İSTİHSALİN ARTTIRILMASI HAKINNDA RAPOR

istihsalin Arttırılması Hakkında Rapor

Hüseyin ÖZAYDIN Y. MÜh. E. t E.

İDARE HEYETİMİZCE «MEMLEKETİMİZDE ELEKTRİK ENERJİSİ İSTİHLÂKİNİN ARTTIRILMASI» MEVZUUNDA BİR RAPORUN HAZIRLANMASI VAZİFESİ, RAPORTÖR OLARAK SEÇİLEN Y. MÜH. HÜSEYİN ÖZAYDIN'A VERİLMlŞTt ARKADAŞIMIZIN HA ZIRLADIĞI BU RAPOR MESLEKDAŞLARIMIZIN TETKİKİNE AŞAĞIDA ARZ OLUNMAK TADIR. İDARE HEYETİNİN NİHAİ RAPORUNUN HAZIRLANMASINDA FAYDALANILMAK ÜZERE MESLEKDAŞLARIMIZIN RAPOR ÜZERİNDEKİ DÜŞÜNCELERİNİ BİZE BİLDİR MELERİNİ RİCA EDERİZ.

MEVZU : «Memleketimizde inşa edilmiş ve inşa edilmekte olan enerji tesislerinde is tihsâl edilecek enerjinin istihlak imkânları nın araştırılması ve bunların ne gibi istihlak yerlerinde kullanılabileceği, istihlaki arttır mak için ne gibi tedbirlerin alınmasının ica bettiği, bu hususta ne gibi bir politikanın ta kip edilmesinin gerektiği hususlarının araş tırılması raporun ana hatlarını teşkil etmek tedir.»

Yukarıda verilen mevzu'u hülâsa etmek icap ederse; elektrik enerjisi istihsâl ve is tihlâkinin gidişi, halihazırda istihsâl fazlası veya noksanı varsa buna karşı alınacak ted birler ve nihayet elektrik istihlâk seviyemizi yükseltmek için alınacak tedbirler olarak topla 7Bbiliriz.

Memleketimizde elektrik istihlâkinin, ile ri milletler seviyesinden çok düşük olduğu malûmdur. Bu hususta kıyas olarak beher nüfusa yılda isabet eden kilovatsaat sarfiya tını gösterir bir liste tanzim edildiğinde Nor veç, Birleşik Amerika ve İsveç gibi memle ketlerde beher nüfusa 3000 6000 kWh enerji isabet ettiğini görüyoruz. Bunları diğer ileri milletler takip etmekte ve Balkanlarda bu miktar 150 250 kWh civarında değişmekte dir. Memleketimizde ise 1957 senesinde beher nüfusa (istihsâlden) isabet eden enerji 80 kWh civarındadır.

Böyle bir listedeki sıralanış tarzı, adeta, milletlerin teknik alandaki terakkiyatını gös terir gibidir. Çünkü, asrımızda elektrik ener jisi her türlü faaliyetin ana unsuru haline gelmiştir.

Bir memlekette elektrik istihlâkinden bahsedebilmek için şüphesiz evvelâ, istihsâle

müsait imkânların mevcudiyeti ve bunların işletilmesi lâzım gelir. Bu imkânları mümkün olduğu kadar ucuza işletmekte hemen ikinci derecede önemlidir. Memleketimizin enerji kaynaklan bakımından dünya ölçüsündeki durumu şöyledir.

Hidrolik enerji kaynaklan : Oldukça zen gin Kömür kaynaklan: Orta Petrol (araştırmalarla tevsik edilmiş mik tar) : Fakir

Kömür ve bilhassa petrol mevzu'unda ye ni araştırmalar neticesinde daha yüksek sı nıflara geçmemiz mümkündür. Netice olarak memleketimizde enerji istihlâk seviyesinin düşüklüğü, imkânların yokluğundan ziyade mevcut imkânların işletilmemesi ve istihlâk sahalarının yaratılamamasından ileri gel mektedir.

Bu noktaya böylece işaret ettikten sonra, halihazır ve ilerisi için enerji istihlâkini art tırmak mevzumuza geçelim.

Enerji istihlâkini arttırmanın birinci şartı ucuza enerji istihsâli ise, ikinci olarak ta bu enerjiyi istihlâk edecek sahalann açılması ve vasıtalann temini gelir. Her iki hedefide göz önüne alarak etüdümü aşağıdaki mevzularda teksif etmiş bulunuyorum.

I — En müsait enerji kaynaklannın ilk p'ânda geliştirilmesi,

II — Enerji istihsâl ve istihlâkinin ahenkli yürütülmesi,

III — Tesislerin rasyonel işletilmesi, IV — Memleket bünyesine en uygun tarife nin tatbiki, V — Elektrikten alınan vergiler.

Yukarıda (5) madde halinde zikredilen mevzular daha ziyade ucuza istihsâl ve ucu za istihlâki tazammun eder. Bunlardan baş ka yeni istihlâk sahalarının yaratılmasıda vardır. Bu sahada,

VI — Fazla elektrik sarfeden sanayiin geliştirilmesi,

VII — Köylerimizin elektrıklendirümesi .. mevzuları bir,, bir ele alınacaktır.

. T — EN MÜSAİT ENERJİ KAYNAKLARI NIN İLK PLÂNDA GELİŞTİRİLMESİ:

Bu mevzu haddizatında çok derindir. Böy le bir. kişinin ele alıp hükme varacağı bir me sele değildir. Bunun için başlı başına büyük daireler çalışmaktadırlar. Ben kendimi bu mevzuda fikir beyanına salâhiyattar bulmu yorum.

Yalnız bir noktaya işaret etmek isterim. Yukarıda zikrettiğim başlıca üç nevi enerji kaynağından başka bir dördüncüsü ortaya çıkmıştır. Bu da atomik enerjidir. Atomik enerjiden elektrik istihsâlinde istifadeye baş lanmıştır. 1970 1975 senelerinde dünya mec mu elektrik istihsâlinin takriben % 25 inin atom enerjisi ile işleyen santrallardan istihsâl edileceği tahmin edilmektedir.

Netice olarak, bu dört nevi enerji kayna ğıda nazarı itibare alınarak memleketimize en uygun imkânların seçilmesi temennisiyle bu bahse son veriyorum.

II — ENERJİ İSTİHSAL VE İSTİHLAKİ NİN AHENKLİ YÜRÜTÜLMESİ:

Elektrik enerjisi istihlâkinde yatırımın rolü büyüktür. Elektrik enerjisi hidrolik kay naklardan veya termik kaynaklardan temin edilir. Umumiyetle hidrolik kaynakların daha fazla yatırıma ihtiyaç gösterdikleri de ma lûmdur. Elektrik enerjisini ucuza mâl etmek te yatarımın yapıldığı saha (hidrolik veya ter mik olması) mühim rol oynar. Ayrıca yatırı mın ihtiyaçla ahenk teşkil edecek şekilde ya pılmasıda ucuz maliyete tesfr eden unsurlar dandır. Şimdi esas üzerinde durmak istedi ğim fazla yatırım meselesidir. Halihazırda elektrik enerjisi alanında fazla yatırım ya pılmış mıdır? Yapılmış ise bu fazla yatırımdan mütevellit masrafların mümkün olduğu ka dar hafifletilmesi için alınacak tedbirler ne ler olmalıdır? Fazla yatırım ya tesisleri fazla pahalıya mal etmek neticesinde veya istihlâk hacmini aşan tesisler vücude getirmek sure tiyle olur. Bunlardan birincisi üzerinde fazla duracak değilim.

Elektrik enerjisi yatırımlar için çok emin bir sahadır ve en mühim vasfı tesis masraf larının yüksek nisbette oluşudur. Binnetice

ucuz maliyet için birinci şart tesis masrafla rında tasarruf teminidir. Tesisleri ucuza mâl etmek ve düşük faizli yatırımlar temin etmek lâzımdır. Tesisleri ucuza mâl etmenin şartla rı ise en müsait potansiyel imkânlarından başlamak ve mümkün olduğu kadar kısa va deli yüksek faiz nisbetli kredilerden sakın makla mümkündür. Bu gibi malî kaynakla rın diğer sahalarda tesiri bu kadar fazla de ğildir. Bu bakımdan en müsait malî imkân ların enerji sahasına ayrılması hemen hemen genel kaide halindedir. Ayrıca, «Cost plus fee» esası üzerinden ihale edilen tesislerin mem lekete pahalıya mâl olduklarını ve istikbâlde böyle ihale şekillerinden kaçınılmasını önem li bir nokta olarak işaret etmek isterim.

Tesis kapasitesinin ihtiyaçları yakından takip etmesi bahsinde evvelâ kriterleri tes bit etmek lâzımdır. Hiç şüphesiz yarının ihti yacına yetecek kadar tesis kapasitemiz elde bulunsun diyemeyiz. Çünkü yeni istihsâl te sisleri vücude getirmek hidroliklerde 4 5, termiklerde 2 3 senelik bir zamana ihtiyaç gösterir netice olarak halihazır kapasite en az 2 3 sene ilerisine kadar ihtiyaçları gide recek vüsatte olmalıdır. Memleketimiz hali hazır" istihsal tesislerinin bu miyar üzerinden istih'âke nazaran durumunu tesbit etmek için aşağıdaki dört bölgeyi ayrı ayrı ele ala cağım.

1) Kuzey Batı Anadolu Bölgesi, 2) Batı Anadolu Bölgesi, 3) Çukurova Bölgesi, 4) Diğer Bölgeler.

Diğer bölgelerde umumiyetle yatırım faz lalığı değilde yatırım noksanlığı mevcuttur. Bu bölgelerdeki şehir ve kasabalarımız dü şük randımanlı küçük münferit santrallardan (ekserisi dizelli santrallar) enerji temin et mektedirler. Toplam enerji istihsali memleket istihsalinin takriben % 12 sine tekabül eder. Buralarda istihlâki artırmak için daha ucu za mâl eden bölge santrallan tesisine hız ve rilmelidir.

1) Kuzey Batı Anadolu Bölgesi:

Kuzey Batı Anadolu bölgesinde enter konnekte sistem teşekkül etmiş olup, hudut ları zamanla genişlemektedir. Halihazırda İs tanbul, İzmit, Adapazarı, Bursa, Eskişehir, Afyon, Kütahya, Ankara, Kırıkkale, Karabük ve Zonguldak gibi mühim merkezler bu bölge dahilinde bulunmaktadır. Bölge toplam elek trik istihsâli memleket istihsâlatınm takriben % 70 ni teşkil eder. Halihazır Kuzey Batı Anadolu sistemine önümüzdeki senelerde

bağlanacak merkezlerin ihtiyaçlarıda nazarı

itibare alınarak bölgenin tahmini takat ve

enerji ihtiyaçları aşağıda verilmiştir.

Sene Takat İhtiyacı Yıllık Enerji

İhtiyacı (kWh)

297.600

1.413.000.000

357 000

1.727 000.000

405.600

1.959.000.000

469.000

2.199 000.000

514.000

2.412.000.000

555.000

2.593.000.000

Yukankı rakamlara santrallann zatî ih tiyaçları ve şebeke kayıplanda dahildir. (*) Takatlar için verilen rakamlarda bölge diver sıte emsalinin 1,015 alındığı bildirilmektedir.

Sistemde halen mevcut santrallan jkj gurupta mütalâa edeceğim.

1) Memleket yakıt ekonomisine en uy gun santrallar.

Nominal takati Yıllık enerji İstihsal

(kWn)

Çatalağzı

120.000

700.000.000 (taktiri)

Tunçbilek 64.000 400.000.000 »

Sanyar

80.000 400.000.000 (Suyun

264.000

f500.000.000 sınırlan dırdığı miktar)

2) İkinci katogoriyi teşkil eden santral

lar ise eskiden kalma olup, kısmî küllisi iyi

kalite kömür yakarlar. Bu santrallardaki çok

eski ve duşuk randımanlı üniteler nazarı iti

tare alınmıyarak aşağıki tablo teşkil edilmiş

miştir.

Nominal toplun takati (KW

Silihtar

128 000

Ankara

20 000

Karabük

10 000

İzmit seüüloz 5 000

163.000

Yıllık enerji İstihsali (kWh) 650 000 000 (Takdiri) 100 000.000 »

60 000 000 i> 25 000 000 » 825.000.000

Her iki kategorinin birden toplam kapa sitesi ise,

427.000 kW takat ile 2.235 000.000 kwh enerjiye tekabül eder. İyi kalite kömür yakan santrallann ener ji fazlalığı nisbetinde daha az çalıştırılacakla rı tabiîdir. 1959 yılında yedek nisbeti. 427.000

= ı,055 olup normalden de dü 405.600 şük bir değer olduğu görülmektedir.

(*) Bu bölümde verilen ihtiyaç tahminleri mem leketimizin bu mevzuda en sahibi salahiyet müessesi olan E. t. E İdaresi dokümanların dan alınmıştır

1959 senesi başlarında Hirfanlı Santra lının da sisteme ithali ile 1. ci kategori san trallann toplam takat ve enerjisi

264.000 + 96.000( ilk tesis) = 360.000 kW. 1.500.000.000 + 360.000.000 (1960 da) = 1 860.000.000 kWh'e ulaşmış olacaktır.

1962 de sistemde mevcut santrallann ta kat toplamı 360.000 + 163.000 = 523.000 kW olup ihtiyacı karşılamadığı görülmektedir. Hirfanlı santralına dördüncü ünitenin kon ması ile bu toplam takat 523.000 + 32.000 = 555.000 kW olup, yedek ayıramadan tam tamı na ihtiyaca denk olduğu görülmektedir.

Netice olarak, Kuzey Batı Anadolu'da takat ve enerji fazlalığı mevcut değildir. Bilâ kis en geç 1961 senesinde sisteme yeni san trallann ithali gerekmektedir. Bu ise en geç 1958 senesi içinde bu santralın temelinin atıl ması gerektiğini gösterir.

2) Batı Anadolu Bölgesi:

Batı Anadolu'da mevcut şehir, kaza mer kezleri ve nahiyelerin hemen hepsinin takat ve enerji ihtiyaçlan aşağıdaki cetvelde toplam olarak verilmiştir:

ihtiyacı (kWh)

74.400 90.700 100.400 124.100 136.800 149.800

295.300.000 347.500 000 405.200.000 484.700.000 530.800.000 579.600.000

Bu verilen miktarlar fazla bir değer taşı mamaktadır. Çünkü aşağıda görüleceği gibi halen Batı Anadolu'nun bütün şehir ve ka sabalan sisteme bağlanmış değildir.

Buna mukabil kaynaklara gelince : Halen İzmir ve Soma termik santrallan servistedir. ' 1959 senesinde Demirkoprü ve Kemer baraj santrallan da sisteme dahil olacaktır.

Böylece :

Nominal Yıllık enerji

toplam

İstihsali

takat <kW) (kVVh)

İzmir

40 000 240 000 000 (Takdiri)

Soma

40 000 240 000 000 »

D e m i r k o p r ü 69 OOO

Kemer

48 OOO

193 000 000 (Suyun sınırlan dırdığı takdiri

145 OOO OOO m i k t a r )

197.000 818.000 000

Hemen şurası söylenebilir M, Batı Ana dolu'da enerji azlığı bahis mevzuu değildir. Bilâkis enerji fazlalığından bahsedilebilir. Bu sebeple aşağıdaki araştırmada sadece takat ele alınmıştır.

Batı Anadolu'da bugün için sisteme bağlı yerler ve muhtelif senelerde takat ihtiyaçları aşağıda verilmiştir:

195? 1958 1959 1960 1961 1962

Balıkesir İzmir Manisa Soma

3 200 5.400 5.720 6.050 6 440 6 820 33 200 36 300 40 200 53 500 68.900 64.300

1.550 3100 3 400 3.700 4 000 4 450 1 850 2.010 2.180 2.340 2.510 2.680 39.800 46 810 51.500 65.590 71.850 78.250

Halen çalışmakta olan İzmir ve Soma Termik santrallannın toplam tâkatları 80.000 kW. olup bunun 20.000 kW. tâkatında en bü yük ünitesini yedek farzedersek 1959 senesi ihtiyacı 51.500 kW. a karşı 60.000 kW. mevcut olup halihazırda sistemde fazla takat bulun madığı kanaatındayım (Zira İzmir santralın da takriben 10.000 kW. tutarında bazı ünitele rin eski ve randımandan düşmüş olduklarını da nazarı itıbare almak lâzımdır).

1959 da Demirköprü ve Kemer Hidroelek trik santrallannın da sisteme dahil olacakla rı zikredilmişti. Bu santrallar ile birlikte aşa ğıda yazılı merkezlerde sisteme dahil edilmiş olacaklardır. Çünkü bunları bağlıyacak olan hava hatları ve transformatör postalan mu kaveleye bağlanmış olup halen inşa safhasın dadırlar.

Nazilli Aydın Söke Edremit

1957 1958 1959 10UO 1961 1962

3.660 1.200 1.290

3 850 2 300 2.750

4 070 2.800 3 100

4.360 3.300 3 250

4 650 3 760 3.400

4.980 4 400 3 600 1.000

6.750 9.560 10.690 11.700 12.700 13.980 Halen sis teme dahil yerler 39 800 46.810 51.500 65 590 71.850 78 250

Yekûn 46.550 56 370 62.190 77.290 84 550 92.230

Böylece 1962 senesinde sistemde mevcut 197.000 kW. tâkata mukabil 92.230 kW. ihti yaç derpiş edilmiş bulunuyor. 80.000 kW. ka dar görünen takat fazlalığına «(yedek hariç) meydan vermemek için 1959 senesi sonuna ka dar aşağıda yazılı merkezlerin sisteme ithal lerinin behemehal gerektiği kanaatındayım. (Bunlar Batı Anadolu'nun mühim istihlâk

merkezleri olup sisteme bağlanmalan da nıs beten az masrafı mucip olan yerlerdir.)

Denizli Sarayköy

Germencik 140

Koçarlı

Torbalı

Bayındır

ödemiş

Tire

Menemen 820

Kemaloaşa 220

Turgutlu 0S5

Salihli

1.450

Alaşehir

Kula

Akhisar

Kınık

Bergama

Ayvalık

Sair yerler 2 000

2.300

535 150 640 350 385 860 570 980 235

1.040 1555

510 275 980 230 700

1000 2 500

2.600

800 180 705 400 440 945 650

1.155

1.145 1.750

680 340

1.150

1 200 1.110 3000

2.900

920 210 770 460 540

1.055

1260 1.960

650 400

1.370 2 965 3 500

3 200 1000

240 835 516 635

1.170

1.540

1.380 2 165

725 450

1.580

1470 3 295 4 000

3 550 1070

270 910 600 765

1 350 1000 1745 lb60 2.420

800 500 f 800

3 550 3.550 4.500

Yekûn 13.625 15.795 18.665 22.965 25.695 28.630

Bağlanmış ve bağlanması te kerrür etmiş olanlar 46 550 56 370 62 190 77.290 84 560 92 230

Genel toplam 60.175 72.165 80.855 100.295 110.245 120.820

1962 senesi 120.860 kW takat ihtiyacı için, randımanı düşük üniteler de dahil 30.555 kW yedek takat ilâve edersek takriben 151.000 kW eder; mevcut takat 197.000 kW. olup aradaki fark 46.000 kW. tır. Bu da takriben Kemer Hidroelektrik Santralının toplam tâkatına te kabül etmekte olup Kemer Barajının 1962 se nesinde servise girecek şekilde inşa edilmesi nin daha muvafık olacağını ortaya koyuyor. Böylece Kemer Baraj Santralının (3) sene da ha evvel inşasına geçilmiş olduğu neticesine varıyoruz. Kemer Santralının (Hava hattan hariç) maliyetini 130.000.000 T.L. farzedersek vasati %7 senelik masraf nisbeti üzerinden (3) senelik intibak farkı

3 x 130.000.000 x 0,07 = 27.300.000 TL. sına mâl oluyor demektir. Bunun 1959 ile 1962 se lerinde beher kWh. in maliyetine ortalama te siri takriben :

27.300 000,00

= 2 Kş/kWh (100.255+110.245+120 860) 4000 (saat)

eder. (Haddizatında 130.000.000 T.L. tesis be delinin hepsini de elektrik üretimine almak doğru değildir. Çünkü Kemer barajı üç mak

satlı bir proje olup mevzubahis üç sene müd detle taşkınları önlemek vazifesini ifa ede ceği gibi, amenajman projesinin tatbik hı zına bağlı olarak sulamaya da yardım ede cektir).

Burada takribi rakamlarla 3 senelik bir ahenk farkının neye mal olduğunu göster mek istedim. Demek ki (3) sene müddetle beher kWh enerjiye (2) kuruş fazladan öde necektir. Buna mani olmak lâzımdır. Bunun için alınacak tedbir, yukarda verilen liste haricinde kalan yerlerin de sisteme ithali olabilir. Fakat bu hal tarzı fazla birşey ka zandırmaz. Çünkü liste haricinde kalan yer ler Muğla, Çanakkale ve kazaları ile Balıke sir'in kazaları olup yapılacak masrafla mü tenasip bir istihlâk arzetmiyen yerlerdir. Bu na mukabil Batı Anadolu ile Kuzey Batı Anadolu sistemlerinin bağlantısının daha fay dalı olacağı kanaatındayım.

Yukarda verilen listede, 19 muhtelif mer kezin 1959 senesine kadar sisteme bağlantı lanmalannın gerektiğine işaret etmiştim. Bu mezkûr yerlerin sisteme bağlanmalarından başka, şehir tevzi şebekelerinin de tevsi ve is lâha muhtaç oldukları muhakkaktır. Bu mer kezlerin gerek sisteme bağlanmaları ve ge rekse tevzi şebekelerinin İslahı için takriben 25 30 milyon Türk Lirasına ihtiyaç vardır. Bunun da takriben yansı döviz karşılığıdır. Bu miktar paranın derhal temin ile tesislerin en kısa zamanda mukaveleye bağlanması memleketin yüksek menfaatlerindendir, ka naatındayım.

O Çukurova Bölgesi:

Çukurova, ve Hatay bölgelerini birlikte mütalâa etmek lâzımdır. Çünkü Çukurova ve Hatay bölgeleri 66 kV. lık bir hat ile birbir lerine bağlanacaktır. Adı geçen hat inşa ha lindedir. Bu İM bölge için toplam tahminler aşağıdadır:

<«W)

ihtiyacı (ktWh)

38.630 43.445 49.350 60.160 66.115 73.870

169.370.000 200.520.000 227.470.000 268.165.000 293.310.000 320.780.000

Bu verilen rakamlara Adana, Tarsus, Mer sin, Ceyhan, İskenderun, Antakya, Kırıkhan ve Belen'in ihtiyaçları dahildir.

Bölgede mevcut santrallar:

Santral Seyhan

Defne Toplam

Nominal toplam takati (kW) 54.000 (tevsi edil miş olarak)

3.000 57.000

Yıllık enerji istihsali <kWh)

284.000.000

9.000.000 293.000.000

Böylece mevcut tesislerin 1960 senesi ihti yacını yedeksiz dahi karşılayamıyacağı gö rülmektedir. Binaenaleyh bu mıntakada takat darlığı mevcut olduğunu kabul etmek lâzım dır. Çünkü şimdiden başlanacak bir tesis an cak 3 4 senede bitirilebilecek ve bu müddet zarfında takat tahdidine gidilmesi zarurî ola caktır.

Burada bir noktaya işaret etmek isterim.

Her üç bölge için verilen rakamlar, ener ji tevzi ve istihlâki için lüzumlu bilûmum malzemenin zamanında temin edilmesi esası üzerine istinat ettirilmiştir. Halen şehirlerin tevzi şebekelerini tevsi ve islâh işlerinde mal zeme sıkıntısı çekilmekte olduğu varittir. Bu işlere behemehal her sene gerekli tahsisin ay rılması bir milyarı aşan yatırımın faydalı ha le getirilebilmesi için son derece ehemmiyeti haizdir.

III — TESİSLERİN RASYONEL İŞLETİLMESİ:

Tesislerin rasyonel işletilmesinden iki mâ na çıkarmak lâzımdır:

1 — Tesisleri mümkün olduğu kadar yük sek randımanda tutarak çalıştırmak,

2 — Tesisleri işletmek için lüzumundan fazla insan istihdam etmemek ve personeli vazifesini yapacak liyakatta yetiştirmek.

Birinci maddeden kastedilen mânanın Adapazarı yük merkezince teminine çalışıl makta olduğu muhakkaktır.

Bizde gerek santral ve gerekse hava hat tı işletmesinde kullanılan insan miktarının diğer memleketlere nisbetle fazla olduğu mu hakkaktır.

Santralarda ve hatlarda norm kadroya nazaran kullanılacak insan sayısı aşağıdaki gibi tesbit edilmiştir:

Çatalağzı santralında

Tunçbilek »

Sarıyar

»

Kuzey Batı Hava hat

ları ve transformatör

postalarında

490 insan 331 » 221 »

232 »

Yekûn

1274 »

Elektrik enerjisi maliyetinde personel masrafları umumiyetle cûz'î bir miktar tutar. Bu nisbet bizde biraz yüksek de olsa bunu en dişe verici görmüyorum. Kuzey Batı sistemi memleketimiz için bir mektep vazifesini gör mektedir. Burada yetişmiş elemanın bir kıs mını Batı Anadolu sistemine ve yurdun di ğer yerlerine nakletmek pekâlâ mümkündür.

Esas olan personelin yetişmesini temin dir. Bunun için de sık sık öğretici kurslar açmak personelin terfiini bu kurs^r ve tat bikatta göstereceği başarıya bağlamak lâ zımdır:

Herhalde hiç bir ferdi avare bırakma mak esas olmalıdır.

IV — MEMLEKETİMİZİN BÜNYESİNE UYGUN TARİFENİN TEBİTİ:

İstihlâki teşvik mevzuunda tarifenin rolü büyüktür. Muayyen maksatlar için hazırlanan tarifelerle istihlâki muayyen mecralara kay* dırmak kabildir. Tarifede esas, her nevi abo neyi istihkak ettiği nisbette masraflara işti rak ettirmek ve böylece bütün elektrik istih lâk eden müesseselerin sisteme bağlanmala rını temin etmek olmalıdır Bu sebeple tarife mevzu biraz mufassal olarak incelenmiş ve neticede memleketimizin bünyesine en uygun tarifenin tesbitine çalışılmıştır.

Tarife yapmanın sonu yoktur. Muhtelif istekleri karşılayacak muhtelif tarifeler yapı labilir. Tarife tesbitinde güçlük muayyen is teklere cevap verecek bir tarifenin tesbitinden ziyade bu istekler mevzuunda bir mutabakata varabilmektir. Genel olarak bir tarifenin tes bitinde aşağıda verilen dört husus müessir olur:

1 — İstihsâl maliyeti, 2 — Yapılan hizmetin değeri, 3 — ödenme kabiliyeti, 4 — Müstehlikçe kabule şayan olması.

Bunlardan birincisi esas olup birçok tari feler bazı tadilâtlarla istihsâl maliyetini esas alırlar. Bu esasa göre tesbit edfen tarifenin gayesi her bir müşterinin masraflardan his sesine düşen miktar kadar ödemede bulun masını temindir. Diğer üç faktör ekonomi mülâhazasından gayri hususlardır ve buna te sir ederler. Meselâ enerji istihlâk alanında meydana gelecek inkişaflar nazarı itibare alı narak, şimdiden ileride karşılanmak şartıyle daha ucuz bir tarife tatbikine gidilebilir (amortismanın geciktirilmesi).

Yapılan hizmetin değerine gelince : Ay dınlatma için sarfedilen bir kilovatsaat ener

jinin teshin için sarf edilen bir kilovatsaatten çok daha fazla makbule geçeceği tabiidir. Bu na mukabil ekseri tarifelerde aydınlatma eko nomik mülâhazaların fevkinde olarak yüksek tutulmuştur. Genel olarak, bir küovatsaat enerjinin aydınlatma, teshin ve muharrik kuvvet olarak verirleri bu sahalarda ikame edebilecek diğer enerji şekilleriyle rekabet edebilecek şekilde farklı olarak fiyatlandınl masını ortaya koyar.

ödenme kabiliyetine gelince: Zenginle rin buulnduğu semptlerde fakirlere nazaran daha yüksek fiyatlarla satış yapılacağı tabii dir. Meselâ aydınlatma enerjisi bu gibi mu hitlerde daha da yüksek olarak fiyatlandınla bilir. Çünkü elektrik enerjisi böyle muhitlerde aydınlatmada haiz olduğu yüksek fizikî hassa lardan başka gösteriş ve reklâm babında da kıymet kazanır.

Yapılan hizmetin değeri ve ödeme lsabi liyeti ekonomi bakımından birbirlerini ta mamlayıcı mahiyette olmakla beraber insani yete hizmet bakımından ekseriya tenakuz ha linde bulunurlar. En az ödeme kabiliyeti ola" fakir ailelerin kalabalık odalarının issiz, pas sız olarak aydınlatılmasında elektriğe olan fizikî ihtiyaç daha büyüktür. Halihazır tarife lerde yapı'an hizmetin değerinden ziyade ödenme kabiliyeti müessir olmakla beraber istikbalde elektriğin de su ve posta hizmeti gibi tamamen âmme karakteri kazanarak, dağ başlarındaki münferit evlere bile (zara rına da olsa) ulaştırılması cihetine gidilmesi mümkündür ve hattâ bazı memleketlerin bu safhaya eriştikleri söylenebilir

Tarifeye müessir olan sonuncu unsur ise daha ziyade psikolojik bir mahiyet taşır. Bu zaviyeden tarife adil olmalı, aynı nevi müş teriler arasında fark gözetmemeli ve ekono mik jüstifikasyondan mahrum bir külfet yük lememelıdir. Tarife mümkün olduğu kadar basit olmalı ve müşteri faturasını sayaçtan tahkik edebilmelidir.

Şimdi tarife hakkında bu umumî izahat tan sonra bazı tarife şekillerine kısaca göz atalım :

Basit tarife :

Bu en basit tarife şekli olup gaz satışla rında beher litrenin fiyatı gibi beher kilovat saatı bir tek değer üzerinden kıymetlendirir. Bu, ilk olarak tatbik edilen tarifedir ve halen de yer yüzünde mevcut tarifelerin bir çoğu nun esasını teşkil eder. Bununla beraber müş terilere enerji temini maliyetinde mevcut ha kikî farkları tebarüz ettirmekten uzaktır. Bir

mıntakadaki muhtelif enerji müstehlikleri tetkik edildiği zaman enerji maliyetine tesir eden aşağıdaki dört faktörün mevcut olduğu nu görüyoruz.

1 — İstihlâk edilen enerji maliyetleri ara sındaki farklar:

Büyük miktarda enerji istihsali, az mik tardakine nazaran daha ucuza malolur. Bu husus seri imalât bahsinde çok daha önemli olduğu halde elektrik istihsalinde aynı dere cede önemi haiz değildir.

2 — Enerji talebinin zaman karakteristi ğindeki farklar:

Bu farklar yük ve diversite faktörleri ile ifade edilmektedir. Bazı istihlâk tipleri hemen hemen kararlı ve değişmez bir akım isterler. Akümülâtör şarjı ve elektro metallurjide oldu ğu gibi ve şüphesiğ bu nevi talebi karşılamak daha ucuza malolur. Talebi günün saatine, senenin mevsimine göre değişen istihlaki de iki kısma ayırabiliriz : Birinci kısım munta zaman her gün aynı zamanda ve diğer müş terilerin puanta vardığı anda istenen enerji,, ki bu temin edilmesi en pahalı olan istihlâk şeklidir, ikinci kısım puant harici çekilen ve diğerlerinden farklı olarak iyi bir diversite faktörü arzeden istihlâk.

3 — İstihlâkin elektrik! karakteristikle rinde farklar:

Akım ve voltaj arasındaki münasebet (ta kat faktörü).

4 — Çekilen akımın elcktiriği karakteris tiklerinde farklar:

Doğru akım veya alternatif akım olması veya son halde enerjinin yüksek voltaj veya alçak voltaj tarafından alınması.

Basit tarife ile yukanki farkların nazarı itibare alınamıyacağı tabiîdir. Bu sebeple ba sit tarifenin tadili cihetine gidilmesi zarurî olmuştur. Bu tadil neticesi meydana gelmiş tarifelerden bazıları aşağıdadır.

1 — Kilovatsaat miktara üzerinden is konto.

2 — Muhtelif müstehlik tiplerine veya muhtelif istihlâk nevine göre farklı tarifeler tatbiki.

3 — Yük faktörünün ölçülmesi ve yük faktöründeki farkları nazarı itibare alacak şekilde tarife tatbiki.

4 — Yük faktörünün tahmin edilmesi ve aynı şekilde farkları gözetecek bir tarifenin tatbiki.

5 — Günün veya senenin muayyen zama nına göre tadil edilmiş tarife.

M. E. Jjf. ;„• } 8

6 — Takat faktöründeki değişiklikleri gö zetecek tâdiller.

7 — Yakıt masraflanndaki değişiklikleri aksettirecek tadiller.

Şimdi yukarıda verilen tarife şekilleri kı saca tarif edildikten sonra halen dünyada en çok tatbi kedilen tipler biraz daha tafsilâtiyle gözden geçirilecektir.

Yukarıda verilen tarife şekillerinden bi rincisi izaha hacet bırakmıyacak şekilde aşi kârdır. Bu tip bir tarifenin bugün için büyük bir önemi kalmamıştır.

İkinci olarak verilen muhtelif istihlâk sa halarına farklı tarife tatbiki bilhassa ev ihti yaçları için kabili tatbiktir. Çünkü aydınlat ma istihlâkinde yukarıda zikredilen hususla rın hemen hemen hepsi de (düşük yük fak törü, günün en fena zamanında talep, yapılan hizmetin insanî veçhesinin büyüklüğü ve re kabet sahasında ödenme kabiliyeti gibi) tari fenin yüksek olmasını âmirdir. Halbuki ev enerji istihlâkinin diğer kısımlarını teşkil eden pişirme, teshin vesair istihlâk nevileri karakter itibariyle aydınlatmaya nazaran da ha ucuz tarifeyi icabettirir. Bu farkın göze tilmesi ev içerisinde muhtelif devreler çekil mesi suretyile mümkün olabilir. Modern te mayüller ayn devreler teşkilinden ziyade ev istihlâkini bir bütün olarak teşvik edecek mahiyettedir. Tesisat malzemesinin büyük bir kısmını hariçten getirtmek zorunda olan memleketimiz içinde ev içerisinde ayrı devre lere giidlmesi bahis mevzuu olmamalıdır.

Üçüncü hale misal olarak çift ölçü âleti kulanlılarak azamî talep sisteminin tatbiki zikredilebilir. Mûtad olan şekilde bir âlet veya tertibat çekilen azamî akımı veya takati kay ddeer (meselâ yarım saat devam eden azâ miyi), ve böylece aylık veya üç aylık veya se nelik azamî takat talepleri tesbit edilmiş olur. Diğer ölçü cihazı ise mûtad olan kilovatsaat/ metredir. Böylece takat talebi ve enerji sarfi yatının farklı olarak fiyatlandırılması müm kün olur. Bu metod büyük enerji müstehlikleri için büyük mikyasta kullanılmaktadır. Bu metodun memleketimizde de geniş mikyasta kullanılabilmesini temin için lüzumlu âzami akımı gösterir bir âletin veya tertibatın az bir döviz sarfı ile dahilde imâl edilebileceği ka naatındayım.

Dördüncü tâdil şekli ise, üçüncü şıkta zikredilen takat ve enerjinin farklı değerler le kıymetlendirilmesi keyfiyetinin iki takım ölçü âletine lüzum kalmadan küçük müşteri lere tatbikini mümkün kılar. Bu sistem halen mevcut telefon tarifelerine benzer olup mûş

teriye izahta hiç bir müşkilât arzetmez. Keza bu usulün de memleketimizde küçük sanayi abonelerine kabili tatbik olduğu ve iyi netice ler alınacağı kanaatındayım.

Muayyen zamanlarda muayyen tarife tat biki ise (günüdz ve gece tarifeleri gibi) komp like sayaç tertibatını icabettirmektedir. Bazı ahvalde çift devre çekilerek bir an için sade ce birisinden ceryan çekilebilmesi mümkün olmakta ve böylece puantların inzimamı ön lenmektedir. Fakat bu metodlar fazla rağbet görmemektedirler.

Takat faktöründekı değişikliklerin tari feye intikalini temin için, maksimum talep sisteminde sabit masraflar kısmını takat fak törüne dayandırmak suretiyle tatbik edilir. Bu hususlara daha etraflı olarak temas edi lecektir.

Kömür bedeli ve işçi ücretlerindeki deği şikliklerin tarifeye aksi daha ziyade büyük müşterilerle uzun bir müddete şamil mukave leler yapılacağı zaman bahis mevzuu olur. İki terimli tarifede bu değişiklikler sadece kilo vatsaat bedelinde tezahür eder.

Buraya kadar umumî olarak tarifelerden bahsettik. Şimdi iki terimli tarife mevzuunda biraz daha tafsilât vereceğiz :

Tarifenin iki terimden teşekkül etmesi 1882 de Dr. John Hopkinson tarafından orta ya atılmıştır. Birinci terim sabit masrafları (Standing Costs), ikinci terim de değişken masrafları ("VVorking Costs) temsil eder. Bi rinci terimin bedeli her üç ayda veya senede bir defa olmak üzere yükün karakteri ve diğer müşterilere nazaran diversite faktörüne göre tadil edilmiş azamî (kW) veya (KVA) üzerin den talep edilir. İkinci terim ise kilovatsaat sarfiyat için sabit bir değer üzerinden tahak kuk ettirilir. Bazı ahvalde miktara v.s. ye bağ lı olarak bu ikinci terimde de iskonfc^ar ya pıldığı vakidir. Ayrıca takat faktöründen do layı her iki terimde de bazı tâdiller yapılabi lir. Fakat esas yine iki terimli olarak kalır. Sa bit masraflar gurubuna zamanın fonksiyonu olan ve istihsâl miktarına bağlı olmayan bü tün masraflar girer. Faiz, amortisman, bakım, kiralar, vergiler, idarî masraflar, işletme mas raflarının hemen hemen tamamı,, ücretler, yevmiyeler v.s. gibi. Böylece istenen azamî tâ katı her an temin edecek şekilde bulundur mak için gerekli masraflar bu grubu teşkil etmektedir.

İkinci gurubu esas rüknü yakıt masrafla rıdır. Masrafların taksiminin esası bu yuka rıda zikredildiği gibi olmakla beraber yakıt masraflarından cüz'î bir kısmını sabit mas

raflardan telâkki etmek (santralı istim üstün de tutmak için gerekli yakıt) mümkün olduğu gibi personel masraflarının cüz'î bir kısmı da değişken masraflar hanesine kaydırabilir.

Sabit masrafların müstehlike intikalinde istihsal tesisleri ve enerji nakil tesisleri sa bit masrafları ayrı ayrı nazarı itibare alınır. Enerji istihsal tesisleri ve taşıma tesis^ri sa bit masrafları kendilerine ait diversite fak törü nisbetinde küçültülerek müstehlike inti kal ettirilir. Bu faktörler hakkında bir fikir vermek icabederse generatör barlarında di versite faktörünün 1,1 1,15 ve Y. Voltajdan (6,3 kV, 15 kV) ceryan alan müstehlikler için de 1,3 1,5 arasında olabileceği söylenebilir. Netice diversite faktörü 1,45 1,7 arasında de ğişebfir. Yani müstehliklerin muhtelif za manlarda meydana gelen puant taleplerinin toplamının sistemden hep birlikte istedikleri azamî talebe nisbeti yukarıda verilen rakam lar civarında olabilir. Şüphesiz kat'î rakamlar sistemden sisteme değişecektir. Bizim sistem lerimiz için bu rakamlar henüz tesbit edilmiş değildir. İki terimli tarifede sabit masraflar müşteriye intikal ettirilirken (kW. başınaimas raflar) bu diversite katsayıları nisbetinde kü çültülmelidir. Sistemdeki takat kaybının da bu masrafları çoğaltacak şekilde tesir edece ği tabiidir. Keza bizim enerji miktarı kilovat saat bedelinin tesbitinde de kayıplar yüksel tici yönde tesir eder.

Şüphesiz iki terimli tarifeyi evlere kadar teşmil etmek pratik olmaz' Keza küçük sana yi abonelerinin hepsine birden tatbik kabi liyeti de münakaşa edilebilir. Fakat küçük sa nayi abonelerinde azamî takat ölçen âletler kullanmak yerine bu talepleri tahmin ederek iki terimli tarifeye tâbi tutulmanın mümkün olacağını ve iyi neticeler alınacağını tahmin ediyorum. Ev tarifelerinde ise memleketimiz de de tatbik edilmekte olduğu gibi dairenin büyüklüğü (veya kıymetine) tâbi olarak mu ayyen bir periyotla sabit bir miktar alınır ve sarfiyata da daha UCUÜ bir tarife tatbik edi lir veya sarfiyatın muayyen bir kısmına daha yüksek bir tarife fazlasına da daha düşük bir tarife tatbik edilebilir.

Burada takat faktörünün tarifeye tesirin den kısaca bahsedeceğiz. Takat faktörünün tarifeye ithali için başlıca üç metod mevcut tur:

1 — Sabit masrafları KVA üzerinden (KW. değil) hesaplanan iki terimli tarife.

2 — Takat faktörü muayyen bir değerin altına düştüğü veya üstüne çıktığı zaman ce za veya iskonto tatbik eden tarife (bonous/

penalty tariff) bu nevi tarifeler tek terimli veya iki terimli olabilirler.

3 — Bu ikisinden farklı olarak daha ziya de tek terimli tarife karakterinde ve fakat sarfiyat bedeli takat faktörü ile değişen tari feler de vardır. Bunlardan sık sık rastlanan birinde hakiki (kWh) sarfiyatının 2/3 ü mu ayyen bir baz üzerinden, zahirî (KVAh) sar fiyatının 1/3 ü de farklı bir baz üzerinden hesaplanmak suretiyle takat faktörünün tesi ri tarifeye ithal edilmiş olmaktadır. Böyle komplike kayıtlar yapan hususî sayaçlar da meydana getirilmiştir.

Yukarıda verilen metodlardan birincisi en çok kulalnüanıdır. Yeryüzünde iki terimli tarife tatbik eden müesseselerin takriben 2/3 ünün sabit masrafları KW'a değil KVA'ya tahmil ettikleri tesbit edilmiştir. Bunun tat bikatı da basit olup mutad sayaçtan (kilovat saatmetre) başka maksimum işarlı bir amper metre maksimum KVA talebini tesbite kifayet eder. Böyle bir tarife aboneleri, (Cos 0) tas hihine ziyadesiyle teşvik edicidir. Bu tarife nin tenkit edilen tarafarı da vardır. Şöyle ki, bu tarife ile ekstra KVA'da (KVA talebi ile KW talebi arasındaki aritmetik fark) tam de ğer üzerinden hesap edilmektedir. Halbuki ekstra KVA'nın maliyeti KW maliyetinin ya nsı ile 3/4 ü arasında değişir. Keza ekstra KVAh ise hiç nazarı itibare alınmamıştır. Halbuki bunun maliyeti hakikî kWh maliye tinin 1/4 ü civarınddaır. Fakat yapılan bu iki hatanın birbirine zat yönde olduklarına da dikkat etmek lâzımdır. Bunlara karşılık tari fe basittir ve örülmesi çok kolaydır. Yukarı da zikredilen mevzular daha ziyade düşük ta kat faktörü abonelerde kendini gösterir. Fa kat umumiyetle kWh. te ödenen toplam yıl lık miktar sabit terim tutarından çok daha fazla olacağından bu aşırı cezalandırmanın tesiri okadar büyük değildir. Burada müsteh likin menfaatine olan bir ikinci nokta daha mevcuttur. Azami kVA talebi ampermetre ile tesbit edilmektedir. Ve umumiyetle amper metre azamiye geldiği zaman abonenin Cos 0 si de en iyi durumunda olur. Bu tarifenin en büyük mahzuru Cos 0 tashihi bahis mevzuu oMuğu zaman kendini göstermektedir. Şöy le ki, komşu iki abone düşünelim, bunlardan birinin Coc 0 si çok düşük, dığerıninki ise nısbeten iyi olsun. Bu iki abonenin her ikisi de Cos 0 tashihi için aynı kapasitede kapa sitör tesis etseler birinci abonenin kVA'sı ikinciye nisbetle çok daha süratle küçülmüş olarak ve yaptıkları masraf aynı olmakla be raber ikinci abone tarifede birinciye nazaran daha fazla kazanç sğlamış olacaktır. Halbuki her iki abone de şebekeyi besleyen sistem ve

M. E. M.. 13

ya generatörün Cos 0' sini düzeltmek bakı mından aynı nisbette hizmet etmişlerdir.

İkinci nevi tarifeye gelince : Mükâfat/ce za diyebileceğimiz bu tarife tek terimli ve iki terimli tarifelere de kabili tatbiktir. Esas ta kat faktörünün evvelden tesbit edilen bir de ğerden düşük olması halinde zam yapılması daha yüksek olması halinde ise iskonto yapıl masıdır. Tek terimli tarifede böylece bütün tarifenin değişmiş olacağı tabiidir, iki terimli tarifede ise takat faktöründen dolayı tanzim her iki terime de şümullü veya sadece sabit masraflar terimine şamil olabilir. Fakat takat faktörünün düşüklüğü sadece sabit masrafla ra tesir ettiğinden her iki terimin birden tan zim edilmesi tarifenin ruhuna aykırı düşer. İki terimli tarifede sadece sabit masraflar te riminde tadilât yapıldığı takdirde böyle bir mahzur da mevcut olmıyacaktır. Bu tarifenin yegâne mahzuru takat faktörünün ölçülme sindeki zorluk ve bunun mânasını müşteriye izah etmektedir. Buna mukabil kVA tarifesine nazaran çok daha fazla fleksibildir. Ceza is tenilen büyüklükte tatbik ed^ebilir. Bir mi sal olarak verelim. Takat faktörü (0,85) iken maksimum takat talebinin beher kW'tı için yılda 150 TL. tahmil edilecektir. Takat faktö rünün 0,85 den her bir 0,1 farkı için 10 TL. ilâve veya tenzil edilecektir. Böylece enerji teriminin hiç bir değişikliğe maruz kalmadığı görülüyor.

Yukarıda izah edilen iki nevi tarife ara sında mukayese yapıldığı zaman kVA tarife sinin düşük takat faktörlerinde daha fazla ce za^ndırma ihtiva ettiği buna mukabil Cos 0' yi tashih etmeğe daha fazla teşvik edici oldu ğu neticesi çıkar. Yukandanberi izah edilen mükâfat/ceza tarifesinin sistemin yüksek ge rilim abonelerine, kVA tarifesinin de alçak volta] abonelerine teşmilinin daha muvafık olacağı neticesi istihraç olunabilir.

Netîce: Tarife bahsinin başından beri il mî bir tarifenin esasları tesbite çalışıldı. Bu esaslara göre hareket edilerek tesbit edilen tarife hiç bir değişikliğe uğramadan aynen tatbik edilmeli midir ? Bu sualin cevabı memleketin umumî karakterine göre evet ve ya hayır olabilir. Tabii ki burada bahsedilen iki terimli tarifedir. Sabit masraflar ve müte havvil masrafların kW ve kWh maliyetini tâ yin etmesi halidir. Takat ve enerji üzerinden tahsilatın toplamı bütün masrafları karşıla yacaktır Bu iki terim arasındaki nisbet tam ilmî mülâhazalardan gidilerek tesbit edildiği takdirde yüksek bir rakama varılabilir ve bu yüksek nisbet bilhassa sanayi'in umumiyetle orta veya küçük büyüklükler arzettiği yerler

de psikolojik olarak iyi tesir bırakmaz ve çe kingenlik telkin edebilir. Bu gibi ahvalde ilmî esaslar üzerinden tesbit edilen tarifenin biraz tâdili cihetine gidilmesi takat ve enerji be de^eri arasındaki nisbetin biraz daha küçül tülmesi yani yekûn aynı kalmak şartıyla takat tarifesinin düşürülmesi ve enerji tarifesinin yükseltilmesi lâzımdır. Bu ameliye netioegi tesbtt edilmiş tarifeye ağırlaştırılmış (Weight ed) tarife denilmektedir, Memleketimizin de böyle bir manzara arzettiğl kahaatındaynn.

Bütün bu izahattan sonra memleketimiz de tatbik edilmesi uygun olacak tarifenin esaslarını vermeğe çalışacağım.

Memleketimizin elektrik enerjisi istihsâl ve istihlâkide son zamanlarda arzettiği man zara şöyledir. Elektrik enerjisinin büyük ter mik ve hidrolik tesislerden istihsâli teTİBANK veya muadili müesseseler tarafından yapıl maktadır. Böylece istihsâl edilen enerji yük sek voltajlı haVa hâtlanyle istihlâk merkez lerine kadar nakled^mekte ve bu merkezler de ya tamâmı mahaüi belediye veya mahalli müesseselere satılmakta veya bazı büyük abo nelere doğrudan doğrujra satış yapılmakta dır.

Şu hale göre istihsal edici müessesenin enerjiyi devrettiği belediye, müessese veya büyük abonöye karşı tatbik edeceği tarife ile bu müesseselerin kendi bünyeleri içerisinde ki abonelere tatbik edecekleri tarifenin fark lı o^cağı söylenebilir. Çünki birinci nevi ta rife toptan satışlara aittir, transformatör pos talarından yapılmaktadır, öylece her türlü öl çünün yapılması kabildir. Ve icabında bu öl çüler için gerekli ilâve âletlerin tesisi fazla bir külfet teşkil etmez. Enerjiyi toptan devralan belediye müessese^ri ise bünyelerinde çeşit li aboneler bulundururlar. Ev aboneleri (dük kânlar, mağazalar dahil) büyük sanayi abo neleri, küçük sanayi aboneleri ve sokak ay dınlatması gibi. Böyle büyüklü küçüklü bin lerce aboneyi içinde bulunduran bu müesse selerin bütün obane^r için ayni tip tarife tatbik etmeleri elbette mümkün olamaz. Hal buki Etibank gibi toptancı müesseseler bütün sistemleri için aynı tarifeyi tatbik edebilir ler.

Yukarıda izah edilen iki nevi müessese lerin (toptancı ve perakendeci vasfında) ta rifelerini yaparken paçal maliyet üzerinden hesap etmeleri gerektiğide aşikârdır. Yine her iki nevi müesseselerinde aşağıda kayde dilen farklarla iki terimli tarife tatbik etme leri lâzımdır.

Yine memleket sanayiinin umumi karök kVA ları tahmin suretiyle veya etiketlerin

ten nazarı itibare alınarak her iki nevi mü esseselerin iki terimli tarifelerininde muay yen nisbetlerde ağırlaştırılmış olması daha iyi neticeler verir kanatadayım.

Etibank gibi toptancı müesseselerin mü kâfat/ceza tarifesini tatbik etmeleri yerinde olur. Çünkü bu nevi tarifenin kontrolü çok daha kolaydır. Haksızlıklar daha kolay önle nir. Daha baştan haksızlığa mani olmanın da avantajları büyüktür. Bu tarife toptancı müessese transformatörleri postalarında tat bik edileceğinden tatbik kabiliyetide vardır. Halka izah edilmek zorunda değildir, meslek erbabı arasında halledilecektir.

Belediye veya belediye müesseselerinin kendi bünyeleri dahilindeki muharrik kuv vet abonelerine, keza iki terimli tarife tatbik etmeleri lâzımdır. Bü tarifenin esası ise kVA tarifesi olmalıdır. Böyl6ce düşük Cos 0 li abonelerin süratle Ğos gS tashihine gitme leri temin edilmiş olacaktır. Bu tarifenin sa nayi abonelerine kolaylıkla tatbik edilebilme si için sanayi abonelerini üç grupta mütalâa etmek uygun olur.

1 — Çok küçük muharrik kuvvet abone leri: Meselâ 3 kVA dan küçük muharrik kuv vet dbone'eri gibi. Bu motorlar esasen aydın latma tesisleri ile beraber aynı devrelere bağlıdırlar. Bunların sarfiyatını aydınlatma sarfiyatından ayırmak imkânsızdır. Bunların tarifesini aydınlatma tarifesine tâbi tutmak mecburidir.

2 — Küçük muharrik kuvvet aboneleri: Meselâ 3 kVA ile 10 kVA arasında muharrik kuvvet kullanan aboneler. Bu gibi abonelere iki terimli tarife tatbiki lâzımdır. Fakat sa yılan bin'eri aşan bu gibi abonelere ayn, ay n maksimal amper metreler koymak bu alet leri zaman zaman okumak, tahakkuk ettir mek vs. büyük masraflara mal olur. Halbuki bunların puantlannda çekecekleri takatları tahhmin etmek zor değildir. Bunların azamî den veya verecekleri beyannamelerden öğ renilerek sene de bir defaya mahsus olarak kVA üzerinden sabit masraflar tahmil edil mesi yerinde olur. Bu masraf aboneye, umu mi enerji idame masrafından yıllık hisse ola rak izah edilebilir.

3 — Büyük muharrik kuvvet aboneleri : 10 kVA dan büyük puant talep eden abone ler. Bu abonelere mutad kilovatmetreden başka maximal işarlı bir ampermetre tesisi de lâzımdır. Bu ampermetrelerin ıskalası or talama volta] üzerinden kVA olarak kalibre edilmiş olabilir. Tahsilatın mevsimlere tâbi

1I.E..M. ^ 13

olarak üç aydan üç aya yapılması uygun o lur.

Ev ve aydınlatma abonelerine gelince: Böyle abonelerde ayrı devreler çekmek sure tiyle bir kısım istihlâke daha ucuz tarife tat bikine gidilmemelidir. Çünkü bu halde tesi sat masrafları artar. Bütün istihlaki bir bü tün olarak ele almak lâzımdır. Tarife tek te rimli olacaktır. İki terimli tarife tatbiki güç lükler doğurur. Çünkü evvelâ puantlan tah min etmek çok güçtür. Saniyen ikâmethane lerde kiracı değiştiği zaman sabit masraflar tahakkuk ettirmek bazı güçlükler ortaya ko yar.

Tenzilât mevzuunda; muayyen bir de ğeri geçtikten sonra tenzilât veya, daire yüz ölçümü veyahutta kıymetine tabi olarak mu ayyen bir sabit değer tahmil ettikten sonra kilovatsaat sarfiyatında daha ucuz tarife tatbiki gibi usullerden mahalleri uygun gö rülenler tatbik edilebilir. Gaye fazla sarfiyatı teşvik edici olmalıdır. (Evlere su ısıtıcı cihaz ları sokmak için bu cihazların devrelerinin ev tesisatının bir kısmından iki tarafa ku mandalı mühürlü kapaklar içerisinde şalter lerle ayırarak puantlann inzimamını önle mek suretiyle daha da ucuz bir tarife tatbi kine gitmek şayanı tavsiyedir).

Sokak aydınlatması için ev abonelerine nazaran biraz daha ucuz tarife tatbiki yerin dedir. Çünkü sabaha kadar sarfiyat bahis mevzudur. Sokak tarifesinin hak ettiğinden çok daha ucuz olması veya bedava olması hiç bir zaman kabili tecviz değildir. Keza hükü met veya belediye müesseselerine de iskon tolar yapmak cihetine gidilmemelidir. Esa sen muharrik kuvvet abonelerinden iki te rimli tarifeye tâbi olan belediye ve hükümet müesseseleri yüksek yük faktörlerinin mükâ fatını otomatikman görmektedirler (Belediye su terfi istasyonları gibi).

Böylece memleketimizde tatbik edilmesi icab eden tarifeler hakkında fikirlerimi ta mamlamış oluyorum. Netice olarak şu söyle nebilir. Tarifeler tamamen ilmî zihniyetle hazırlanmalı ve memleket realitelerine göre rotüşe tâbi olmalıdır. Rötüşler hiç bir zaman esaslara tenakuz teşkil etmemelidir.

Memleket menfaatine en uygun tarife nin tesbiti, istihsâl edici ve istihlâk edici müesseselerin karşılıklı toplanarak yapacak ları bir iş değildir. Her ikisininde fevkinde salâhiyetleri haiz bir makam lâzımdır. Bu makam, şüphesiz, yaptığı tarifenin tatbika tımda her kademede kontrol edebilmelidir. Tarife tesbitinde bu salahiyetli makam üe istihsâlci ve istihlâkci müesseselere eşit rey

hakkı tanımak bahis mevzu olamaz. Ancak bu makamın istihsâlci ve istihlâkci çevrele rin mütalâalarını incelemesi ve yerinde gö rülenleri uygulaması da gerekir. Fakat son söz bu makama ait olmalıdır. Böyle bir ma kamın daha yüksek makamların tesirinden azade olması ve kararlarına ancak ticâret mahkemeleri nezdinde itiraz edilebilmeside son derece önemli bir husustur.

Bizde halen tatbik edilmekte olan tarife lere kısaca temas etmek istiyorum.

Halen tatbik edilmekte olan tarifelerin mukavakkat bir zaman İçin tatbik edilmekte olduğu anlaşılıyor. Ankara'ya ait tarifeyi tet kik ettiğimizde «Enerjinin Etibank'tan alış fiatı 6 kuruştur.» ibaresine rastladık. Böylece Ankara Belediyesinin Etibank'tan enerji alı şında en basit tarifenin tatbik edilmekte ol duğu anlaşılıyor. Ankara Belediyesinin ken di abonelerine tatbik ettiği tarifeler ise,

Krş/kWn

Normal aydınlatma (ve ev İhtiyaçları) ta

Tenzilâtlı aydınlatma (ve ev İhtiyaçları) ta

Aylık istihlaki (10) kWh tan az aboneler İçin 0

feokak istihRkl İçin

14.10

Resmî daireler ışık ihtiyacı için

Belediye daireler ışık İhtiyacı için

18.05

Sular İdaresi daireler ışık ihtiyacı İçin

18 54

Normal muharrik kuvvet sarfiyatı için

9,5

Resmî d alreler muharrik kuvvet sarfiyata İçin 10

Belediye muharrik kuvvet sarfiyatı için 7.75

Sular İdaresi muharrik kuvvet sarfiyatı için 7.75

Büyük sanayi aboneleri için

8,18

(Bu miktarlara vergiler dahil değildir)

Yukanki tablodan da görü'düğü gibi şe hir dahilindede en basit tarifenin ıskontolu tipi tatbik edilmekte olup verilen miktarlann ne esasa göre tesbit edildiğini kestirmek çok güçtür.

Netice olarak bu gün tatbik edilmekte olan tarifelerin bu bahsin başından beri iza hına çalıştığım esas1 arla hiç bit alâkası bu lunmadığı söylenebilir.

V — ELEKTRİKTEN ALINAN VERGİLER :

Elektrikten aUnan vergileri tetkik ettiği mizde gerek bizde ve gerekse Avrupa memle ketlerinde tatbik edilen vergilerin iki grupta toplandığını görüyoruz.

A) İstihsâl üzerinden ödenen vergiler, B) İstihlâk üzerinden ödenen vergiler,

Umumiyetle istihsâl üzerinden ödenen vergiler, istihsal amillerinin âmme arazisini veya âmmeye ait suyu kullanmalarına karşı

lık tutulmaktadır. (Bu hususta bu rapora ek yazıda Avrupamn (14) memleketinde elektrik ten alınan vergiler hakkında malûmat veril miştir.)

Memleketimizde elektrik istihsâlinden a lınan vergiler dört gurupta mütalâa edilmek teydi.

1 — Muamele vergisi, 2 — Kurumlar vergisi, 3 — Bina vergisi ve irtifak hakkı, 4 — Belediye hissesi,

Elektrik istihsâli esasen muamele vergi sinden muaf tutulmuştur. Kaldıki muamele vergisi halen kaldırılmıştır.

Kurumlar vergisi ise, ticaret kanunu hü kümlerine göre kurulmuş anonim, eshamll komandit ve limited şirketler ile aynı mahi yetteki yabancı kurumlar sermaye şirketleri, bu vergiye tâbi tutulmuştur. Devlet, özel ida re, Belediye ve diğer kamu idarelerine ve müesseselerine ait veya tâbi olup faaliyetleri devamlı bulunan sermaye şirketleri ve koo peratifler dışında kalan ticarî, sınaî ve ziraî kamu müesseseleri kurumlar vergisine tâbi değildirler.

İl özel İdareleri veya Belediyeler veya köyler veya bunların teşkil ettikleri birlikler veya bunlara bağla müesseseler tarafından iş letilen su, elektrik ve havagazı işletmeleri Kurumlar vergisinden muaftırlar.

Ayrıca, özel kanunlarla veya devletle ak donulan mukavelelerle kurumlar vergisinden veya her türlü vergi ve resimden muaf tutu lan kurumlar bu kanun hükümlerindende muaf tutulur. Kurumlar vergisi, mükellefle rin bir hesap dönemi içinde elde ettikleri safi kurum kazancı üzerinden hesaplanır. Vergi nisbeti:

Şirketler için % 10, İktisadî kamu mües seseleri için %, 35 tir.

Son cümlede verilen nisbet memleket elektrik istihsâlinin büyük ekseriyetini teşkil eden Kuzey Batı Anadolu Müessesesine tat bik edilmektedir. Batı Anadolu Müessesesi nede aynı nisbetin tatbik edileceği tahmin edilebilir. Bu müesseselerin normal kârlarını yatırımlarının % 7 si olarak kabul edersek kurumlar vergisinin yatırım üzerinden nis beti,

0,07 x 0,35 = 0,025 veya % 2,5 eder.

Bina vergisi ise senelik irad üzerinden tarh edilmektedir. Bina vergisi ve senelik irad için verilen rakamların hasılı zarbı 0,012 veya % 1,2 olup keza yatırım üzerinden verilmiştir. Böylece kurumlar vergisi ve bina vergisi top lamı her sene için yatırımın % 3,7 si eder.

İrtifak hakkı ise hava hatlarına tatbik edilmekte olup, arazisinden hava hattı geçi rilen malsahibine, hattın emniyet mesafesi dahilinde bina yapmaması veya ağaç dikme mesine karşılık ödenmektedir. Bunun mikta rı için yüzde vermek kabil değildir. Çünkü malsahibı ile pazarlık yapılmakta ve bir de faya mahsus olarak ödenip alınan hak arazi sinin tapusuna tescil edilmektedir.

Biz burada yekûn olarak yatırım üzerin den vergi tutarını % 4,5 olarak alacağız. Zi ra pilonların arazisi ayrıca istimlâk edilmek tedir.

Belediye hissesi: Hususî kanunlarla İs tanbul Elektrik Tramvay ve Tünel İşletmesi ile Ankara Elektrik Gaz ve Otobüs İşletmele ri safi gelirlerinin % 5i nisbetinde belediye hissesi öderler.

İstihlâk Üzerinde Vergiler.

İstihlâk üzerinden tarh edilen vergiler başlıca üç nevidir.

1 — İstihlâk resmî, 2 — Belediye resmî, 3 — Asker ailelerine yardım resmî.

İstihlâk resmî: Muharrik kuvvet olarak istihlâk edilmiyen ve fakat tenvirat, ısıtma vs. gibi şekillerde istihlâk edilen ve umumî bir şebekeden alınan elektriğin beher kilovat saati üzerinden (3) kuruş istihlâk resmî alı nır. Umumî tenvirat olan yerlerde, makin a ile hususî elektrik istihsâl edenlerde bu res me tabidirler.

Muharrik kuvvet olarak istihlâk edilen enerjinin beher kilovatsaatından (tramvaylar dahıD (1) kuruş istihlâk resmî alınır. Bütün sınaî müesseselerin kendileri için istihsâl et tikleri elektrik enerjisinden de ayni miktar resim alınır.

Belediye resmî: Belediye sınırlan içinde sarfolunan elektrikten belediye resmî alınır. Bunun miktarı belediye meclisleri tarafından tesbit edilir ve muharrik kuvvet istihlâkinde beher kilovatsaat için (1) kuruştan, tenvirat, teshin vs. maksatlarla yapılan istihlâkte de beher kilovatsaat için (2) kuruştan fazla ola maz

Asker Ailelerine yardım:

Sınaî Müesseselerde ve tramvaylarda kul lanılan elektrik hariç olmak üzere belediye hududu içerisinde sarfolunan elektriğin be her kilovatsaatı için (1) kuruş asker ailele rine yardım alınır. Bu resim kanunen mec buri tutulmamıştır. Belediye meclisleri, ihti yaç ve zarurete göre, bu resimleri koyabilir ler veya kaldırabilirler.

Netice olarak : Muharrik kuvvet sarfiya tından (1) kuruşu istihlâk resmî, (1) kuru şuda belediye resmî olarak toplam (2) ku ruş istihlâk resmî alınır.

Ankara'de büyük sanayi aboneleri tarife si (9,18) kuruş/kWh olduğuna göre % olarak,

2 X 1 0 0 = % 21,8 eder.

9,18

Aydınlatma ve ev ihtiyaçlarında kullanı lan enerjiden ise; (3) kuruşu istihlâk resmi, (2) kuruşu belediye resmî ve (1) kuruşuda

asker ailelerine yardım resmî olmak üzere beher kilovatsaate cem'an (6) kuruş istihlâk resmî tahmil edilmektedir. Normal ışık tari fesi (13) kuruş/kWh olduğuna göre yüzde o larak

— X 100 = % 46 eder. 13 Bizde ve bazı Avrupa memleketlerinde elektrikten alınan vergileri mukayese etmek için aşağıdaki cetvel tanzim edilmiştir. (Bu cetvel rapora ek olarak konan tercümeden çıkartılmıştır.)

ALMANYA

AVUSTURYA BELÇİKA FRANSA

YUNANİSTAN İRLANDA M. E. M. 13

Sadece hava hatlarının kara yol larını takip etmesi halinde irtifak hakkı ödenir. 3000 den az nüfuslu yerleri besleyen hatlar için tatbik edilmez. Diğer yerler için % 1,5 ile % 20 arasında değişir.

En son tatbikata göre hiç bir tah mil yapılmaz. Birkaç halde de es kiden kalma nizamlara göre bazı tahmiller elektriğin fiatına ithal edilmiştir.

Kamu müesseseleri kârlannı kamu veznesine yatırırlar. İmtiyazlı şir ketler ise kârlarım mana1!! idare lerle muayyen nisbetlerde payla şırlar.

Millî arazi dahilinde su yolların dan istifade edUdiğinde beher kw için 7,5 45 frank. Ayrıca beher kWh için 0,01 frank. Bunlardan başka mülkiyet vergisi ve lisans ücreti.

P. P. C, Atina ve Pire elektrik şir ketleri vergiden muaftır. Bunlar haricindekilere sanayi vergisi tat bik edilir, bu da son zamanlarda % 40 nisbetinde tahdit edilmiştir.

% 5 nisbetinde transmisyon vergisi.

Muharrik kuvvet haricinde aydın latma ve ev ihtiyaçları için

Evlerde: 8 x 4 x 3,2 = % 15,2 ticarî ve endüstriyel yerler ay dınlatmasında :

8 + 4 + 1,75 = % 13,75. Ayrıca yukanki miktarlara ilâve ten % 1,8 muamele vergisi konur. Muharrik kuvvet sarfiyatına sade ce % 1 vergi konur. Muharrik kuvvet sarfiyatından hiç vergi alınmaz. Aydınlatma ve ev ihtiyaçlarından % 5 e kadar.

İTALYA

NORVEÇ HOLLANDA PORTEKİZ İNGİLTERE İSVEÇ İSVİÇRE TÜRKİYE

Hidrolik tesislerde âmme haklan karşılığı beher kW.'a 656 liret, hu duttan 15 km. öteye taşındığı tak dirde 436 liret/kW daha, mihayi havza kominlerine ödenmek üzere 1300 liret/kW daha zam yapılır. Aynca lisans ücreti olarak 1000 kW'a kadar senede 6000 liret faz la beher 100 kW için 180 liret alı nır.

Bazen yollan takip eden yeraltı kablolan için % 5 devir vergisi alı nır.

10 seneden sonrası için kW satış fiyatlan üzerinden •% 1,5 3 ara sında kWh satış fiyatı üzerinden

Vergi yoktur. Meskûn yerlere tevzi yapan âmil ler bir miktar imtiyaz hakkı öder ler.

Yalnız hidrolik enerji halinde beher HP için frank.

Kurumlar vergisi, bina vergisi ir tifak haklan karşılığı umum yatı nmın % 4,5 ğu her seneye isabet eder.

Hususî aydınlatmadan^ (Ev ve ti carethaneler) belediye ve hükü met vergisi olarak 14 liret/kWh Muharrik kuvvet sarfiyatında : Ayda 6000 kWh'e kadar sarfiyatta 0,5 liret kWh 6001 200.000 için 0,4 liret/kWh., 200.000 den fazla için 0,3 liret/kWh., daire, dükkân ve evlerde aydınlatmadan gayri sarfiyatta 0,5 liret/kWh. Aynca yukanda tarh edilen vergi ler tutarının % 3 ü kadar muamele vergisi.

100 kWh'dan fazla enerji üreten âmiller kWh başına 0,1 Ore vergi tahsil ederler. Aynca kWh başına 5 Ore de fon için tahsil edilir.

Evdeki istihlâkten başka istihlâk için % 5 devir vergisi alınır.

Alçak voltajda ikâmethanelerden ayda 0,5 Escudos, diğer tesislerden ayda 2,50 Esendos sabit miktarlan alınır.

yergi yoktur.

Senede 40.000 kWh ten fazla istih lâkte tevzi müessesesine ödenen miktarın •% 10' u hükümete öde nir.

Normal tarife abonesinden alınan vergi:

%46 Sanayi abonesinden alınen vergi:

% 22 dir

Yukanki tablo bize bazı memleketlerde elektrikten hiç vergi alınmadığını, diğer ba zılarında çok az miktarlarda vergi alındığı nı göstermektedir. Elek1;rik,ten en çok .vergi alan Fransa ve İtalya'da ise muharrik kuy vet sarfiyatından çok cüz'i miktarlarda ver gi alınmakta olduğu nazan dikkati celbet mektedir.

Memleketimizde ise elektrikten alınan vergi nisbetlerinin nekadar yüksek nisbetler de olduğu görülüyor. Bilhassa muharrik kuv vet sarfiyatından böyle yüksek miktarlarda vergi alınması memleket sanayiinin inkişa fında başlıca engellerden biri olacaktır ka naatındayım.

Avrupa memleketlerinin tarifeleri seneie

M. E. M. T 13

rin tecrübesi neticesinde meydana getirilmiş tir. Bizde enerji sistemleri henüz yeni teşek kül etmektedir. Elektrikten alınan vergiler mevzuunda eski hükümleri devam ettirmek, çok büyük zararlar meydana getirecektir. Elektrikten alınan vergiler mevzuunda bir an evvel muasır milletler misali yenilikler yap mamız bir zarurettir.

Memleketimize ithal edilen ve elektrik istihsâl ve istihlâkinde kullanılan malzeme den alınan gümrük resmî ve vergilerde ayrı bir ehemmiyet taşır Bu gibi malzemeyi hazi ne hissesinden muaf tutmak ve aynı zaman da gümrük tarifelerinde diğer nevi malzeme ye nazaran çok daha düşük gümrük tarifele ri tatbik etmek lâzımdır. Çünkü enerji dâva sı memleketin bir numaralı davasıdır. Kal kınmanın esas muharriklerinden biri ener jidir. Enerji iktisadî kalkınmanın diğer bü tün sahalarına doğrudan doğruya veya bil vasıta tesir eder.

VI — FAZLA ELEKTRİK SARFEDEN SANAYİİN GELİŞTİRİLMESİ

Yük faktörü yüksek olan sanayi dallan için elektrik istihsâlinin daha ucuz olduğu malûmdur. Bu sanayi sahası daha ziyade elektro metallurjı ve elektro kimya ala nındadır. Kabul etmek lâzımdırki bu gün için memleketimizde büyük çapta bu nevi den bir sanayi mevcut değildir. Bu bakımdan Azot Sanayii hayırlı bir başlangıçtır. Mem'e ketin ziraî kalkınmasının ekilen sahadan zi yade sulama ve bilhassa gübreye bağlı oldu ğu artık aşikâr olmuştur Bu mevzuda Birle şik Amerikanın harp öncesi ve harp sonrası yıllan arasında ziraî randımanda en az (10) misli bir inkişaf kaydettiğini zikretmek ye rinde olur. Buda sulama ve bilhassa gübre leme sahasında kaydedilen terakkilerle ol muştur.

Memleketimiz içinde, Kütahya Azot Sa nayii tesislerinin daha hızlı olarak inkişaf ettirilmesi yerinde olacak kanaatındayım.

Elektro metallurji mevzu'unda; elek trolitik bakır istihsâli, ferromanganez istih sâli ve elektrikle yüksek kalite çe'ik istihsâli mevzulan ciddiyetle ele alınması gereken hususlardır.

VII — KÖYLERİMİZİN ELEKTRİKLENDİ RİLMEDİ

Toplam nüfusumuzun takriben dörtte ü çünün köylerde yaşadığı malûmdur. Bu iti barla elektriği köylere ulaştırmadan memle ket elektrifikasyonundan bahsetmek nakıs olur.

Köy elektrifikasyonu henüz gereken cid diyetle ele alınmış değildir.

Bu mevzuda yapılacak iğler aşağıdaki gi bi sıralanabilir.

1 — Köy elektrifikasyonunda en önemli nokta malzeme standardizasyonudur. Gerek enerji nakil ve gerekse köy tevzi şebekelerin de kullanılacak malzemeler uzun uzun tet kik edilmeli ve mümkün olduğu kadar çok memleket dahilinden temin edilebilen, ima lâtı kolay standart malzeme tipleri geliştiril melidir.

ı2 — İkinci olarak, en ufak parçasına kadar tesbit edilmiş olan bu malzemelerin memleketin muhtelif fabrikalannda ve iş mahallinde seri olarak imâl ve montajı gelir.

3 — Sisteme dahil yerlerdeki köylerin elektrifikasyonu ilk olarak ele alınmalı ve köyler daha ziyade bölge bölge ışığa kavuştu rulmalıdır. Bir vilâyetten birkaç öbür vilâ yetten birkaç köyü ışıklandırmak haline rağ bet etmemeUdir.

Koy elektrifikasyonunun esas unsuru o lan ağaç direklerin memleketimizde miktan kâfi bulunmadığı malûmdur. Buna rağmen ithal suretiyle ağaç direk kullanmak veya beton direk istimaline gitmek şıkları bahis mevzudur. Bilhassa Karabük demir istihsâl tesislerinin tevsiî ile ve yukanda zikredildiği veçhile çalışılmak suretiyle köy elektrifikas yonunda beton direkler kullanılmasının müm kün olabileceği kanaatındayım.

Koy elektrifikasyonu için bütçeye behem hal her sene muayyen miktarda ödenek koymak lâzımdır. Köy elektrifikasyonunun, köy evlerinin yeniden yapılmasını bekleme ğe hiç bir suretle ihtiyacı yoktur.

RAPORA EK :

BAZİ AVRUPA MEMLEKETLERİNDE ELEKTRİKTEN ALINAN VERGİLER

ALMANYA (*)

Almanya'da esas olarak, Karayol'an bo yunca elektrik hatlan tesisi için irtifak hak kı ödenir; Amme yolları boyunca hat çek mek hakkı, yolun sahibi ile elektrik müesse sesi arasında hususî kontratlarla teminat al tına alınır. Bu haklar, kendisi elektrik istih sâl etmeyen fakat enerji tevziatını yapan (*) Bu fasılda verilen bilgiler OEEC'nin «Elektri clty Rates» adlı broşüründen alınmıştır.

amillerce de ödenebilir. Bu ödemelerde yıllık satışın yüzdesi ve hizmet edilen yerin nüfu suna bağlı olarak maksimum sınırlar vaz edilmiştir. 500.000 den fazla nüfuslu şehir lerde umumî tarife ile satıştan gros gelirin maksimum % 20 si; 3.000 25.000 nüfuslu kasabalarda maksimum % 10 dan fazla irti fak hakkı alınamaz. Hususî mukaveleler da hilinde satışlarda bu miktar, gros gelirin % 1,5 unu geçemez. 3000 den az nüfuslu bel delerden ve âmme kollektif teşekküllerinden irtifak hakkı talep edilemez. 4 Mart 1941 den beri irtifak haklan yüzdelerinin yükseltilme si veya tatbikat sahasının genişletilmesi hu susî müsadeye bağlanmıştır.

AVUSTURYA:

Avusturya'da hususî vergiler veya lisans ücreti yoktur. Elektrik istihsâli ve tevzi'ine müsaade istihsâli için hukukî hiç bir tahmil yapılmaz. Bununla beraber bazı muayyen beldelerle elektrik müteahhitleri arasında maziden kalma mukaveleler el'an muteber dir. Elektrik müteahhitleri beldelere munta zaman muayyen miktarlar öderler veya o beldeler için daha ucuza elektrik verirler.

Daha ziyade Fedaral vilâyetler beldeleri, elektrik şirketlerinden, kamu arazisini kul lanmak sebebiyle ücret toplamaya salâhiyat tar kılmaktadırlar. Bu bir kaç beldede yapıl mıştır. Böyle masrafların hepsi ve vergiler, müstehlike tahmil edilen elektriğin fiyatına ithal edilmiş olup müstehlik direktman bir yergi ödemez.

BELÇİKA :

a) Mahallî otoriteler tarafından işletilen âmme müesseselerinin bilcümle kârları ka mu veznesine ödenir. Müttehit müesseselerle İlgili mahalli oteritelere elektrik enerjisi tev ziatını tanzim edici mukaveleler gereğince tekrar ödeme yapılır.

b) Kamuya ait veya dahili hizmetlere ait imtiyazlarla çalışan hususî teşekküller, mukaveleleri gereğince tahsilatlarının muay yen bir nisbetini mahallî otoritelere devret mek mecburiyetinde olabilirler. Bu nisbet, kWh fiyatının bir yüzdesi veya tahsilatın bir yüzdesi veyahutta tevzie tabiî kârların bir yüzdesi olarak tesbit edilir.

Bazı ahvalde, hususî teşekküller mahal lî otoritelerin tevzi şebekelerini tevsi etmek için istikraz ettikleri meblağın ödenmesi ve faizini deruhte ederler. Böyle tekrar ödeme ler vergilerden tefrik edilmelidir.

c) Müttehit teşebbüslerin net kân, hu susî teşebbüs ile âmme müesseseleri arasın da cari mukavele hükümleri gereğince tevzi edilir.

Elektrik faturalan % 5 transmisyon ver gisine tabidirler. Bu genel bir vergi olup bil cümle ticarî muameleler için caridir.

Daha ziyade, 10 Mart 1925 tarihli hüküm gereğince, kendi ihtiyacını kendisi temin eden mahallî otoritelere de keza B kategorisi (1000 kW dan fazla) tenzilâtlı tarifeden fa turalara, azami % 5 olmak üzere vergi tahmil etmek salâhiyeti verilmişsede, bu hüküm na diren tatbik edilmektedir.

FRANSA :

1 — Amme haklan karşılığı, a) Sabit karşılık: Bu sadece millî arazi dahilinde bulunan su yollarından istifade edildiği takdirde ba his mevzuudur. Halihazırda beher kW. için 7,50 ile 45 Frank arasında kıymetlendirilir.

b) Mütenasip karşılık: İmtiyaz sahibi,, senelik kWh. miktan ile mütenasip bir karşılığa tâbidir. Bu karşılık halihazırda beher kWh. için 0,01 Franktır.

2 — Vergiler,

Hidrolik santrallarca ödenen vergiler aşa ğıdaki hususlan ihtiva eder.

a) Mülkiyet vergisi: Mülkün veya üze rindeki yapıların ican üzerinden alınır. Tas dikli arazi icannın yansı nazan itibare alı nır.

b) Santralın efektiv kapasitesiyle müte nasip bir vergide işletme lisansına ithal edi lir.

istihlâk Üzerinden Alınan Vergiler:

Abone aşağıdaki direkt tahmilleri öder.

a) Belediye vergisi. Mahalli otoriteler tarafından, ev istihlâki ile bilumum aydınlatma ve ısıtma (evde, ti carethanelerde veya endüstrüyel tesislerde olabilir) faturalanna yüzde sekize kadar ver gi tarh ederler. Muharrik kuvvet sarfiyatı bundan muaftır.

b) İdarî Vergi,

Belediye hissesindeki esaslar üzerinden yüzde dörde kadar mahalli idareler vergisi alınır.

c) Mahallî Vergi,

Esaslar yukarıki iki halin aynıdır fakat nısbetler farklıdır.

Evlerde aydınlatma, ısıtma ve diğer sar fiyatlar için yüzde 3,20

Ticarî ve endüstriyel ısıtma ve aydınlat mada yüzde 1,75.

Bu verginin hasılatı, vergiyi tarh eden mahallî otoriteler (yüzde 60), hükümet (yüz de 15 ve İdareler ile mahallî otoriteler için müttehit bir fon arasında tevzi edilir.

d) Muamele vergisi,

Bu iki kıymetten ibaret bir hükümet ver gisidir.

Aydınlatma ve ev ihtiyaçlarına ait pera kende satışlarda (pişirme ve pik harici sar fiyat dahil) yüzde 1,8.

Büyük mikyasta muharrik kuvvet istihlâ kinde (alçak volta] ve her türlü yüksek vol ta]) yüzde 1.

YUNANİSTAN :

Yunanistan'da âmme hakları karşılığı hiç bir tahmil yoktur. Umumî olarak elektrik istihsâl âmillerinin sınaî vergiye tâbi tutul dukları söylenebilir. Mamafih hükümetin memleketi desantralize etmek gayretleri ne ticesi, 3213/1955 de intişar eden kanun ile Atina ve Pire haricinde kalan taşra sanayici leri menfaatine olarak elektrik istihsal amil lerine bu vergilerden yüzde 40 nisbetinde bir iskonto tanınmıştır.

İstisnai olarak P. P. C. Atina ve Pire elektrik şirketleri hertürlü vergiden muaftır lar.

Muharrik kuvvet sarfiyatından hiç bir vergi alınmaz. Diğer istihlâk şekilleri için Haziranın birine kadar aşağıdaki vergiler tatbik edilmiştir.

P. P. C. tarafından ceryanı verilenler

den

hiç

Atina ve Pire elektrik şirketleri tara

fından ceryanı verilenlerden Yüzde 5

Esas Yunan yarımadası üzerinde ve

taşrada bulunan elektrik amille

rinden ceryan alanlardan

Yüzde 4,2

Adalarda bulunanlar için

» 3,5

3213 No. lu kanun ile Haziran 1, 1955 den be

ri Yunan yarımadası üzerindeki ve adalar

daki (Atina ve Pire elektrik şirketleri hariç)

bütün elektrik âmilleri için istihlâk vergisi

kaldırılmıştır.

M.E. M. 13

İRLANDA :

Elektrik istihsali ve tevzii için âmme hak lan karşılığı hiç bir şey ödenmemektedir.

İstihlâk Üzerinden Alınan Vergiler:

Hususiyle elektrik istihsâline mahsus o larak hiç bir vergi ödenmemektedir.

İTALYA:

Elektrik âmilleri tarafından para olarak veya hidro elektrik takat olarak ödenen âmme haklan karşılığı, a) İmtiyaza dahil beher kW. takat için yılda 656 liret âmme haklan karşılığı.

b) Santralın bulunduğu komin hudutla nndan itibaren 15 Km. daha uzağa taşınan imtiyaza dahil beher kW. takat için (a) şık kındakine ilâveten 436 lirete kadar ilâve ver gi. Bu ilâve verginin miktan, her hal için Nafıa Vekâletince tâyin olunur.

c) Nafıa Vekâletince tâyin edilen yayla mihayi havza (Highland Catchment areas) sınırlan dahilinde bulunan hidrolik tesis pro jeleri ile alâkalı imtiyazlarda beher kW ta kata [(b) halindekinden başka] 1300 liref lik ikinci bir ilâve vergi daha tarh edilir. Bu ilâve vergi hidrolik tesislerin bulunduğu mi hayi havzayı teşkil eden yayla komililerine ödenebilir, veya bu hakka iktisap kesbeden komin beher kW tâkata karşılık 400 kWh enerjiyi bedava talep edebilir.

Su alma mevkii mihayi havza haricinde bulunan imtiyaz sahipleri, suyun minimum olduğu zamanlar elde edilen takatin yüzde (10) nuna kadannı komşu kominlere maliye tine satmak mecburiyetindedirler.

Gerek hidn^ik ve gerekse termik santral lar her sene, ilk 1000 kW. için senede 5000, müteakip her 100 kW. içinde 180 liret lisans ücreti ödemek mecburiyetindedirler.

Venezia Tridentina ve yukan Adige böl gesi hidrolik rezervuar imtiyaz sahipleri yu kanda (b) şıkkında tarh edilen ilâve vergi den muaftırlar.

Buna mukabil:

d) Bölgede istihsâl edilip bölge harici ne satılan beher kWh. için 0,10 liret vergi ö demek, e) Bölgeye, minimum su ile elde edilen takatin yüzde (10) nuna kadarını maliyeti ne C(c) paragrafıyla tarh edilen miktar da hil] vermek, f) Bölgeye, (c) ve (e) paragraflarında zikredilenlere ilâveten minimum su ile elde

edilen takatin yüzde (6) sına tekabül eden miktarı parasız olarak vermekle mükelleftir ler.

İstihlâk Üzerinden Alınan Vergiler.

Müstehlik tarafından, elektrik santralı nın inkişafına mani olmıyan istihlâk branş larında aşağıdaki vergiler ödenir.

Beldiye vergisi: Hususî aydınlat

mada beher kWh'e

10 liret/kWh

Hükümet vergisi: Hususî aydınlat

mada beher kWh'e yukandakine

ilâveten

4 Hret/kWh

Hükümet vergisi: Muharrik kuv

vet istihlâkinde aşağıdaki nisbet

betlerde ayda 6.000 kWh istihlâke

kadar.

,'

0,5 liret/kWh

Ayda 6.001 den 200.000 kWh istih

lâke k#dar . ,

0,40 liret/kWh

Ayda 200.000 kWh'ın üstünde is

tihlâk için

0,30 hret/kWh

Hükümet vergisi: Evlerde, daire

lerde, dükkânlarda ve âmmeye

mahsus ikâmetlerde aydınlat

madan gayri istihlâklerde " 0,50 lifet/kVV'n

Hükümet vergisi: Müteharrik '

akümülatörlerin doldurulmasında

kullanılan takat için

2,50 liret/kWh

Belediye vergisinden başka yukarıda zik redilen diğer bütün, hükümet vergilerinde, Ce nubî İtalya'da ve ada1 arda % 50 nisbetinde indirme yapılır. (1958'e kadar)

Yukarıdakilere ilâveten, takat maliyetine vergilerin ilâvesi neticesi elde edilecek mik tarların yüzde 3 ü nisbetinde muamele vergi si alınır. Bir müstahsilden diğer bir müstah sile veya bir dağıtıcı müesseseye devredilen takattan da aynı muamele vergisi alınır.

NORVEÇ:

100 kW'tan yukarı elektrik istihsâl amil leri istihsâl edilen enerjinin tamamı üzerin den bir Hükümet Vergisi öderler.

Bu vergi halihazırda 0,1 Ore/kWh. tır. Bu verginin hasılatı memleketin ekonomisi zayıf yerlerinde elektrik istihsâlini inkişaf ettirmekte kullanılır. Amiller vergiyi müsteh likten, ya normal tarifelerle veya hususî tak sitlerle tahsil ederler.

Ayru amiller Norveç Mahalli Otorite ban kasındaki garanti fonunada bir vergi öder ler. Bu vergi beher' 100 kWh. için 5 Ore'dir ve normal' fiyata ithal edilmiştir.

HOLLANDA:

Ev ihtiyaçları istihlâki hariç diğer nevi istihlâke verilen enerjiden yüzde 5 devir ver gisi alınır. İstihsâl amilleri âmme haklan karşılığı olarak hiç bir şey ödemezler. Bazı belediyeler âmme yollarını takip eden yer al tı kabloları dolayısıyle ve kablonun uzunlu ğuna bağlı olarak bîr miktar vergi tarh eder ler.

PORTEKİZ :

Hukukî noktayı nazardan, Portekızde im tiyazlar sınaî vergiden muaftırlar. İlk on se ne zarfında tamamen serbesttir. Ve sonra hü kümete:

1 — Satış fiyatları ve gönderilen herbir kW. üzerinden istihsâl imtiyazlarında yüz deler aşağıdadır.

11 den 20. ci seneye kadar 21 den 31. ci seneye kadar 31 den sonrası için

Yüzde 1,5 • »2

»3

2 — Prımer tevzi imtiyazlarında, hatla rına aldıkları veya mubayaa ettikleri her bir kWJı'ın vasati satış fiyatı üzerinden yüzdeler aşağıdadır.

11 den 20. ci seneye kadar 21 den 30. cu seneye kadar

Yüzde 1 » 1,5

31 den sonrası için

»2

1944 den evvelki imtiyazlara yukarıdaki yüz deler tatbik edilmez, bunlar sanayi vergisine tabidirler.

İstihsal tesislerinin bulunduğu malı allın icarına yüzde 20 ilâve edilir ve bu miktar hid rolik tesislerin bulunduğu mahallin salahi yetlilerine mevzubahis sahanın istimlâk veya mubayaa kıymeti nisbetinde) tahsis edilir.

Portekizde aboneler böyle elektrik takati nin fiyatı üzerinden değerlendirilecek her hangi bir tahmil ödemezler.

Alçak voltajda, ikâmetlerden ayda 0,50 Escudos, diğer tesislerdende ayda 2,50 Escu dos alınır. Bu vergi'er tevzi müesseseleri ta rafından aylık elektrik tahsilâtıyle birlikte alınır ve hükümete ödenir.

BİRLEŞİK KIRALLIK (İNGİLTERE) :

Birleşik kırallıkta hususiyle elektrik istih

sâl amillerine kabili tatbik âmme haklan

karşılığı vergi yoktur.

•

Birleşik kırallıkta müstehlikler bu nevi den de hiç bir vergi ödemezler.

İSVEÇ :

Normal olarak elektrik istihsâl amUlerin ce âmme haklan karşılığı vergi ödenmez. Ka sabalarda ve beldelerde elektrik tevziatına salâhiyattar kılınan hususî amiller, cemaat lere senelik bir «İmtiyaz tahmili» öderler. Bunun miktarı anlaşma şekline bağlı olarak sürplas kâr üzerinden hesaplanır.

İstihlâk Üzerinden Alman Vergiler : Senede 40.000 kWh. den fazla istihlâk eden sınaî teşekküller, tevzi müessesesine ö

dedikleri miktarın yüzde onunu hükümete vergi olarak öderler. Bu vergi 1951 den beri hükümetin mali kaynaklarını takviye gaye siyle tatbik edilmekte olup geçici olarak ka bul edilmiştir.

İSVİÇRE :

Hidrolikten enerji müstesna, âmme hak lan karşılığı vergi alınmaz. Hidroelektrikte istihsâl amillerince kantonlara veya camiala ra gross HP başına 10 frank ödenir.

İsviçrede kWh. üzerinden ve doğrudan doğruya müstehlik tarafından ödenen bir vergi yoktur.

MİLLETLERARASI BÜYÜK ELEKTRİK ŞEBEKELERİ KONFERANSI (CICRE)

Milletlerarası Büyük Elektrik Şebekele ri konferansı (CIGRE) bu sene 17nci toplan tısını 4 ile 14 Haziran arasında Paris'te ya pacaktır.

(Adres : Fondation Berthelot, 28 bıs rue Saint Dominique Paris)

130 raporun verilmiş olduğu bu kongrede, CIGRE'nin milletlerarası faaliyetile, ..yüksek gerilimde elektrik enerjisinin istihsali, taşın ması ve dağıtümasile alâkalı büyük problem lerin tetkikine devam olunacaktır.

Bu çalışmalar bilhassa alternatörler, transformatörler, anahtarlar, yeraltı kablola rı, kondansatörler, izolan maddeler ve posta lar üzerinde olacaktır.

Şebekeler işletmesile alâkalı olarak şebe kelerin stabilitesi, aşın gerilimler ve yıldırıma karşı muhafaza, yük ve frekans ayan ve 220 kV'un üstündeki hatlarda hususî problemler görüşülecektir.

Aynca yüksek frekansta teletransmisyon lar. radio ve telefonik pertürbasyonlar ve izol man ayarlanması da incelenecektir.

Bundan evvelki 1956 toplantısına 50 muh telif memleketten gelmiş 1810 mühendis işti rak etmişti.

Her türlü malûmat: «CIGRE» Türkiye Merkezi Sekreterliğinden istenebilir.

Adres : Elektrik Fakültesi Teknik Üniversite İstanbul

Zİ RAİ«\ M. •Ü• CADELEDE TAM UMANI

PULY EPIZATOPÜ SAGUAR

Maklna n Kimya Endüstrisi Kurumu Satış Mağazalarımızdan «rafınız.

MMMHMHnmttHHMMMMHHUMMMm