ŞEHİR ELEKTRİK İŞLETMELERİNDE FİNANSMAN MESELELERİ

Şehir elektrik işletmelerinde

finansman meseleleri

Korkut ÖNGÜN

Y. Müh ESHOT

Son on yıl içinde elektriğin tatbikatının yayılması ve memleketimizin geniş ölçüde eiektriklendirilmesi üe şehir elektrik işlet meleri artan istekleri karşılamakta bazı malî zorluklarla karşılaşmışlardır.

Geçen yüzyılın sonunda elektriğin kulla nılmaya başlanması ile elektrik enerjisi ihti yacında bütün dünyada pratik olarak daimî bir artma görülüyordu ve hiçbir doyma baş langıcı hissedilmiyordu. İhtiyaç artışının is tikran; bilhassa kısa veya uzun zaman ara lıklarında vuku bulan ekonomik depresyon ları ve yüksek konjonktür dalgalanmaların dan ayrılmasıyla kendini belli etmiştir. Ek seri medenî memleketlerde elektrik enerjisi ihtiyacının artmasının esas karakteri aşa ğıda görüleceği gibi ihtiyaç eğrisinin hemen hemen aynı ölçüde yükselmesi ile meydana çıkmaktadır.

USA da müstakbel ihtiyaç artması 1960 a kadar (1949/1957 : % 8/yıl)

% 8/yıl tahminen

Rusya'da

Avusturya'da

% 6/yıl

İsviçre'nin âmme hizmetlerindeki

istihlâki

% 8,6/yıl

1938/47 arasında ortalama artış olarak İtalya'da son yıllarda ihtiyaç artışı

%9/yıl

Fransa'da

% 7/yıl bekleniyor

Dünya ihtiyacının artışı 1929/37

arasında ortalama

Dünya e'ektrik üretimindeki ar

tış 1938/48

% 8/yü

Buradan elektrik enerjisi için ihtiyaç ar tışının % 7 8/yıl olduğu anlaşılır. Harpte zarar görmüş memleketlerde birkaç yıl ve ik tisaden geri kalmış memleketlerin medenî memleketlere yetişmeleri için bir müddet bi raz fazla nisbette bir ihtiyaç artışı ile (tak riben % 10 veya fazla) karşılaşmaları nor maldir.

Türkiye'deki durum : 1932 ile 1939 yılla rı arasında Türkiye'deki bütün elektrik ener jisi üretimi artışı %231 ve 7 yıllık ortalama artış % 18,7 dir. 1939 ile 1945 harp yılları ara sındaki elektrik enerjisi üretimi artışı ise %49,5 olup bu 6 yıl içindeki ortalama artış % 7/yıl'dır. Ayni şekilde 1945 ile 1950 arasın daki artış •% 49,5 ve 5 yıllık ortalama artış yi ne % 8,4/yıldır. 1950 1956 arasındaki umumî artış % 128 altı yıllık ortalama artış % 14,7 yıldır. Devreler arasında artış nisbetleri ve yıllık ortalama artışlar ise şöyledir:

1932 1945 arası artış % 396

1932 1950

% 642

1932 1956

%1590

1946 1956

% 241

1939 1950

% 123

1939 1956

% 410

Ortalama artış

13 yılda % 13,2/yü

% 12.5/ »

% 7.6/ »

% 10,1/ »

Türkiye'de 24 yıllık bir devre içindeki yıl

lık artışın % 12,5 olması sebebiyle bu nisbette

artışın daha bir zaman beklenmesi yerinde

olacaktır, zira Türkiye'de enerji üretimi nüfu

suna göre henüz yakın komşulanndaki sevi

yeyi bulmuş değildir. Son altı yıllık artış nis

betlerindeki yükseklik de bu düşünceyi haklı

çıkaracaktır.

,

Yıllar

1948 1949 1949 1950 1950 1951 1951 1952 1952 1953 1953 1954 1954 1955 1955 1956

Artış

% 8,85/yü % 7,15/yıl % 12,45/yıl % 14,85/yıl % 17,81/yıl % 15,60/yıl % 13,85/yıl % 13,90/yıl

Türkiye'deki enerji üretimindeki artışla rın ekonomik dalgalanmalar ve konjonktüre rağmen daha uzunca bir müddet % 12,5/yıl olarak devam edeceği kabul edilebilir. Bu de mektir ki, başlangıç noktası olarak seçilen

E, M. M. 14

yıldan itibaren takriben 6 yıl sonra üretim başlangıç alınan yıldaki üretim miktarının iki , misli olacaktır. Başlangıç seçilen yıldaki üre tim esas alınır ve artma miktarlarının her yıl aynı miktar olacağı kabul edilirse esas alınan yılın üretiminin her yıl % 17 sı kadar bir art ma vuku bulacağı kabul edilmLş demektir.

Şehir elektrik işletmeleri şehrin ve şehir içinde kurulmuş endüstrinin artan talepleri ni karşılıyacak şekilde tesislerini kurmak ve genişletmek mecburiyetindedirler.

Küçük şehirlerimizde elektrik tesisleri şehrin belediyesi tarafından ve daima tiler Bankasından uzun vadeli borçlanmalar vası tasile kurulmuşlardır. Büyük şehirlerdeki elektrik tesisleri ise imtiyazlı şirketler tara fından tesis edilmiş ve sonraları bunlar hükü met tarafından satın alınarak bunların idare leri Belediyelere bırakılmıştır.

İller Bankası tarafından tesis edilen şe hir ve kasabalar elektrik tesislerinin müesses takatinin tesbiti projelerin tanzimi anında . Nafia Vekâletinin «Elektrik santral ve tesisle rine ait projelerin tanzimine dair yönetmelik (1)» esaslarına göre yapılmaktadır. Bu yönet meliğe göre nüfusları 20 bini aşmayan şehir lerde hususî abone ve sokak aydınlatılması ih tiyacı için beher nüfus başına 15 vat alınarak şehrin santralı kurulu gücü tâyin edilir. Bu suretle bulunan güce elektrik cereyanı verile cek fabrika, değirmen gibi endüstri tesisleri nin gücü ve şebeke kayıplarının eklenmesi gerektir.

Hidrolik santrallarla beslenen şehirlerde elektrik kullanılması' daha hızlı geliştiğinden hidrolik santral güçlerinin hesabında nüfus başına 20 vat alınması tavsiye edilmektedir.

Ayrıca santral gücü ve şehir elektrik da ğıtım şebekesinin hesabında en son nüfus sa yımı göz önüne alınacak ve nüfus artışı hesa ba katümıyacâk denilmektedir.

Nüfusu 20 bini aşan şehirlerin gerçek ih tiyacı mevcut elektrik şebekelerinin çeşitli yıllarda kaydettiği gelişmeye göre tâyin edile cektir.

Kurulacak ve kurulmuş elektrik tesisleri nin şehrin gelişmesi ile paralel olarak geniş letme bazı masrafları icap ettirdiğine göre sözü geçen işin finansmanı ne şekilde olmak tadır ?

(1) 7 Eylül 1951 tarih ve 7904 sayılı Resmi Gazete' de yayınlanmıştır.

Küçük şehirlerde şehir elektrik tesisleri nin bir defa daha genişletilmesi için ekseriya yeniden İller Bankasından borç alınmak yo luna gidilmektedir. Bu borç da çok zaman bir evvelki borcun ödenmeye fırsat kalmıyan kı sımlarına ilâve edilmektedir. Büyük şehirlerde finansman konusunda İller Bankası ile bera ber diğer bankalar ve finansman kurumların dan da faydalanılmaya çalışılmaktadır. Çok defa alınan borcun bu gibi tesisler için pek kısa sayılabilecek zamanlar içinde ödemek mecburiyetleri şehir elektrik işletmelerinin uğraştıkları mühim ve içinden çıkılması güç problemlerden birini teşkil etmektedir. Bazı defalar istenen kadar borç almakta mümkün" olamamaktadır. Bu borçların ödenmesinde Belediyeler işletmelere çok mecbur kalmadık ça herhangi bir malî yardım yapmaktan mümkün olduğu kadar uzak durmaktadırlar. Ekseriya bu yardımı yapmaya malî güçleri de yetmez. Bu sebeplerle şehir elektrik işletme leri mevcut ve tevsi edilecek tesislerin finans manını daima kendi kendilerine yapmak mec buriyeti ile başbaşa kalmaktadırlar.

Şehir elektrik işletmelerinin ilerdeki geliş^ melerini gerçekleştirecek yatırımları elde et meleri iş yerlerini genişletmeleri yeni sermaye elde etmek demektir. Bir az önce açıklandığı gibi bunu kendi kendilerine finanse etmeleri (oto finansman) gerekmektedir. Borç olarak alınan meblâğlar da işletmenin kendi gelirle ri ile ödeneceğinden bir cins oto finansman demektir.

Oto finansman esaslarını tesbit için önce finanse edilecek meblâğın tâyini gerektir.

Yukarıda sözü geçen yönetmelikte tesis gücünün tesbiti hakkında şu tavsiyelerde bu lunmaktadır : «Herhangi bir santraldan veril mesi gereken en yüksek güç 65 kilovat veya daha az olduğu takdirde her grubun gücü bu en yüksek güce eşit yalnız iki grub takdir edf melidir. En yüksek güç 63 kilovattan daha büyük olduğu takdirde ise her birinin gücü en yüksek gücün yansına eşit olmak üzere en az 3 grup tesis edilecektir. «Birinci halde en yük sek gücün yarısı yedek olarak kalacaktır.»

Herhangi bir finansman programı veya işletmenin gelirlerini tesbit edecek satış tari feleri hazırlanırken izah etmeye çalıştığımız gerçeğin gozönüne alınması gerektir. Yılda % 12,5 artan enerji talepleri esas alınan yıl dan 6 yıl sonra o yılki üretimin iki katını bu lacaktır. Bu sebeple mevcut santral halen üretmekte olduğu enerjinin 6 yıl sonra bir ka tını daha üretmek ve şebeke bunu dağıtmak imkânına sahip değilse işletme derhal şebeke

ve santralı genişletmek üzere harekete geç melidir. 6 yıl' sonra tesislerin genişletilmesi icap ettiğini kabul edelim. Demek ki,, 6 yıl içinde tugünkü tesisleri bir kat daha geniş letmek, bugünkü tesislerin tesis bedeli kadar bir parayı 6 yıl içinde harcamak gerektir. Yu karıda izah edildiği gibi bu her yıl eşit olarak bugünkü tesis bedelinin %, 17 sinin tasarruf edilmesi demektir. Bu miktarı tesislerin amor tismanı ile karıştırmak gerektir. Çünkü, amor tisman mevcut tesislerin zamanla eskimesi halinde yenilenmesi maksadıyla ayrılmakta dır, sözü geçen nisbet ilerdeki gelişmeleri oto finansmanla karşılamak için her yıl ayrılma sı lüzumlu meblâğın hali hazır tesis maliyeti ne nısbetini göstermektedir.

Tesis bedelinin her yıl ayrılacak •% 17 si nin 6 ncı yılın sonunda değil aşağı yukarı her yıl şebeke veya santral tesislerinin genişletil mesinde kulanılmak üzere o yıl içinde sarfe dilmesı mecburiyeti dolayısiyle amortismanda olduğu gibi buna bir faiz alınacağının düşü nülmesi yersizdir.

Tesislerin 6 yıl sonra bir kat daha geniş letilmesi gerekeceği bu yüzden bugünkü tesis bedeli kadar bir paranın her altı yılda bir harcanması gerektiği izah edildi. Ancak geçe cek bu 6 yıl içinde bazı fiat artmalan olacağı da tabiidir. İstatistik Umum Müdürlüğünün bü'.tenlerine göre konjonktür dairesi tarafın dan tesbit edilen toptan eşya fiatları ındeks lerındeki artış şöyledir.

Bir önceki Genel yıla göre

Yıl

indeks artış %

1938 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956

254,0 8 yıllık ortalama

1,1 artış % 17, l/yıl

7,5

8,0

—13,9

6,2

0,97

2,9

10,3

7,6

16,5

18 yıllık artış % 570" ve 18 yılda yıllık or talama artış % 10,2 dir.

1948 ile 1956 arasındaki yıllık ortalama ar tış % 5 dir. Ayni müddet içinde diğer yabancı memleketlerdeki yıllık ortalama artışlar:

E. M M. 14

U. S. A. Belçika Batı Almanya İngiltere Fransa

% 1,14/yıl % 1,27/yü % 1,7 /yıl %4,11/yıl % 5,8 /yıl

İthalâtımızın yandan fazlasını yaptığımız bu memleketlerden yapılan ithalâtta (memle ketlerle ithalât nisbetleri gözönü'ne alınırsa) ortalama olarak % 2,5/yıl bir artma kabul edi lebilir.

Türkiye'de bugünkü gümrük rejimi ve dö viz kurları ile komple bir tesisin maliyet be delinin % 34 ünü ithal edilmesi lüzumlu mal lar teşkil etmektedir. Gümrük rejimlerinin ve nısbetlerınin sık sık değişmediği goz önüne alınırsa 6 yıllık devreler içinde bunun sabit kaldığı kabul edilebilir. Halen gümrük resim ve vergilen kıymet esasına göre hesaplandı ğından bu masraflar da fob bedele bağlı ola rak değişmektedir. Bu sebeple tesis bedelinin % 75 ı ithal fıatlanna yanı yabancı memleket lerdeki fıat değişmelerine (döviz kur farkı ha riç) bağlı, % 25 i konjonktür dairesi tarafın dan tesbit edilen toptan eşya fiatlanndaki artmaya bağlıdır. Birincideki artma yukarda izah edildiği gibi % 2,5/yıl, ikincide % 10,2/yıl dır. Her ikisi birden gözönüne alınırsa ortala ma artış % 3,425/yıldır. Bu,, tesis maliyetinin her 20 yılda bir kat artacağını ifade etmekte dir. Düzgün bir artışla; daima ilk tesis mali yetinin % 5 i kadar bir artma demektir.

Hesapların yapıldığı ve esas alınan anda ki tesis maliyetine 100 TL. dersek 6 yıl sonra bunun bedeli veya yeniden tesisi 130 TL. na mal olacaktır. Bu miktarın 6 yılda elde edil mesi için ilk tesis bedelinin % 22 sinin her yıl aynlması gerekecektir.

Demek ki otofinansman suretıle gelecek teki genişlemeleri finanse etmek ve bu işte herhangi bir aksamaya meydan verilmemek için her yıl tesis bedelinin % 22 si tasarruf edilebilmelidir. Veya başka bir deyişle işlet menin yakıt, işçilik, vergiler, ücretler, amor tismanlar gibi her türlü masraflannın üzerine tesis bedelinin % 22 sini de ilâve etmelidir. Dolayısiyle enerji satış fiatlannın bütün bu meblâğı karşılıyacak şekilde seçilmesi icap eder.

Burada tesis bedelini alırken o anda tesi sin tamamından faydalanılmıyor ise faydala nılan kısmının bedelinin hesaba esas alınması lâzımdır.

Artışları hesaplarken daima enerji mik tarlanndakı artışları gözonûne aldık. Takat artışları enerji artışları nısbetinde olmayabi lir. Yanı yıllık faydalanma nisbeti veya azamî takati kulanma miktarı (saat) da artabilir. Bu halde takat artış.anndaki nısbetin alın ması gerektir.

Türkiye'de son yıllardaki kurulu takat ve enerji üretimlerindeki artışlar şöyledir :

Santralların

Kurulu taka ti kullanma

kuralı1 tftkntı Yıllık üretim

miktarı

Yıl ' MVV Artış % 10» kwh Artış Saat Artış %

1040 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956

381,7 24,9

407,8 6,8

423,2 3,8

437,8 3,5

496,0 13,5

538,0 8,5

618,9 15,1"

875"

41,4

737 790 888 1020 1200 1380 1588 1785

8,95 7,15 12,45 14,85 17,81 15,60 15,15 13,85

1920 —15,0 1930 0,1 2100 8,8 2340 11,4 2420 3,4 2530 4,5 2535 0,2 2040 19,6

Kurulu takatin kullanma miktarının (yıl lık üretim/kurulu takat) sonsuz olarak arta mıyacağı tabiidir. Nazarî olarak limiti 8760 saat olan bu miktarın'pratik âzami değeri 3500 saat kadardır. Bu sebeple kurulu takati kul lanma'miktarındaki artış, elektrik tesisatı ye

ni yapılmış şehirlerle, şehirde endüstri tesis leri kurulmaya başlandığı takdirde başlar, artma hızı ise zamanla azalar.

Otofinansmanı temin etmek üzere tasar ruf edilecek meblâğın satış fiatma tesiri ne olacaktır, yani ortalama enerji maliyet fia tında kilovatsaat başına kaç kuruş ilâve et melidir ?

Orta tâkatta bir santralın kuruluş maliye ti bugün taknben 500 TL/kwdır. Yüksek ve alçak gerilim şebekesinin transformatörlerin tesisi ise santralda tesis edilen tâkata göre 600 TL/kw. dır. Bu esaslara göre bir kw takat 1100 TL. na tesis edilecektir Bu takatin yılda 3500 saat kullanıldığı kabul edilsin. Otofinans man için % 22 yani yılda 242 TL/kw ayrılma lıdır. Bu miktar 3500 kwh ile ödeneceğinden beher kwh'a 6,9 kuruş ilâve edilmelidir.

Kurulu takati kullanma miktan 4800 saat olursa beher kilovatsaat'a 5 kuruş ilâve edil mesi gerekmektedir.

BİBLİYOGRAFYA

Elemente der Elektrowirtschaft — Dr. Ing. Pritz WÖHR

Elektrik İşleri Etüd İdaresi Umum Müdürlüğü yayın1 arı

Aylık istatistik bültenleri.

Odamıza teberrular

Aşağıda zikredilen Müesseseler Odamıza hiza'.annda gösterilen meblâğları teberru et miş bulunmaktadırlar.

Hizalan boş olan Müesseseler de teberru vadinde bulunmuşlardır.

Bu Müesseselere alenen teşekkür ederiz.

Etibank Umum Müdürlüğü

5000.— TL.

İller Bankası Umum Müdürlüğü 2500.— »

Makina Kimya Umum Müdürlüğü 1000.— »

P.T.T. Umum Müdürlüğü

5000.— »

Şeker Ş. Umum Müdürlüğü

1000 — »

Türkiye Kömürleri İşletmesi

1000.— »

Devlet Su İşleri Umum Müdürlüğü Elektrik Havagazı Otobüs İş., Um. Müd. Elektrik İşleri Etüd İdaresi Um. Müd. Sümerbank Umum Müdürlüğü

YAZI ÜCRETLER

Tazı cinsi a) İlmî telif makale b) İlmî tercüme makale c) Plân, proje ve tesislerin tanıtılması d) Fennî mevzuat ve neşri yatın tanıtılması ve kritiği e) Havadisler

Mecmua sayfası ücreti

25 TL. 20 TL.

15 TL.

15 TL. 10 TL.

YÜKSEK ELEKTRİK MÜHENDİSİ

ARANIYOR

Seyhan Hidroelektrik tesislerinde çalıştırılmak üzere yüksek elektrik mü hendisine ihtiyaç vardır. Askerliğini yapmış olanlarla İngilizce ve Almanca lisanlarından birine vakıf olanlar ter cih edilir.

İsteklilerin ÇUKUROVA ELEKTRİK T.A.O. na müracaatları rica olunur.