BOĞAZ ATMALAMA PROJESİ

ELEKTRİK MÜHENDİSLİİ

MECMUASI

Yıl: 3 — Sayı: 27-28

Mart r Nisan 1959

Boğaz Atlama Projesi

Erdoğan EYÜBOĞLU Y. Müh. - ETİBANK

Bundan evvel, mecmuamızın muhtelif sa-, yılarında intişar eden yazılarda Boğaz Atlamanın ehemmiyeti ve kaçınılması' imkânsız tır ihtiyaç olduğu be'.irtılmışti. Bu problemin ne şekilde halledileceği hakkında muhtelif fikirler vardı. Neticede Boğaz'ın hava hattı ile geçilmesine karar verilmiştir. Bugün artık Boğaz Atlama problemi proje safhasından çıkarak, inşaat safhasına girmiş durumdadır, yapılan programa göre 1959 sonbaharında bitmiş olacaktır.

Mevzu :

Ümraniye ile Silâhtar trafo istasyonlarının 154 KV. çift devreli enerji nakil hattıyla irtıbatlandınlmasmdan ibarettir.

Hat, 16 750,80 metredu. Bu uzunluk içerisinde, 19 ve 22 numaralı pilonlar arasındaki 2998,36 metrelik kısım. Boğaz Atlama adını verdiğimiz kısmı teşkil eder Boğaz Atlama, püonlan ve nakilleri itibariyle tamamen hususî bir hattır. Hattın projesi, enerji nakil hararı mevzuunda isim yapmış Stone and Webster Engineering Corporation tarafından yapılmıştır. Mezkûr firma ayni zamanda müşavir sıfatını haizdir. Hattın malzemesi, Avrupa veya Amerikan firmalarından en ucuz teklif verenlere aittir.

E M M 27-28

Hattın güzergâhı:

Boğaz Atlamada güzergâh seçimi, ıktisa-. dî olmak ve Boğaz'dakJ deniz trafiğine mani olmamak gayesini gütmüştür. Bunun için de, Boğazın dar ve ufak tepeleri ihtiva eden yerinde güzergâh tâyin edilmiştir (Şekil: 1).

Şekilden de görüldüğü gibi, Boğazın Anadolu yakasında Vanıköy ile Kandilli arasındaki tepe, Rumeli yakasında ise Arnavutkoy ile Bebek arasındaki tepe atlamaya en uygun noktalar olarak seçilmiştir.

Boğazdaki seyrüsefere mani olmamak gayesiyle, azamî sehım anında, nakilin deniz seviyesine olan mesafesi 59 metre olarak tâyin edümıştir. Asya yüksek direğinin on taban kodunun 79,55 metre, Avrupa direğinin ise 81,08 metre olması, direklerin toprak üstü boylarının 113 metre olmasını icap ettirmiştir, iki yüksek direk arası 1599,13 metre, yüksek direk ile durdurucu direkler arası, Asyada 469,56 metre Avrupa'da ise 929,67 metredir. Bu mesafe Mesına atlamasının (3646 metre) yarısı olmakla beraber, İngiltere'de Severn and Wye nehri atlamasıyla (1630 metre) aşağı yukarı aynıdır.

Nakil ve toprak telî :

Açıklığın'tüyük olması dolayısiyle, tefler hususî tıpdedır. Nakil, ACSR 795000 CM 54

ASYA •

—4599, (3^5--------------------------- .

AVRUPA Arnovudkoy

Plan, Profil

Nakil

T. Teli

Material örgü §ekli

Al kesiti St kesiti Komple kesit Komple çap Ağırlık Kopma kuvveti Elâstisıte Modülü Isı uzama kat sayısı

Max cer.

Boğaz Asya Avrupa Kip = 1000 Lbs.

26,6 Kip 26,2 » 26,5 » l

ACSR 795 000 CM 54 x 0.1214 Al 37 x 0,1214 St 0,6214 Sflin 0,4248 Sqın 1,0462 Sq in l ,3354 in 2.243 Lbs/f t 80000 Lbs 17,90. 10" Lbs/Sqin 8,33 10-o/F"

33,1 Kip 30,4 » 32,3 »

Copperweld 9 x 0.1662

0,1954 Sqin 0,572 in

0,7 Lbs/f t. 30610 Lbs. 23.106 Lbs/Sqin 7,2 10-VF".

15,6 Kip 12,1 » 14,3 »

11,5 Kip 9,8 » 10,8 »

Aleminyum, 37 Çelik ihtiva eder (Şekil: 2). En dıştaki aleminyum örgünün hatvesi 13 3/R in, altdaki aleminyum örgünün hatvesi ise 13 "/,„ inçdır. Çekirdekte yer almış olan çeliğin, dış tabakasındaki örgünün hatvesi 11 V, inç, ortada HV2inç ve en altta ise 7 inçdir. Toprak telli copperweld'dir.

İzolatörler : Yüksek direkler taşıyıcı direk qlarak hesaplanmış, fakat izolatörler, gergi olarak bağlanmıştır. Gergi tipi izolatörler, 16 eleman ihtiva eden üç zincirden müteşekkildir. Bir elemanın boyu 6 1/y ınç olup, zincir hırdavatıyla birlikte 18 V2 ft. olacaktır.

Ayrıca hırdavat arasındaki turn buckle'ın ± 18 m lik bir ayar hassası mevcuttur. Bu sayede, sehim vermedeki hata bilâhare tashih edilebilecektir. Bu tıp zincirler,, yüksek

E M M. 27-28

da, arazinin durumu itibariyle direğin o taraftan lentelenemiyeceği görülerek bu yükleme şartı kaale alınmamıştır. Tel çekimi, Amerikan metodu ile yapümıyacağı için, dördüncü bir yükleme şartına lüzum görülmemiştir.

Bulunan kuvvetleri tek bir profille karşılamak imkânı olmadığından, toprak seviyesinden E noktasına kadar olan dikmeler de, dört adet profil demiri, kesitte haç teşkil edecek şekilde tertiplenmiştir (Şekil: 3).

Profiller F kesitine kadar F - E kesitleri arası 4 — 140 x 140 x 13 A dır.

-no'o'-

ACSE 795 000 CM 5^ALt375t direklerde ve durdurucu direklerde mevcut olup, ağırlıkları bir ton kadardır. Ayrıca Jamperlerin sallanmasına mani olacak, yüksek direklerde 15, durdurucu dureklerde 12 elemanlı askı tipi zincirler mevcuttur.

Direkler :

15 Ağustos 1956 tarihli, (Kuvvetli Akım Elektrik Dağıtım Tesisatının Bakım, îşletme ve Tesisine Dair Talimatname) ye göre hesaplanmıştır.

«Yüksek direkler*in hesabında, bir misli buz (A), Rüzgâr (B), İki misli buz (C) faraziyeleri mevcut olup, bu faraziyelere göre dört yükleme durumu m'evcuttur. Birinci yüklemede tel kopması yoktur. Emniyet faktörü (A) da 2,0, (B) de 2,0, (C) de 1,5 dur. İkinci yükleme şartında, kara tarafında en dıştaki nakil koparılmıştır. Yalnız (A) ve (B) faraziyeleri mevcut olup, emniyet faktörün 1,5 dur. Üçüncü yüklemede, kara tarafında bir toprak teli koparılmış olup yalnız (A) ve (B) faraziyeleri mevcuttur, ve emniyet faktörü 1,5 alınmıştır. Dördüncü yükleme tel çekimine aittir, deniz tarafında iki toprak teli ve gene deniz tarafındaki alt nakil ile kara tarafında en dıştaki nakil koparılmıştır. Yalnız (A) ve (B) faraziyeleri mevcut olup, emniyet faktörü ,1,5 dur. Üçüncü yüklemede, kara tarafında bir toprak teli koparılmış olup yalnız (A) ve (B) faraziyeleri mevcuttur, ve emniyet faktörü 1,5 alınmıştır. Dördüncü yükleme tel çekimine aittir, deniz tarafında iki toprak teli ve gene deniz tarafında altı nakil ile kara tarafında en dıştaki nakil koparılmıştır. Ayrıca deniz tarafında iki lente teli cer'i nazan itibare alınmışsa

N m

E M. M. 27 - 28

E, kesitinden yukarıda dikmeler iki adet profil demiri, kesitte gene haç teşkil edecek şekilde tertiplenmiştir. E - D kesitleri arasında 2 — 150 x 150 x 16, 2 — 140 x 140 x 13 ve 12 profilleri kifayet etmektedir.

Direk diyagonalleri ise, kesitte T teşkil edecek şekilde iki profilden ibarettir.

Travers yatay yüz dikmeleri 200 x 200 x 18 lik profildir.

Ayrıca yüksek direğin F, D ve travers hizasındaki kesitlerinde üç platform mevcuttur. Bu platformlar merdivenlerle birbirine irtibatlandırılmıştır. Merdivenler üçgen kesitli bir kafes korkuluk içerisine yerleştirilmiş olup, kafes yukarıdan asılı durumdadır. F platformuna çıkan merdivenin korkuluğu F düzleminden asılıdır, sallanmayı önlemek için alt ucu, beton bir bloka kayar şekilde tesbit edilmiştir. Merdivenin ikinci kısmı F platformun.-

NOT A işaretli profiller St-52 dlr. o'<

•K 5

\

dan travers hizasına çıkar, bu merdivende korkuluğundan travers hizasına asılıdır. Bu durumda direğin montajı esnasında merdivenlerden istifade edılemiyecektır. Aynca travers hizasındaki platformdan, direğin en üst noktasına uzanan korkuluksuz bir merdiven daha vardır. Merdivenler on üç adettir, birinden diğerine geçiş platformlardan gayri olarak,, korkuluk içerisine yerleştirilmiş dokuz adet sahanlıkla temin edilmiştir.

Direklerin hava seferlerine mani olmaması için, tertibat alınmıştır. Gündüz tayyarelerden görülebilmesi için beyaz ve turuncu olmak üzere on üç bant halinde boyanacaktır. Boya ameliyesi, profillerin imalâtı esnasında yapılmıştır. Gece için direkler tayyarelere karşı ışıklı sinyal tertibatiyla teçhiz edilmiştir.

Bu durumda bir yüksek direğin yalnız çelik aksamının ağırlığı 150 ton civarındadır. Direk çelikleri SAE-italyan firması tarafından imal edilmiş olup, en uzun parça 10,34 metredir.

istanbul Boğazı, birinci zaman devoniyen devrine ait şistli ve kalkerli bir araziyi ihtiva etmektedir, bu bakımdan temeller büyük bir problem olmuştur. Direklerin deniz tarafındaki ayaklarının kod'u kara tarafındakilerden 4,26 metre küçüktür. Deniz tarafındaki ayaklar arası 31,5 metre, kara tarafında ise 29 metredir. Temeller betonarme olup, müstakil ta koz temel tipindedir, yükseklikleri ortalama olarak 3,50 metre, yatay boyutları ise ortalama 3,00 x 3,00 metre civarında olacaktır. Aynca temeller arasında 0,60 metre yüksekliğinde bağ kirişleri mevcuttur.

Durdurucu direkler: ı

Hususî bir tiptedir. Konstrüksiyon itibariyle gayet basit ve hafif bir direk tipidir (Şekil : 4).

E. M. M, 27-28

£>ogox Atlomo Durdurucu Direği

Durdurucu direkler Asya ve Avrupa'da ikişer tane olmak üzere dört adettir. Bir durdurucu direk, bir devreyi taşır, normal hat da her iki devre, bir direk üzerindedir. Boğaz Atlamadaki iki toprak teli 18 ve 23 numaralı pi-lonlarda bir toprak teline irca olunur. Hattın, 19 numaralı pilonda 54°30' sola, 22 numaralı pilonda 22°24' gene sola açı yapmasından dolayı, durdurucu direklerin boş olan gözü gü-ney istikametinde konularak Jamper irtibatında bir kolaylık sağlanmıştır.

Durdurucu direklerin hesabında da bir misli buz (A), rüzgâr (B) ve iki misli buz (C) faraziyeleri, dört yükleme durumuna tatbik olunmuştur. Birinci ve ikinci yükleme Asya direklerine, üç ve dördüncü yükleme Avrupa direklerine tatbik olunmuştur. Birinci yüklemede tel kopması olmayıp, emniyet faktörü (A) için 2,0, (B) için 2,0 ve (C) için 1,5 alınmıştır. İkinci yüklemede, kuzeyde, deniz tarafındaki nakil koparılmış olup (A) ve (B) faraziyeleri tatbik edilmiş, emniyet faktörü 1,5 alınmıştır. •Dördüncü yüklemede, tel kopması yoktur. (A), (B) ve (C) faraziyeleri tatbik olunmuş ve emniyet faktörü sıra ile 2,0, 2,0 ve 1,5 alınmıştır.

Neticede durdurucu direklerin, profilleri, nin seçiminde bütün faraziyelerin rolü olmuştur.

Bu durumda" elemanlara gelen kuvvetleri karşı'lyabilmek için, dikmeler, kesitte T teşkil edecek şekilde iki profilden ibarettir. En büyük dikme profili 2 — 130 x 130 x 10 A köşegen ise 100 x 100 x 6 ve 2 — 75 x 75 x 5 dir.

Durdurucu direğin bir tanesinin çelik aksamının ağırlığı 15 ton kadardır.

Tel çekimi:

Boğaz Atlamasının en mühim problemi tel çekimidir. Bu mevzuda Amerikalılara ve İtalyanlara ait olmak üzere iki metod mevcutsa da, Boğazın telleri daha basit ve daha emniyetli o" an İtalyan metodunun hemen hemen aynı olan bir metodla çekilecektir. Bu metod kısaca şöyledir:

Yolların, Avrupa tarafında daha müsait olması dolayısıyle, malzeme daha ziyade o tarafta bulunacaktır. Avrupa, durdurucu direklerinin hemen arkasındaki fren maklnasına

C-ekme. Vır»c_ı

yerleştirilen 3200 metrelik 3/4 inç çekme kablosu, hafif pi'ot kablosuyla çekilerek, Avrupa yüksek direğinin alt konsolunu güney tarafındaki makaradan geçirilerek sahile indirilecektir. (Şekil 5). Avrupa tarafında bu iş yapılırken Asya sahilindeki 1925 metrelik 1/2 inç pilot kablosu, Asya yüksek direği alt konsolunun güney tarafındaki makaradan geçirilerek, Asya durdurucu direklerine doğru çekilecek ve direklerin hemen arkasında ve güney tarafındaki çekme vincine tesbit edilecektir. Sonra Asya sahilindeki makara bir remorköre yerleştirilerek karşı sahile geçirilecek, bu arada 1/2 inçlik kablo deniz dibine serilecektir. Avrupa sahilinde her iki kablo, kovanlarla birbirine eklenecek ve Boğazda seyrüsefer durdurularak, çekme vinci vasıtasıyla kablo1 ar deniz seviyesinden 30 - 35 metre kaldırılacaktır. Bundan sonra 30 - 35 metrelik klerans muhafaza edilecek; çekme vinci ve fren makinasınm müşterek çalışmasıyla, 3/4 inçlik kablo Asya tarafına çekilecektir. 3/4 inçlik kablo fren makinasından kurtulmadan, lente teli ve kamelong üe kablo yere ağranataya alınacak ve takriben tam boydaki nakili havi bir tambur fren makınasına yerleştirilecek ve nakilin ucu 3/4 inçlik kablonun serbest olan ucuna kovanlarla tesbit edilerek, nakil, gene ayni kleransda Asya tarafına çekilecektir. Çekme vinci biraz daha çalıştırılarak nakile, nihaî sehime yakın bir değer verilecektir Takribî markajı yapıldıktan sonra, nakil, kamelong ve lente teli ile yere tesbit edilecek, top başı ikmal edilerek durdurucu direkteki gergi zincirine tesbit edilecek ve lente teli boşaltılacaktır.

Bundan sonra sehim verme vinci, Avrupa durdurucu direğinin' arkasına yerleştirilip, yardımcı bir sehim verme kablosu, direkteki makaradan geçirilerek, durdurucu direğin hemen önünde, nakile tesbit edilecektir. Gerilmenin en düşük olduğu Asya tarafında nakile nihaî sehim verilecek ve nakilin Avrupa durdurucu direğindeki markajı yapılıp, nakil ağrantaya alınarak marka] lı kısım yere indirilecek, kesilip top başı ikmal edilerek gergi zincirine tesbit edilecektir. Bu ameliyelerden son-

E. M M 27-28

Şekil: 5

AV l? U PA

ra, nakil iki durdurucu direkte gergi zincirlerinde, iki yüksek direkte ise makaralardadır. Yüksek direklerdeki gergi bağlantılarını yapmak için : Her iki menzilde, muayyen mesafelere kamelonglar tesbit edilir, buralara bağlanan lente telleri, izolatör zinciri tesbit noktası hizasındaki bir makaradan geçirilerek, konsolun şakulî yüklerle zorlanmaması için, yatay olarak direk gövdesine ve oradan şakulî olarak aşağıya uzatılır, gövdenin münasip dikmelerine tesbit edilen el vinçlerine sarılır. Her iki el vinci beraber çalıştırılarak direğe aşın bir yatay yük gelmesine meydan verilmez. Böylece nakilin iki kamelong arasındaki kısmında • bir boşluk elde edilir, önce Asya menzilinin sehimi kontrol ve tashih edilir, markajı yapılır. Nakil biraz daha toplanarak markaj lı kısım, konsol altındaki on iki metre, lik platforma indirilir, kesilip, top başı ikmal edilerek gergi zincirine tesbit edilir, lente teli gevşetilerek yük zincire aktarılır. Bu esnada^

Boğaz tarafındaki gergi irtibatı da yapılmıştır.

Böylece Asya menzilinin nihaî senimi verilmiş, gergi irtibatı yapılmış ve Asya yüksek direğinin Boğaz menzilinin gergi irtibatı da tamamlanmıştır. Aynı ameliye diğer direkte de yapılarak, bir nakile nihaî şekli verilmiş olur.

Diğer nakiller ve toprak telleri için bu ameliyelerin sekiz defa tekrarlanması icap edecektir. Dolayısiyle Boğazda seyrüseferin sekiz defa durdurulması gerekir. Şayet toprak tellerini bir defada çekmek imkânı hasıl olursa bu inkıta yediye düşer.

Görüldüğü gibi. Boğaz Atlama, parçaların büyüklüğü ve ağırlığı dolayısıyla, montaj bakımından ve tel çekme bakımından küçümsenecek bir mesele değildir.

Boğaz Atlamanın, montaj ve tel çekimini Etibank Şebeke Tesis Müdürlüğü yapacaktır. Programa göre bu iş. 1959 sonbaharında bitecektir.

Endüstride insan Gücü Problemleri

Kâzım ÖGEL

Y. Müh. - Tuğamiral

I. Endüstride insan gücünün verimi: zari olarak istenilen bir çok vasıf, şekil ve eb'adın

Endüstri diye bir tek isim altında topla- ameliyatta da tam bir sıhhatle temin edilmesini

dığımız müesseseler bilindiği gibi ham veya sağlar ve ayrıca da bu gayeye varmak için sarfı

yarı mamul materyali işleyip onu mamul madde haline getirmekte veya bazan de - tamirhanelerde olduğu gibi - onarım, tadil gibi tagereken suretiyle

zamanı maliyetin

ve bilhassa emeği kısaltmak düşmesine yardım eder.

mamlayıcı işlerle meşgul olmaktadırlar.

Bu yazımızda ne materyal, ne de bunu işlemek

Bu müesseselerin faaliyeti üç ana faktör için kullanılan vasıtalardan değil fakat

etrafında toplanır:

endüstrinin en mühim enerji kaynağı o-lan insan

1. Materyal

gücünden ve onun verimine müessir olacak

2. Tezgâh ve avadanlıklar

faktörlerden ve nihayet ona kumanda edebilmek

3. İnsan gücü

onu iyi bir şekilde sevk ve -idare edebilmek

Bunlardan her birinin mükemmeliyet de- san'atından bahsedeceğiz.

recesi nihai muhasala üzerine tesir eder. Kul- Bir hava çekici hep ayni hızla vurur, bir torna

lanılan materyalin, elde edilecek mamul mad- tezgâhı muayyen bir materyal için hep ayni hızla

denin kalitesi, metaneti, ömrü, güvenirliği döner, fakat saatte vurulan perçin adedi Ahmet ile

üzerine olacak tesiri izahtan varestedir.

Mehmet arasında değişiktir, veyahut tornada

(Tezgâhlar ve avadanlıklar) ismi altında yedirilen kalem payı Hasan ile Hüseyin Ustalar

topladığımız keski, çekiç, havya ve eye gibi arasında çok farklı olabilir. Burada pek tabiidir ki

en iptidai avadanlıklardan en mütekamil işlerindeki müma-rese farkından değü, ayni

tezgâhlara kadar materyali işlemek maksa- mümarese ayni müktesebatta iki işçi arasındaki

diyle kullanılan vasıtaları ihtiva eden kısım sadece (verim farkından) bahsediyoruz.

ise, elde edilecek mamul maddenin işçilik bakımından mükemmeliyetini sağladığı gibi, na-

E. M. M 27 - 28