafından beyan edilmiştir. Dolayısıyla, benim hak kımda haklı olarak duyulan şüphe yi, siz Mümtaz kişilerin ve tüm imanı bütün Hıristiyanların kafasın dan silip atabilmek için, sözü edilen hata ve sapmalardan ... döndü ğüme tam bir açık kalplilikle ve içten gelen bir imanla yemin ediyor, bunları lanetliyor ve nefretle anı yorum...

Tabii bu ifade alınmadan önce Gali leo'ya bazı işkence araçları gös terilmiş.

Yedinci bölümde, Galileo'nun yârgı lanmasıyla Akdeniz'deki bilim geleneğinin yıkıma uğradığını ve bilim devriminin Kuzey Avrupa'ya kaydığını söylüyor Bronovvski. Bunun sembolik örneği ise Gali leo'nun 1642'de ölmesi ve aynı yıl İngiltere'de Isaac Nevvton'un doğ masıdır. Nevvton denizciliğin ege men olduğu o yıllarda doğal olarak bu alandaki prolernlerle ilgilenir önce. Teleskopunu geliştirmeye çalışırken ışık bilinmeyenin içinde bulur kendini ve "Işığın, kırılmaları farklı ışınlar'dan" oluştuğunu keş feder.

Bu buluşun etkisi sanatta da hemen etkisini gösterir, ressamlar paletlerinde, ozanlar şiirlerinde çok çeşitli renklere yer vermeye baş larlar. Böyle bir dörtlük bu bölümde örnek olarak yer alıyor. Bu buluşun ardından Nevvton'un "Evrensel Çekim" düşüncesini geliştirmesi geliyor. Nevvton'un başını çektiği

entellektüel çevre ile İngiltere'nin 1700'lü yıllardaki gidişinden hoşnut olmayan Jonathan Svvift gibi yazar lar arasındaki çatışmalar da başla mıştır artık. 1881'de Michelson'ın ışık kaynağını hareket ettirdiği halde ışık hızının değişmediğini görmesi ışıkla ilgili bir bilinmeyeni daha ortaya çıkarır. Einstein'in "Bir ışık demetine binseydim, oradan bakınca acaba dünya neye benzer di" sorusunun ardından görecelik kuramını geliştirmesini ve aynı zamanda onun zulümden, dogma lardan nefret eden insancıl kişiliğini de öğreniyoruz.

Sekizinci bölüme, "Devrimleri in sanlar yapar, kader değil. Bazen tek tek dahilerdir söz konusu olan. Ama onsekizinci yüzyıldaki büyük devrimleri yapanlar, biraraya gelmiş çok sayıdaki sıradan insanlardı. Onları çeken, her insanın kendi kurtuluşunun kendi elinde olduğu inancıydı" diye başlıyor Bronovvski. Sanayi devrimi ve bunun yol açtığı toplumsal değişimler birlikte anla tılıyor bu bölümde. Sanayi dev rimine hız veren buhar makinası gibi buluşlar ilginç öyküleriyle yer alıyor yine.

Dokuzuncu bölüm, "doğal ayıklan ma yoluyla evrim kuramını" içeriyor. Bu konunun iki ismi Charles Darvvin ve Alfred Russel VVallace, her ikisi de 1850'lerde birbirinden bağımsız olarak aynı sonuca ulaşıyorlar. Biyoloji, fiziksel bilimlerden oldukça geç oir dönemde 18. ve 19. yüzyıl larda Naturalistlerle birlikte baş lamış. Bronovvski bunu, naturalis tlerin kırlarda dolaşıp gözlemler yapacak bolca boş vakitleri olan centilmenler olmasıyla açıklıyor. Leslie Orgel'in yerin ilk zaman larında atmosferde bulunan hidro jen siyanid ve amonyakla hazır ladığı çözeltiyi dondurarak, DNA bazlarından Adenin'i elde ettiği deney de yine bu bölümde yer alıyor.

Onuncu bölüm, Mendeleyev'ih peri odik tablosuyla başlıyor ve atom yapısının keşfedilmesi yolunda Thomson'ın ve Bohr'un attığı adım larla devam ediyor. Bu yol James Chadvvick'in atom çekirdeğinin yapısını çözümlemeye başlaması ve Enrico Fermi'nin nötronu "simya

alevi" gibi kullanıp çekirdeği değiştirmeyi başarmasıyla sürüp gidiyor. Daha sonra Rudolf Clau sius'un yararlanılamayan enerjiye entropi adını vermesi ve Boltz man'ın bunu atomların düzensiz duruma gelmesiyle açıklayarak, entropiyi formüle etmesi geliyor. Bronovvsi bunları anlatırken, sanat akımlarının gelişmelerden nasıl etki lendiğine de örnekler veriyor. Mo dem kavramının etkilerinin Umberto Boccini'nin Sokağın Kuvvetleri ya da Bisikletçinin Dinamizmi adlı tablolarında görülebileceğini söylü yor. Yine kübist ressamların kristal yapılarından ilham aldığına, Picas so'nun Daniel Henry Klahnvveiler'in • Portresi tablosunu gösteriyor.

Onbirinci bölüm, Maxwell'in ışığın bir elektromanyetik dalga olduğunu ileri sürmesinden sonra bu alanda yapılan gelişmeleri anlatıyor. Bilim adamlarının, mikroskop altında maddenin en küçük yapı taşlarına kadar görebilme merakı, elektron mikroskopuna kadar götürmüş onları.

20. yüzyıl başında parçacıklarla ilgili belirsizlik ilkesi geliştirilirken Nasyonal sosyalizm de yavaş yavaş güçlenmektedir. Hitler iktida ra geldiğinde Almanya'daki birçok bilim adamı ülkeyi terkeder. Atomun parçalanabileceğin! ve bunun zin cirleme bir reaksiyon olacağını öne süren Szilard'in patenti gizli tutması ve bu konuda yayınyapmak isteyen Fermi'yi engellemek için uğraşma sının tek nedeni bilimin kötüye kullanılmasını engellemek içindir. Bombanın yapıldığını öğrenince de kullanılmasını önlemek için çok uğraşır ama başaramaz. Bölümün sonunda yazarın kendi sözleri yer alıyor: "Bilimin insanı insan olmak tan çıkartacağı ve onları sayısal büyüklüklere indirgeyeceği söyle nir. Bu bir yalandır, hem de trajik bir yalan. Auschvvitz'deki konsantras yon kampını ve krematoryumu hatırlayın. İnsanların sayılara indir gendiği yer orasıdır. O çukura dört milyon kadar insanın külleri döküldü. Ve bu gazla yapılmadı. Küstahça bir gururla yapıldı. Ceha letle yapıldı..."

Onikinci bölüm, gene biyoloji alanındaki gelişmelere, bu kez

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 370/371

kalıtım ve genetik konusuna ayrılmış, öğretmen olması için keşişlerce Viyana Üniversitesi'ne gönderilen Mendel'in hocaları tara fından yeterli kavrayıştan yoksun bulunması üzerine geri dönerek Manastıra çekilmesi ve kendini sebze bahçesine adamasıyla kalıtım öyküsü de başlar. Pisko postan gizlice bezelyelerle yaptığı deneyler, elde ettiği sonuçları bilim çevresine anlatabilmek için verdiği uğraş ayrıntılarıyla bu bölümde yer alıyor. Bronowski, Mendel'in ya hep

ya hiç tarzındaki kalıtım modelini nereden aldığını soruyor ve bu kendisi yanıtlıyor: "Model sekstir. Canlılar milyonlarca yıldır çiftle şiyorlar ve aynı türlerin dişi ve erkekleri cinsel açıdan hilkat gari beleri ya da hermofroditler yaratmı yorlar. Doğan ya bir erkek, ya da bir dişi oluyor." Daha sonraJames VVatson ve Fracis Crick'in yaşamın temeli olan ve çeşitli genetik mesaj ları tanımlama yeteneğine sahip olan çalışmaları geliyor. DNA'nın en can alıcı noktası, cinselliğin ortaya çıkışından önce hücrenin kendisini

yineleyerek çoğalmasına olanak vermesi.

Onüçüncü bölümde Bronovvski beyni inceliyor. Beynin gelişimiyle entellektüel bir varlık olan insana da "Eğer siz kendiniz, geçmişin inanç larmdan kaynaklanan eski püskü bir ahlâk sisteminin dışında yaşa maya devam ederken, sizin adınıza başkalarının dünyayı çekip çevir mesine izin verirseniz, bilgili olma nın saygınlığını sürdürmeniz müm kün olmaz." diyerek ahlaki bir sorumluluk yüklüyor. •

Geçen sayımızda yayınladığımız Elektirik Mühendisliği Eğitimi Tarihine Bir Bakış isimli yazının tablolarını teknik bir aksaklık nedeniyle bu sayımızda yayınlıyoruz. Özür dileriz.

Savaş öncesi veriler yaklaşıktır.

•t* M

NOO 40

t \\ i V \\

1/

iy

\l

İlan

M M M

» •a*

}

«

4GM t» 0

Savaş önces

D venle•J

f/

*\ / V

f f/ t

••

r

f~

* \ • n U 1 ! 1I 4B < 1 1

t 10 14 1 nn

1926 1974 yılları arasında verilen Y .Lisans ve doktora

Şekil 1.

dereceleri.

I (B. T«h Cami UT I M Dr t (D Tadı CorM

0•

7.

; i 7 • S

Si 1s1

ı sI

tar 20«0

t iI e» 1 1

1 2S

• Kt

S

0o •

4s

1s

t

nn •* s it : • 11

1MM4 OD 170 ı m ı not m ıtro 74 «a «tr

m

«7 m 7»

««Ma

Wm ZtBu IHn

ıısD. m , ı M & ıta CIT bu y i v * Muuı

<n o **ı H O B t l r 7.4,S7,46.94V0r.

Tabla I EtoMrlc MOh. Dw s Ptogrenıı (IM18S2)

BMncIMiMm

Cobir Goomotri G*n*l Kimya Kimya Lab. Konuima Kompozisyon Fransızca Taknk Çizim Serbest Çizim

LY ll kinci Döntm

Trigonometri Ganal Kimya Nit.l Analiz Kimya Lab. İngiliz Tarihi Inğffiz Edebiyatı Taknk Çizim Sarbast Çizim

«.Y ıl

Bb İnci Donem

kt İnci Donem

Fizk FizkLab. Analitik Geometri Marazoozluk, Aflaç ve Metal İsleri Astronomi İngiliz Tarihi ve Edebiyatı Almanca

Fizk FizkLab. ' Kakûltt» Marangozluk Coğrafya İngiliz Tarihi ve Edebiyatı

Genel Fizk ve Akustik

M. Yıl

Birinci Dönem

FizkLab. Genel Fizk Kakülüs, Integral Uygulamalı Mekank Makina Mühendisliği Mekanik Lab. Tarih

Rclncl Doneni

FizkLab. Genel Fizk Heri Fizik Fizksel Bilimler Tarihi Uygulamalı Mekank MekankMüh.. Mekanik Lab. Politik Ekonomi Almanca

Birinci Donem

FizkLab. Genel Fizk Fotoğraf Fizksel Bilimler Tarihi Mekanik Lab. Uygulamalı Mekank

IV. Y ıl

İkinci Donem

Fizk Araştırması Gemi Fizk İleri Fizik Bilimsel Araştırmanın İlkeleri teri Matematik İlkeleri Not: İleri Almanca Tavsiye Edilir.

69i

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 370/ 371