HİDRO-ELEKTRİK SANTRALLARDA PERSONEL DURUMU VE OTOMATİK OLARAK ÇALIŞAN HİDRO-ELEKTRİK SANTRALLAR

H'dro Elektrik Santrallarda Personel Purumu ve

Otomatik OlarakÇnlışanHıdr^ EİpktnkSantrallar

Sıihtn,! P(,fioı.elı Bir H.dıo _ e'.elctıık canl ı alda çalışacak şahısların sayısı santralın bü yüklüğü, enerji verdiği yerlerin ehemmiyeti w tesisin teitıp tarzına £ örc değişmekle berabeı, esas olarak kurulacak olan tLçhızatın kontrol mekanizmasına bağlıdır. Kaide olaiak büyük Mintıallaıda. kuc.dk s>antı:'llara nr^jtlc daha fazla personele ihtiyaç; vardır. Daha ıyı bir işlet me vuumı veya daha büyük bir çıkış gücü elde etmek ıçm bazı işlere devamlı dikkat sarfedıl mesine lüzum hasıl oıabıhr. B:na ve teçhizatta ki heıhangıbir bozukluk veya eksiklik de devam lı dikkati icabettırebilıı. Bütün bunlaı bir sant ıaldıı çalışacak şahısları arttıran hususlardıı Baiaj ve santıal binası hiıbırınm yanında ise, uzun cebıı boruları veya kanallaıı ihtiva eden büyüıc tesislerden daha az personele ihtiyaç vaı dıı

Zamanımızda santıallaıdn ki personel sayı sı, santıal teçhizatının bir merkezden kontıol edilmesi ve ekonomik çalışma cihazlarının kul lanılmasıyle gün geçtikçe azalmaktadır. Modern bir santıalda tuıbınleı, geneı atöıler ve bunlaı a ast yardımcı teçhizatın muke.nınel bir şekilde ış'.etıhncsı ve bütün elcktrıkı kumandaların bir ana tablodan kontrol edilmesi mümkündüı. B ı çok santrallaıda giriş kapaklarını, cebıl boıu valflarını, transformatör ayar kademelerim, hat ta savak kapaklarını bile kontıol odasından eş letmek ve ışlemeleıını ayar etmek imkânı vaı cln. Üpeıatorler uzaktan kaydedici cihazlar saye simle,, su seviyelerini, yatak veya transfoımu tör sıcaklıklaımı ve hu gibi teçhizata ait d.ğei malûmatı kolayca tenim edebıLulei, Modern bı: hidrolik santralda, çok büyük kapasiteli santral lnr istisna edilecek olursa, normal günlük işlet me için lüzumlu personel, her vardiyada bir opa ratora kadar azaltılahılır. Otomatik teçhizatın kullanılması santralların işletilmesinde opera töilcrı ortadan kaldırmak üzere atılmış kuvvet li bir adımdır.

Bir hidrolik santralda ana ünitelerin normal işletmesinden başka yağlama, teçhizatın bakımı, muayene ve. onarım gibi hususlar ve ızgaraların tcmizlcnmesl.taşkın esnasında savak kapakları nın işletilmesi gibi nadiren vukua gelen mesele ler için de personele ihtiyaç vardır. Bina ve teç hizatın muayene ve tamirleri umumiyetle ihti yaca göre santraldan santrala dolaşan bakım personeli tarafından yapılır. Otomatik veya uzaktan kontrolla ıdaie edilen bh hidrolik sant

Terclbne eden : Mehmet TURGUT V. Müh E. t. E. ralda, santral binasında bir veya ıkı b 'kçmin bulundurulması umumi bir kaıdeılır. Bu bekçi tehlikeli anlarda işletmeyi temin eder ve şayet anı seller vukua ge!,:r ve fırtınalarla yollar ke silııse meydana gelecek zararlım önlemek üzere santralda hazıı bu'.unur. Otomatik santiallarda bulunan bekçiler santral işletmesinde vardiya tutmazlar, fakat belıılı muayeneleri yapaı ve santral binasının diğer hizmetlerini görürler ve aynı zamanda fevkalâde halici için sııntıalda hazır bulunurlar. Şayet bîr hidrolik santral köy veya şehirler den uzakta bulunuyorsa, tesisler bir oparatörler sitesini de ihtiva edecek şekilde hazırlanmalıdır. Umumiyetle en iyi şekil, sadece şef oparator ıçm santralda bir ev temin ederek, diğer peıso nelm cıvardak' meskûn yerlerden otobüs v. s ile gelip gitmesidir. Baıaj santıal binasının ya nında değilse, baraj bekçisi ıçm ayrıca barajda bıı kulübe yapılması ve otomatik hidrolik sant ıallaıda da bekç'leı iç.n ev temin edilmesi lü zu'iıiudı.r. Opnratoıler sitesinin tanziminde, ça h^acik personelin miktarı, bu personelin ailevî duiumlaıı, ve santralın civaıdakı şehıi vu kasa balaila irtibatı nazau ıtıbaıa alınmalıdır. Bıı oparatoileı sitesinde aşağıdaki tesısleım lırpaı nın veya bir kısmının temin edilmesi luzumluıluı.

a) Su ve lâğım tesisatı b) Elekti ık ve telefon tesisatı c) Okul ve hastahanp d) İtfaiye teşkilâtı e)l');Tİct evi Iramı veya kilise) f) Satış mağa^i'lan ve modem bıı toplulu ğun lahat ve huzuıu için lüzumlu diğer tesısleı Bir çok famalarda ıbubnmden faklı olaıak, cpai'îturleı sitesindeki firma evlerinden ışık. ifitmn v. s. ıçm bazan kıra alınır bazan da alın maz. Mamafih hemen hemen heı zaman elektrik, yakıt ve suyun lüzumsun ve fazla sarfiyatının önüne geçmeğe başka türlü imkân olmadığı ıçm, kullanılacak muavyen bir unıt'e başına bıı miktar para almak ıyı netice verir. Otnmut'k hutrohk SfintrtılUır •' Bu cain hirl ro elektrik santralların otomatıkleştırılmeHi ve uzaktan kontıolu sayesinde aşağıdaki husus lar tahakkuk ettir'lrbılır. 1 — istihsal kayıplaıı azaltılır (yani istih sal edilen encıjm'n dışarıya satılan mıktaıı aıt tırıhr.) 2 Oppıatöıleıin ıkâmetleıı için lüzumlu yntııım azaltilıı veya tamamen kalduıhr. 3 Emniyet ve verim aıttıııhı

Otomatik kontrol, bilhassa vardiya işletmesi ile ekonomik olmayan küçük hidrolik santraiiaı için avantajlıdır. Enterkonnekte enerji sistemle rinin artması ve termik santr allardan daha yük Bek yakıt verimi temin edilmesi, esasında tecrit edilmiş bölgelere enerji vermek üzere kurulan V£ otomatik işletmeye çsvrılerek ekonomik halt; getirilemeyen eski santralları ortadan kaldıra bilir.

Elle çalıştırılan hidrolik santrallarda arıza vukunda akım kesicileri açan röleler, regü latörler ve arzu edilen şartlan devam ctırmeğe yarıyan voltaj regülatörleri gıW. otomatik bazı teçhizat vardır. Bir otomatik hidrolik santral, hususi röleler ve bir oparatörün yaptığı işler: aynen yapan kontaktörler vasıtasıyla otomatik leşmede bir adım daha İleri gider. Otomatik teç hizat hata ve dikkatsizliklere maruz değildir. Hidrolik santral otomatik teçhizatın emniyetlı liğıne rağmen, kontrol sisteminin muvaffakiyet sizliğinden korunmalıdır.

Otomatik hidrolik santrallar üç tipe ayrıla rak incelenir. Bunlar aşağıda sıra ile görülecek tir :

1 — Tam otomatik hidrolik santrallar 2 — Kısmî otomatik hidrolik santrallar 3 — Uzaktan kontrolla çalışan hidrolik sant rallar. Tam otomatik bir hidrolik santralda kon trol teçhizatı, ana ünitelerin çalışmasını ve dur masını ve ana ünitelerin yüklerinin önceden ha zırlanan bir programa göre değiştirilmesini te min eder. Otomatik işletme teçhizatı, santralla rı sabahleyin çalıştırmak ve akşam durdurmak için, bir zaman anahtarı ile harekete geçirilebi lir, yahutta giriş suyu yükseldiği zaman istih sali arttıran ve su seviyesinin düşmesi hallerin de yükü azaltan veya santralı tamamen durdu ran bir şamandra vasıtasıyla kontrol edilebilir. Bazı santrallarda çıkış gücünün ; santralın enerji verdiği bölgenin istekierme uygun olması için yüke karşı hassas bir cihazla kontrol edilmesi ıcabeder. Arıza vukuunda otomatik teçhizat arı za yapan üniteyi durdurur. Arıza muvakkatsa. normal şartlar avdet edince ünite otomatik ola rak tekrar çalışmağa başlar. Arızanın ehemmi yetli olduğu hallerde otomatik kontrol, arıza ya pan ünite veya teçhizatı devreden çıkarır ve bun lan tekrar devreye sokmadan önce, vazıyeti dü zeltecek olan bekçinin gelmesi için bir alarm verir

Tam otomatik kontroldan daha ucuza mal olan kısmî otomatik kontrol, mevcut ve elle çalıştırılan bir santralı otomatik hale getirmek te çok kullanılan bir usuldür. Bu tıp kontrolda istihsal ünitelerinin çalıştırılması ve senkronize edilmesi elle yapılır. Bu iş yapıldıktan sonra santralda beklemeğe ihtiyaç yoktur ve santral kendi haline bırakılabilir. Zira otomatik kontrol herhangi bir amza vukunda satralı durduracak

tır. Ancak bu şekilde durdurulan ünite, teçhiza tın bir kısmı veya santralın tamamı, otomatik kontrol vasıtasiyle tekrar çalışmaya başlatıl maz. Kısmî otomatik bir hidrolik santral, za man veya şamandıra anahtarı veya elle durdu ıulabilir. Çıkış gücü, su seviyesi ve bölgenin yü kü veya yük limitleri yahutta frekans kontrolü n;in konulan rogülatör teçhizatı vasıtasıyla dü zenlenebilir

Otomatik kontrol, önceden tertip edilmiş bir programa uygun olarak küçük ve izole edil miş santrallar için iyi neticeler vermekle bera ber ayni santrallar için ve ayni şartlar dahilin de uzaktan kontrolla kumanda şekli çok daha emniyetlidir. Uzaktan kontrol edilen bir santral tam otomatik bir santraldir ve uzakta bulunan diğer bjr istihsal santralı veya bir yük dağıtma merkezinden kontrol edilerek (harekete geçirilir Kontrol merkezindeki oparatör hususi bir işaret vererek istihsal ünitelerinin çalışma ve durma larım temin eder ve bu ünitelerin çıkış güçlerini sistemin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde dü zenler. Uzaktan kontrolla isleyen bir satraldaki otomatik teçhizat, yapılması :cabeden işleri kont rol merkezinden verilen hususi ainyala göre ya par ve aynı zamanda çıkış gücü, su seviyesi, ke sici vaziyetleri ile bunlara benzer hususlar hak kında ki lüzumlu malûmatı kontrol merkezine gönderir

Otomatik kontrol, regülâtör ve voltaj regü lâtörü vasıtasiyle vazifesini yapar. Bu tip bir santralda, umumiyetle bir hidrolik santralda bulunan koruyucu rölelere ilâve olarak, anor mal şartlar vukuunda çalışan üniteleri durdur mak veya bunların harekete geçmelerine mani ol mak için hususi cihazlar da vardır. Ana kontak tör vasıtasiyle işleyen ana röle, otomatik teçhi zatın esas elemanıdır, tik hareketi temin eden cihaz (uzaktan kontrol ilk hareket vasıtası, za man veya şamandıra anahtarı) ana röleye ku manda akımı verdiği «aman, eğer normal şartlar mevcutsa, ana röle işletme sırasına göre üniteyi çalıştırmaya başlar. Bir akım elemanı (durdur ma vasıtası veya koruyucu röle) ile ana röleden kumanda akımı kaldırıldığı zaman, ana röle durdurma teçhizatım sıra ile harekete geçirir ve üniteyi durdurur.

Ana röle ancak, kontrol voltajı ve regülâtör yağ basıncı müsait olduğu ve kıMlerne (lockout) röleleri ile kapama röleleri uygun vaziyette bu lunduğu zaman verilecek kumanda akımı ile ça lıştırılabilir. Ana röleye kumanda akımı verildiği zaman, ana röle türbin için lüzumlu soğutma su yu ve yağlama yağını temin eden pompalan ça lıştıran ve generatör firenleri ile türbin kapak ki idlerini açan yardımcı röleleri çalıştırmağa başlar. Ana röle, türbin dağıtıcı kanat larını veya pelton püskürtücülerini açıp kapamaya yarayan regülatör mekanizma sına da kumanda eder. tkaz voltajı kâfi

.«ÜS

vartiır Tu

üzerrte

f

vük

bır

E M. M. S

herhangi bil' kısmının durumunu anlamak için, oparatör bu kısma, bu kısım :çm tâyin edilmiş bir sinyal yollar. Muayyen bir numara çevirerek, önceden hazırlanan bir program dahilinde bütün haberlerin kontrol edılan santra'.a taşınması mümkün olur.

Otomatik santraldaki herhangi bir anormal vaziyet, uzaktaki kontrol noktasına bir tehlike işaret' yollanmasına s.îbep olur. Otomatik kont rol vasıtaları umumiyetle, otomatik santral ve sistem arasında telefon muhaberesi temin edsr ve ölçme, otomatik yük kontrolü veya aradaki nakil hatlarının korunmasını tanzim edebilir. Uzaktan kontrol teçhizatı, hattâ uzaktaki rezer vuarların su seviyelerini göstermek vs boşalt mayı düzenlemek iç/n bile kullanılabilir. Bu teç hizat, nehnin yukarı kısmının akım veya su seviyelerini, nehrin vadisindeki hava şartlarında yağış miktarını ve sıcaklığı, boşaltma sahası (nehrin havzası) üzerinde karla örtülü kısımlar daki karın yüksekliği ve ihtiva ettiğj su mikta rını gösterm. jk için de elverişli olabilir.

Otomatik teçhizat «ıFaıl Safe» Tam emni

yette bir çalışma esasına göre planlanır. Kont

rolda herhangi bir arıza meydana geldiği zaman

teçhizat kapanacak (duracak) ve devreden çı

kacaktır ve kontrolda ki bozukluk devanı attigı

müddetçe otamatik olarak tekrar harekete geç

miyecektir kapakların kapanması iein lüzumlu

yağ basıncının ve salterleii durdurmağa yarayan

koııtıol voltajının muayyen bir değeie gelmesi

halinde, makine devreden çıkar. Şayet kontrol

cihazları arızanın

varlığını

veya yok

luğunu tâyin edemezlerse devreden ayır

ma röleleri üniteyi

çalışmaya devam

etmekten korur. Teçhizat işini yapama

dığı saman veya b?.zı anormal şartların vukuun

da, otomatik teç lrzat u ^ i l a n kontrol noktasına

ve bekçinin oturduğu yere veya her ikisino bir

den b.ir alarm gönderir. Giriş suyunun yüksok

olduğunu gösteren alarm, suyun barajı aşması

husus yeti ve hayatı tehlikesinden dolayı bilhas

sa önemlıâ'r. Kontıol cihazları, bağlantılar ve

hatların kötü bir n aticeye sebep olmamalarını

sağlamak için bütün imkânların dikkatli bir tah

lili ıcabeder. Devre açma anahtarları (circuıt

openıng swıohes), voltaj kayıpları sadece bir ikaz

aeaı VB: oceğ nnden dolayı, alarmlar içm müna

siptirler. Mamafih, yardımcı kontrol anahtarları

bir açık veya kısa devr o veya topra.k tornası İn

linde, hatalı bir işletmeye sebep olmayacr'ı şe

kilde, kontrol aletlerinin topraklanmamış kısmı na bağlanan ve tercih ed'İ3n devre kapayıcılar dır. tik yapılan otomatik santrallerin birinde ge noratör frenleri bir devre açma anahtarı ı'.2 teç hiz edilmişti, fakat ünitenin yüklü olduğu bir za manda devrenin kazaen açılması vr> bu suretle frenlerin tatbiki büyük zararlara sebep olmuştu. Dığar br santralda cebri boru giriş kapakları ıçm teçhiz edilen şamandıra anahtar, devre ka payıcı olarak kullanılıyordu, fakat kontrol dev resinin tept aıklanmış tarafına bağlı idi. Bir kere teller şamandıra anahtarla kapak kontak törü arasında ki cebri boruda toprakla temas et ti ve santralın durmasına sebsp oldu. Otomatik tesçhizat vazifesini tam olarak yapamıyorsa taşı nan haberlerin hatalı olmasını önlemek için u zaktan kontrol edilen aletieiin durumları, kont rol cihazlarının durumlarından ziyada aletler ü zermdeki lımı't anahtarları vasıtaaiyle gösterilir.

Kalıforniyada ki Owens nehri üzerinde bulu nan herbiri 37000 kw. kapasiteli tek üniteli, açık hava tipi üç santralın üçü de 244 motre düşüya ve birıbırinin aynı debiye sahiptir. Sant rallardan ikisi nehrin en aşağısında bulunan üçüncü santraldan uzaktan kontrolla işletilir ve bu suretle işletme personelinin miktarı, her üç santralın elle işletilmesine mabetle yarı yarıya azaltılır. Biriktirme gölleri ile si'iıtrallar arasın da çok az bir me3afe olduğundan nehir akımının esaslı bir şek'lds tanzim edilmesi icap edar. Cab T ı borudaki su alamı venturi metodu ile ölçülür ve kontrol merk'jzme nakledilir. Arzu edilin akımda .ı gayri bir akım geçmesi halinde, alakalı santra'.a lürV.ndcıı goçon suyun akınımı dıizsnlc mek üzere ıcgülâtör ayarını degişt ren bir smyal yollanır.

Kanadada ki Calgary Povver Ltd. toplam kapa siteleri 206000 kw. olan sekiz santrala sahiptir. 4000 kw. t?>n 50000 kvv ta kadar çeşitti kap vs "ıc İcre sab T olan öu santrallıarın hopai, bir dağıt ma merkezinden kontrol edilirler. Bu santrallar dan altısı için senede kontrol masrafı olarak 250000 dolar (resnV kur ürerinden 700000 T IJ ) sarfedilır. Bu suretle elle işletildiği zaman sant ralda bulunması icabeden ilâve personelden 360000 dolarlık (980000 T. L.) tasarruf yapılır. 350000 dolarlık bu tasarrufun senede 250000 do ları uzaktan kontrol için sarfedilır ve geriye ka lan 100000 dolar da bir yıllık tasarruf olur. Bu mukayese uzaktan kontrol edilen bir santralın ekonomikliğini açık olarak göstermektedir.

E. SI. M. S