AĞAÇ DİREKLER

çukurlarının dibinde emprenye edebildiği, hem de odun bünyesini tamamen koruyacak şekilde emprenye ettiği için, iğneli enjekte (Cobra) metodu en elverişli bir metotdur. Bu metoda ait tuzların ithal malı olması mahzuruna gelince, bugün bu gibi güçlükler ortadan kalkmış, gelişen dış ticaret imkânları içinde Cobra gibi faydalı maddelerin ithal imkanı temin edilmiş bulunmaktadır. Bu metod dünyanın her tarafında tanınmıştır. Orta Avrupa memleketlerinde ve Amerikada tatbik edilmektedir.

4. Memleketimizdeki iklim çok çeşitli olduğu için yer yer direklerin dayanma, çalışma (dönme) v s. gibi önemli hususların denemelerini yaparak bunlarla ilgili istatistikleri tutmak lazımdır. Alınacak her türlü tedbiri, bu malumata göre ve ilgili mütehassısların fikirlerini de alarak kararlaştırmak en doğru yol olur.

LİTERATÜR BERKEL, A. 1941. Şark kayını (Fagus orıentalis, lıpsky) nin teknolojik vasıfları ve istimali hakkında araştırmalar, Y. Z. E 81 s.

BERKEL, A. Teknolojik ders notları (Basılmamıştır)

BERKEL, A. 1948. Orman Mahsullerinden Faydalanma Bilgisi. Orman Umum Müdürlüğü yayınlarından 182. s.

ERASLAN, İ. 1947. Doğu Ladini (Picea orientalıs link ve Carr) nın teknik vasıfları ve kullanma yerleri hakkında araştırmalar. Orman Umum Müdürlüğü 99 s

KOLLMANN, F 1951. Technologie des Holzes und Holzwerstoffe, Spnnger Verlag. Berlin Göttingen, Heidelberg. 1048 s.

TOKER, R. 1948. Maden ve tel direklerinin emprenyesi ve bu hususta memleket ormancılığına düşen işler. Bolu Ormancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi 1 (7) 19 - 26 s.

TROSCHEL, M. 1938. Handbuch der Holzkonservierung, Spnnger Verlag, 434 s.

YİĞİTOĞLU, A. K. 1941. Türkiye iktisadiyatında Ormancılığın yen ve ehemmiyeti, Yüksek Ziraat Enstitüsü 250 s.

Memleketimiz elektrifikasyon tarihçesine nın ormanla kaplı oluşu ve kısmı âzaminin ormansız hali, her ne kadar ilk bakışta elektrik nakil ve tevzi şebekelerinde ağaç direk yerine demir veya beton direk kullanılmasının memleketin lehine olduğu hissini uyandırıyor ise de daha derin bir tetkik aksinin varid olduğunu göstermektedir. Ormanlarımızın ıslahı bakımından gerek ferahlandırma kesimleri neticesi ve gerekse yangın, yol açma vesüeleriyle yapılan kesimler, teldireği adı altında, orman mahsullerini açığa çıkarmaktadır. Bu gibi tel direkleri ötedenberi PTT muhabere devrelerinde Devlet Demir Yolları sinyalizasyon tesislerinde, Jandarma ve Emniyet telefon, hatlarında ve Devlet Orman İşletmeleri tesislerinde kullanılagelmektedir.

Memleketimiz elektrifikasyon tarihçesine bakacak olursak, yabancı şirketler zamanında emprenye edilmiş ağaç direklerin şebekeler-

E M. M. 37 - 38

tsmail SAKARYA

Y Müh-E I E de geniş çapta kullanıldığını görmekteyiz. Zamanla işletmeler emprenye edilmemiş ağaç direk kullanmışlar ve yer kesiminde mantarlaşma neticesi iyi netice alınamamış ve tatbikat revaç bulamamıştır. Daha ziyade beton ve demir direk kullanılması cihetine gidilmiştir. Şüphesiz, eski döviz kurlarının ithal malı demiri ucuza mal etmesi bu istikamette yol alınmasında rol oynamıştır. Eski orman işletmeciliği zihniyeti de âmiller meyanındadır. Bugünkü orman işletmeciliği anlayışı, orman yollarını 100 bin km. ye çıkarmayı ve ferahlandırma kesimlerine hız vermeyi icab ettirmektedir. Silvikültür icablanna göre ormanlarımız işletildiği takdirde, memleketimizin 50 sene müddetle bütün haşıp ihtiyacını stabl bir tarzda karşılayabıldıkten maada her yıl önemli miktarlarda ihracatın da yapılması mümkün görülmekte ve ormanlarımız bugün için tarnamiyle bakir mütalâa edilmektedir.

s?

i meprrveeniyedtn

Ay

C' Etnprenuscitn

yy "

rsonrk

fi'

S

r*

ZO

60 80 100 120 IW I6O 180 2OO 220

Ağırlık

ŞEKİL : 12 Cobra Metodu ile emprenye edilmiş ve hiçbir muameleye tâbi tutulmamış direklerde eğEfane mukavemeti denemeleri.

5. Muhtelif emprenye maddeleri ve metotlarının ağacın dayanması üzerine tesiri:

Muhtelif emprenye maddeleri ve metotlarının ağacın ömrünü arttırma bakımından ağaç nevilerine göre tesir dereceleri ayrı ayrıdır. Zira bazı ağaçlar emprenye esnasında, evvelce izah edildiği veçhile çok, bazıları ise az emprenye maddesi alır. Bu bakımdan ve aynı zamanda" memleketimizdeki direklerin ekserisini çam teşkil ettiğine göre, emprenyenın tesiri çam üzerinde mütalâa edilecektir.

Çam direkleri

Ortalama ömürleri

Tabii halde

Çinko klorür ile batırma metodu ile

Goz taşı ile nusgu tard Katran yağı ile Kazanda tazyik metodu ile Tanalit ile Kazanda tazyik metodu ile Wolmanit üe difüzyon metodu ile Wolmanitle bandaj metodu ile Cobra tuzu ve Cobra metodu ile

8 Yıl 15 » 17,2 » 20 » 20 » 15 » 15 » . 20 »

D. Netice :

1. Memleketimizde tel direği istihsalinde tabiatan dayanıklı ağaç nevilerini seçmeye önem verilmekle beraber, emprenye edilmesi prensibi esas olarak kabul edilerek, direk şartnamesinin boy, çap, doğru ve düzgün kalite gibi diğer isteklerini tahakkuk ettiren ağaç nevilerine gidilmesi ve dolayısiyle ihtiyacın bol olarak karşılanması lazımdır.

2 Bir tesisden uzun müddet faydalanma, tesisat maliyetinde tasarruf, orman mahsullerini israf etmemek bakımlarından, tel dıreklerindekı emprenyeyi esas olarak kabul etmek ve bu maksatla yeni dikilecek direkleri muhakkak emprenyeli olarak dikmek, eskiden dikilmiş olan direklerin sağlamlarını bulundukları halde iken emprenye etmek veya emprenyelerinı yenilemek lazımdır. Bu gaye için direk sarfeden müesseselerin koordine bir teşkilat kurarak çalışmalannın doğru olacağı fikrindeyiz.

3 Emprenye metotlarını seçerken halen mevcut tesislerimizden istifade etmekle berater, daha ucuz ve süratli emprenye yapabilecek diğer metotları araştırmak lazımdır. Kanaatımıza göre hem muhtelif depolardan alınan mallan yerinde, zamanında veyahut

tarda yayıldığı için buralarda ve dolayısiyle bütün direk tam manasiyle emprenye edilmiş olur.

Emprenye tuzlan :

Cobra tuzlarının terkibini aşağıdaki maddeler teşkil ederler.

Sodyum flüorür : Bu tuz kolaylıkla odun içinde yayılır ve ozoduna dahi nüfuz edebilir. Mantarlara karşı şiddetli tesirlidir. .'

Dinitrofeııcl : Bu tuzun mantarlara karşı olan tesiri ıluorürnatriyuma nazaran daha fazladır. Odun liflen arasında çok zor yıkanma kabiliyetini haiz olduğu için liflere iyi intibak eder Scdyum flüorür gibi derine nüfuz eder ve bir dış halka ile bu derinlik içinde hudutlanır Böylece hudutlandırdığı kısım için ıyı bir koruma hasıl etmekle kalmaz, bilakis derine nüfuz etmiş olan sodyum flüoruru da içeriye alır Bir müddet sonra ıkısı birleşerek asla yıkanmıyan bir tileşık teşkil ederler. Bu her iki unsur bilhassa mantarlar için çok tesirlidir.

Arsenik tuzlan : Bu tuzlar böcek tahribatına karşı kullanılır. Aynı odun içine girmiş olan -tuz bileşiklerinin yıkanma kabiliyetlerini azaltır. Bu bahsedilen maddeler, içerisine cüzü miktarda yapıştırma maddeleri karıştırılarak pasta haline getirilmeleri temin edilir.

Difuzyonun kontrolü :

Dıfüzyon tecrübe direkleri üzerinde kolaylıkla kontrol edilebilir. Bu maksatla zehirlenmiş olan yerden bir tekerlek çıkarılır. Odun elyafı üzerinde sarı bir renk husule gelmesiyle dinitrofenolûn nüfuz ettiği derinlik tesbit edilebilir Buna mukabil sodyum flüorür renksizdir ve ancak bir ayıraç yardımı ile görülebilecek bir l:ale sokulur.

Bu ayıraç ıkı erıyıkden ibarettir. 1.5 gr Zırkonoksıklorid, 5C0 gr damıtık suda eritilir.

2,2 ıx Alizarinsülfonat (Alizarin, cehri ağacından çıkanlan bir nevi boyadır) 40 cm8

ŞEKİL : 10.

Direklerin Cobra .metodu ile depoda ilk emprenyesi. (Cobranın yatay emprenye âleti).

ması tılâhare vukubulacak çürümeğe manı olur.

İğneli enjekte metodu ile yapılan ikinci emprenye her nekadar evvelce karışık tuzlarla emprenye edilmiş direkler için mevzubahis ise de katran yağı ile emprenye edilmiş direklere de tatbik edilebilir. Bu gibi direklerin ozodun kısımları emprenye edilmemiş olduğu için çabuk çürür. (Şekil: 9) Onun için bu metodla emprenye maddesi ozodunun içine kadar derine iner ve dıfüzyon yolu ile ozodun içinde yayılır ve bu kısmın çürümesine manı olur.

İlk emprenye : İşlenmemiş olan direklerin ilk emprenyelerı, herhangi bir depoda ve istenildiği zaman yapılabilir. Şu haMe, direklerin taze, veya kuru olması şartı yoktur. Goknar ile ladin de çam ve melez gibi iyi emprenye edilebilir. Bundan fcaska enjekte âletinden başka âlet ve teçhizata lüzum göstermez.

E.ıjekte, direğin hava ile toprak arasındaki kısmının ara kesitinden 70 cm aşağı ve 70 cm yukarı yapılır. Böylece direğin taban kısmında 1,40 m lik kısmı emprenye edilmiş olur Bu kısım direk uzunluğuna bağlı olan toprak içine gömülme derinliğine göre tayin edilir Direğin diğer kısmı uç tarafı nazarı itibara alınmak üzere özel bir muameleye tabı tutulur. Direkler istif edilir ve üstleri örtü!ür. Bunlar emprenye esnasındaki rutubetlerine göre 2-3 hafta örtülü kalırlar. İlk emprenye esnasında emprenye edilen kıçım ile uç kısmı katran badanası ile örtülür

Bu metodla zararlara maruz arakesit kısmı tamamen emprenye edilir Çünkü emprenye maddesi kesitin her tarafına yayılmıştır Bundan başka iğnenin battığı her yerde bir depo teşekkül eder. Zamanla yıkanmış olan emprenye tuzları buradan ikmal edilirler. Emprenyenın tesiri uzun müddet devam eder. Direğin çürümeye maruz olmayan kısımlarındaki tuz miktarı dıfüzyon yolu ile kafi mik-

ŞEKİL : 9. Emprenye edüimeyen özodun kısmının çürümesi.

E. M. M 37-38

hr. Bundan başka iğnenin her battığı yerde bir tuz deposu teşekkül eder. Zamanla yıkanan tuz, bu depodan tekrar tamamlanabilir. Emprenyenın tesiri uzun müddet devamlı olarak kalır. İğne odun içine batma esnasında yalnız lifler arasından geçer ve elyafı hiç bir zaman koparmaz. Bu sebeble odunun mukavemeti azalmamaktadır. (Şekil :8 a)

Enjekte, hava ile toprak arasındaki ara kesitin 30 - 40 cm aşağısına ve yukarısına yapılır. Adedi ise münasip miktarda fazla olmalıdır. Bu aded direğin çapına göre değişir. (Şekil 8 b).

Emprenye edilen kısım bir katran yağı badanası ile örtülüdür. Hava ile toprak arasındaki arakesit kısımları önceden fazla miktarda çürümüş, fakat toprak üstünde kalan kısımlan, sağlam olan direklerin topraktan 50 cm yukarıya kadar olan kısımlan emprenye edilebilir. Böylece çürümüş olan alt kısım kesilir veya direk bir altlık üzerine oturtulur. Direğin alt kısmının emprenye edilmiş ol-

ŞEKİL : 8 a. Cobra enjeksiyon âletinin iğnesi.

ŞEKİL : 8 b. Direk dikili halde iken 'Cobra metodu ile emprenyesL

Metoflun mahzurları : Direk maktamın her tarafının emprenye edilememesi işçiliğinin çok ve itina istemesi, emprenye edilmiş ve toprak üzerinde kalan kısmın muhafazasının zorluğudur.

d. İğneli enjekte metodu (Cebi a) : Bu metod, direklerin dikilmeden evvelki emprenyelerını yaptığı gibi, dikildikten sonraki emprenyelerinı de yapmaktadır. Bu bakımdan memleketimizdeki % 95 den fazla emprenjesız dikilmiş direğin emprenyesını tamamlamak üzere üstün teknik ve ekonomik faydaları haizdir. Onun için faydalı olacağı kanaatiyle bu karışık tuzların vasıflarından ve metodunun tatbik şeklinden aşağıda mufassal olarak bahsedilmiştir. Emprenye maksadı ile kullanılan koruyucu maddeler zamanla yıkandıkları veya zehir tesirini kaybettikleri için direklerin ilk emprenyesi muayyen bir müddet sonra zayi olur. Bundan sonra mantarların tahribatı başlar ve direk zarar görür. Emprenye edilmeden dikilmiş direklerde bu çürüme daha çok evvel Kaşlar Bu tahribatın bilhassa direk üzerinde hava ile toprak arasında kalan kısımda olduğu malumdur. (Şekil: 7) Zira bu kısımda yıkanma ve toprak rutubeti dolayısiyle mantarların gelişme şartları çok müsaittir. Bu bakımdan zamanla direğin bu kısmının ikinci defa yapılacak bir emprenye ile takviye edilmesi icap eder. İçte iğneli enjekte metodu (Cobra) bu maksatla keşfedilmiş metotlardan biridir..

ŞEKİL : 7 Hava ile toprak arasında kalan kısmı çürümüş bir direk.

R'i iğneli enjeksiyon ile yüksek zehir tesirini haiz olan emprenye maddesi (Cobra tuzu Jodun içine sevkedilır. Bu madde bilahare dıfüzyon yahut ozmoz yolu ile direğin bütün bünyesi içine yayılır. Emprenye maddesini direk içine sevkeden bu tarz, iğneli enjekte metodunu diğer metodlardan daha süratli yayması bakımından ayırt etmektedir.

İğneli enjekte metodu vasıtasiyle yapılan ikinci bir emprenye ile direğin vasati ömrü 15 - 20 sene arttırılabilir. Bu metod mekanik mukavemetleri muayyen asgari hadden aşağıya inmiyecek kadar fazla çürümemış direklerde de tatbik edilebilir. Böylece çürüme ilerlemesinin önüne emin bir şekilde geçilmiş olur.

İğneli enjekte metodu yalnız sonradan yapılacak emprenyeler için değil, aynı zamanda direklerin esas emprenyesi içinde kullanılır

Direk dikili halde iken emprenye edilmesi veyahut emprenyesinin yenilenmesi.

Kontrol: Emprenyenın ıyı bir şekilde yapılıp yapılmadığını tesbit için kontrol etmek ve böylece direğin durumunu öğrenmek şarttır. Bazan çürüme dışardan da tereddütsüzce görülebilir. Dahili çürüklük direk üzerine yapılacak bir çekiç darbesiyle bir dereceye kadar tesbit edilebilir. Bunun mümkün olmadığı hallerde direğin dibi 50 cm. derinlikte açılır ve direk bir tecessümat burgusu ile delinır. Teesssümat burgusunun ortasından bir kalem çıkarılır Bu kalem odunun iç bünyesini olduğu gibi gösterir Bu kontrol ikinci bir emprenye esnasında iğnenin karşılaştığı mukavemet ile de tamamlanabilir. Bir karşı koyma varsa odunun durumu iyidir. Yoksa, çürük bir zemine batıyor demektir. Bu şekildeki kontrol, aynı zamanda dahilî çürüklüğün nereye kadar yayıldığını kontrol etme bakımından da doğru netice verir.

Enjekte: Bu maksatla kullanılan alet basit ve hafif olup bir adam tarafından rahatça kullanılır. Alet bir boru, bir pompa ve iğneden müteşekkildir. Emprenye maddesi bulamaç halinde borunun içerisine doldurulur Bu borunun basit bir manivela hareketiyle iğne 6 - 7 cm gövde içerisine batar. Bu esnada pompa harekete geçer, emprenye maddesi iğne yangı ve sonundaki iki delikten odun içine tazyik edilir. Odunun içinde derine girmiş bulunan (özodun dahil) emprenye maddesi bilahare difüzyon yolu ile odunun bünyesine yayılır. Birkaç ay sonra odun rutubetine bağlı olarak odunun bütün maktama, ozodun da dahil olmak üzere dagı-

tııccek şekilde istif edilir ve istiflerin üzerine su gecırmıyen kâğıtlar sıkıca örtülür Bu şekilde istifler enaz üç ay bekletilir. Emprenye maddesi zamanla taze halde olan oduna nüfuz eder Sonra direklerin ortusü kaldırılarak direkler alınır ve üzerinde kurumuş halde bulunan emprenye bulamacı artığı bir tel fırça ile sürtülerek temizlenir. En son ameliye olarak direklerin tepe uçu ve toprakla temas eden yerine katran sürülür. (Şekil: 4)

lunur Direğin tabanına 30 cm si toprak içinde ve 30 cm sı toprak dışında kalacak kısmına (Takriben 60 cm. lık bir kısmına) bandaj sarılır (Şekil: 5) Bandajın mihaniki tesirlerle zedelenmemesi için bandajın üstüne bir

ŞEKİL : 4 . Difuziyon metodunda taze haldeki direk kabuklarının derin olarak soyulması (arka plânda istiflenen direkler görülmektedir.)

Bu metod hava hattı ve maden direklerinin emprenyesınde kullanılır.

Kullanılan emprenye maddesi, karışık emprenye tuzlarından Cobra, VVolmanıt, Tanalıt tuzlandır MaMül nisbeti 10 Kg. tuz ve 6 litre sudur 1 m2 odun sathı için 180 gr. tuz hesaplanır

Metodun faydaları: Bu metot ayrıca bir tesise lüzum göstermez. Her direk rampasında ve deposunda yapılabilir. Emprenyenın iktisadî olması için fazla miktarda direk bulunmasının icap etmeyişidir

Metodun mahzurları: Reçinelı direklerde difüzyonun güç olmasıdır. Emprenye maddesinin odun maktamın her tarafına istenilen şekilde girmemesi, üç ay gibi bir zaman için beklenmek mecburiyetinde kalmışı, paketler her hangi bir sebeble açıldığı takdirde bulamacın yağmur sulan ile yıkanması ve kesilmeden sonra üç haftalık bir müddet geçince direğin emprenye edilememesidir.

c. Bandaj metodu :

Bandajların arasında Wolmanit, Tanalit ve- Cobra gibi karışık tuzlann bulmaçlan bu-

ŞEKİL : 5. Direğe bandajın sarılması. tel örgü geçirilir veyahut katran sürülür. Toprağın içinde bulunan sular, bu bandajın içinden geçerken emprenye maddesini eriterek ozmoz tanki ile odun içine alır ve odun içinde yukanya ve aşağıya dağılır. Aynı zamanda direğin tepe ucuna bir torba içinde emprenye tuzu bulamacı konur ve üzeri delikleri havi bir çinko ile kapatılır. (Şekil 6).

ŞEKİL : 6 Direk ucunda delikli çinko levha. Bilhassa* hava hattı direklerinin emprenyesınde kullanılır. » Metodun faydaları: Çukurun dibinde direkleri emprenye edebilmek imkânını vermesi, tesis ve alete ihtiyaç göstermemesi ve direğin mekanik vasıflarını değıştırmemesidir.

Traverslerin, direklerin, gemi inşaatında kullanılan ahşabın emprenyesinde tatbik edilir.

ŞEKİL: 2 Kazanda tazyik metodu ile direklerin emprenyesi.

Kullanılan emprenye maddeleri, bilhassa katran yağı ve karışık emprenye tuzlandır. 1 m3 direk için ağaç nevilerine göre çeşitli katran yağlan sarfedilir. Meselâ :

Çam, goknar ve ladinde 60 Kg.

Meşede

45 »

Kayında

145 »

Kanşık emprenye tuzlannda 1 m3 direk için 8 Kg. tuz sarfedilir.

Memleketimizde Devlet Demir Yolları idaresine ait Derincede ve Kakllk da olmak üzere kreozotla çalışan iki ve Orman Umum Müdürlüğüne ait karışık emprenye tuzlan üe çalışan Boluda bir olmak üzere toplam üç adet kazanda tazyik metotlu emprenye tesisi vardır

Metodun faydaları: Direklerin emprenyesini süratle yapabilir. Emprenye maddesini ozodun veya göbek hariç, odun bünyesine 'tamamen sevkedebilmesı, hücre gışasını. emprenye ettikten sonra mahiülü tekrar geriye alabılmesidir.

Metodun mahzurları: Pahalı ve sabit bir tesise ihtiyaç göstermesi, (Seyyar tesisler varsa da ancak kısa boylu ağaçlar içindir.) Manipülasyonun çok oluşu, direğin hava kurusu hale kadar kurutulmak mecburiyeti, özodunu emprenye edememesi, kullanılan emprenye maddesinin muayyen sühunetlere kadar ısıtılmak mecburiyetinde oluşu, ladin gibi ağaçlar için elverişli olmayışı ve emprenyenin iktisadî olması için tesisin kapasitesi kadar direğin tesis yanında bulundurulması mecburiyeti oluşudur.

d. Bulamaç veya pasta metodu : ° Bu metotda esas, emprenye maddesini zamanla odun rutubeti ile odunun bünyesine ozmoz yolu ile yayılmasıdır. Çeşitli tatbikat şekilleri vardır. Bunlar da Cobra, oyma delik, difüzyon ve bandaj metottandır Oyma delik difüzyon ve bandaj metotlannı kısaca ve memleketimiz için pratik, istifadeli olması bakımından ve mevcut emprenyesız dikili sağlam direkleri bulunduklan halde iken emprenye edebildiği için, memleketimizde emprenye tekniğine ait literatürde Cobra tuzlan ve metodu hakkında bilgiler az olduğunda Cobra tuzlan ve metodu mufassal olarak bahsedilecektir.

a Oyma delikler içine enjekte metodu :

Bu metod, odun, içine burgu ile delik açmak ve bu delikler içine emprenye maddesi bulamacı koymak suretiyle yapılır (Şekil: 3) Emprenye maddesi zamanla oduna ozmoz tankı üe nüfuz eder.

ŞEKİL : 3 Oyma delik metodu ile emprenye.

Oyma delik metodu binalarda çürüme tehlikesi olan yerlerde kullanılır.

Kullanılan emprenye maddesi, kanşık emprenye tuzlanndan lWolmanit, Tanalit ve Cobra tuzlan yahut pastalandır

Metodun faydalan : Bina içinde kullanılan ağaç malzemeyi sökmeden yerinde emprenye yapabilmek imkânını vermesidir.

Metodun mahzurları : Burgu ile delme esnasında ağaç liflerini kopardığı ve geniş oyuklar açıldığı için ağacın mekanik mukavemetini bozması ve manipulasyonunun çokluğu ve emprenye maddesi konan oyuğun örtülmesidir b. Difüzyon metodu :

Direklerin, kesimden sonra taze halde iken vakit geçirmeden (iklim durumuna göre en fazla üç hafta geçebilir.) kabuklan derin olmak üzere beyaz odun çıkıncıya kadar içki denen bıçaklarla soyulur. Sonra fırça ile yağlı boya tabakası kalınlığında olmak üzere direğin bütün yüzüne emprenye maddesi sürülür. Sonra bu direkler üçgen çatı husule ge-

E. M M 37-38

b. Ağaç nusgrunu tard ve yerine emprenye maddesini sokma metodu :

«••>

Bu metodun esası taze kesilmiş nusgulu

ağaç gövdelerinin dahiline muayyen bir basınç ile emprenye maddesi sevkederek nusgu

dışarıya atmak ve onun yerine emprenye

maddesi eriyiğini yerleştirmektir. Bu iş 12 m

yüksekliğinde duran bir depodan emprenye

eriyiğinin boru ve kapsüller vasıtasıyle direk

içine nüfuz ettirmek suretiyle yapılır (Şekil:

1 a, b.)

Tel ve maden direklerinin errrorenyesınde kullanılır.

Kullanılan empıen^e maddeleri bilhassa bakırsülfat olup % 1-1,5 luk eriyiği kafidir

Karışık emprenye tuzları da kullanılabilir 1 mJ direk için 8-12 Kg göztaşı sarfedilir.

Metodun faydalan : Bilhassa ucuzluğudur, aynı zamanda tesisatı da ucuza mal olur. UeçineJı ağaçlar müstesna diri odun kısmı tamamen emprenye edilebilir.

Metodun mahzurları : Emprenye edilecek direklerin taze halde olmak mecburiyeti, bu t akimden kesim yerine yakın kurulması şartı ve odrn maktamın her tarafının emprenye edfemer.ıesı, direklerin teker teker eriyiği sızdırmıyan kauçuk kapsüllere ihtiyaç göstermesi ve direklerin emprenyesi için 8-14 gün, kuluması için de 4 hafta beklenme mecburiyetidir.

ŞEKİL : 1 a Ağaç nusgunu tard metodu Ue direklerin emprenyesı.

ŞEKİL : 1 b. Ağaç nusşunu tard metodu ile direklerin emprenyesinde kullanılan kapsüller.

E M. M 37-38

c Kazanda tazyik metodu :•

Metodun prensibi, odunun içerisine mümkün olduğu kadar fazla emprenye maddesi tazyik etmektir. Emprenye tesisatı olmak üzere büyük tazyik kazanları mevcut olup, emprenye edilecek odunlar raylar üzerinde sevkedılen arabalarla emprenye kazanlarına taşınır. Kazanların yanında alçak .ve yüksek tazyik husule getirmek üzere pompa tertibatı vardır (Şekil: 2) Emprenye maddesi muayyen bir basınçla odunun içerisine sevkedilmektedir. Tam ve iktisadî emprenye olmak üzere iki türlü emprenye yapılar

Süblüme : (Hg Cl?) Beyaz tozdur. Su içinde erir. Mantarları öldürme tesiri fevkalâdedir. 2,iya karşısında bozulur. Oduna nüfuz kabiliyeti azdır Demire tesir eder ve pahalıdır. Sodyum Flüorür ile karışmak suretiyle ucuzlatılır ve aynı zamanda oduna nüfuz kabiliyeti artırılır.

Çinko klorür (Zn, Cl2) : Buna çinko ustubeci de denir. Beyaz renkte ve fazla miktarda rutubet çeken bir tozdur. Mantarları öldürme kabiliyeti yeter derecede olup, insanlar için de zehirlidir. Yağmur sulan ile kolayca yıkanır. Aynı zamanda serbest tuz asidi verir ve oduna tesir eder. Fiatı ucuzdur Demire tesir eder. Katran yağı ile karıştırılarak veyahut çinko klorür ve katran yağı ile ayrı ayrı emprenye edilerek mahzurları yok edilebilir.

Bakır sülfat (Cu SO^) : Bu maddeye piyasada goz taşı adı verilir. Mavi renkte şeffaf kristaller halindedir. Mantarlara karşı zehir tesiri yeter bir derecededir. İnsanlar için de zehirlidir. Oduna nüfuz kabiliyeti iyidir. Demire tesir eder. Yağmur suları ve diğer sularla erimez Ancak Amonyaklı sularla yıkanır Ucuzdur. Memleketimizde mebzul nisbette mevcuttur.

b Hallojenli bileşikler : Hallojenli bileşiklerden bilhassa (NAF) Sodyum flüorür önemli olup emprenye maddesi olarak kullanılmaktadır. Bu madde beyaz kristal halinde bir tozdur. Mantarlara karşı zehir tesiri pek fazla olup insanlar için de zehirlidir. Suda erir. 'Oduna nüfuz kabiliyeti iyidir. Demire tesir etmez.

c. Fenoller (CR H.. OH) : Bu madde mantarlar için çok zehirlidir. İnsanlar için az miktarda zehirlidir. Kolaylıkla eriyebilir. Fenoller emprenye esnasında sodyum flüorür ile beraber karışık olarak kullanılır.

d. Katran yağlan (Kreozot) : Katran yağlan diğer emprenye maddelerine nazaran pratikte en fazla istimal edilen bir emprenye maddesidir. Memleketimizde Karabük ve Zonguldakta maden kömüründen kok istihsali esnasında bol miktarda elde edilir. Karbolineum denen madde ağır bir katran yağıdır. Mantarları öldürücü tesiri iyidir. İnsanlara karşı zehir tesiri azdır. Yıkanma suretiyler eriyip sürüklenme kabiliyeti pek cüzidir. Oduna nüfuz kabiliyeti ancak kazanda tazyik metodu ile emprenye edilirse iyidir.

e. Karışık enıprenye tuzları : Bu tuzların en önemlileri, süblüme ve Sodyum flüorür, Fenol ve Sodyum flüorürdur. Fenol ve Sodyum flüorür kanşık tuzları, dünya piyasasın-

da tanalıt, wolmanıt, horozıt, bazilit tiriyolit, cobra ve saire gibi adlar altında satılmaktadır Bu tuzlann içerisinden Sodyum flüorür ve fenollerden başka krom bileşikleri mevcut olup bu madde emprenye maddesinin sularla yıkanmasına mani olur. Her türlü emprenye usulü ile kullanılabilir. Cobra tuzlan özel bir aleti ve iyi ozmoz kabiliyetleri vasıtasıyle özodun içerisine kadar nüfuz etmekde ve özel olarak hazırlanmış kromlu bileşikleri sayesinde yağmur suları ile "çabuk yıkanmamaktadır.

4. Emprenye metotları :

Emprenye metotlarım belli başlı dört gurupda toplamak mümkündür a. Batırma metodu b. Ağaç nusgunu tard ve yerine emprenye maddesini sokma metodu c. Kazanda tazyik metodu d. Bulamaç veya pasta metodu a. Batırma metodu : Bu metodda özel havuzlara doldurulmuş olan emprenye maddesi eriyiği içerisine emprenye edilecek olan odunlar batınlarak emprenye maddesinin nüfuz etmesi için muayyen bir müddet havuzlarda bırakılır. Emprenye maddeleri mahlülünü ısıtmak suretiyle nüfuz kabiliyetini artırmak mümkünse de bu metotla umumiyetle emprenye maddesi oduna az nüfuz eder.

Bilhassa Telefon, telgraf ve elektrik direklerinin emprenyesınde kullanılır.

Kullanılan emprenye maddeleri, Süblüme, Sodyum flüorür, kanşık emprenye tuzlan ve katran yağıdır. 1 m3 direk 0,6 Kg. süblüme alırsa kafi derecede emprenye edilmiştir. Kanşık maddeler kullanılırsa, 1 m3 odun 1,15 Kg. süblüme ve 1,05 Kg. Sodyum flüorür eriyiği alabilir.

Metodun faydaları : Tesisin, kazanda tazyik metoduna nazaran ucuz olması ve tatbik şeklinin pratikliğidir.

Metodun mahzurları: Emprenye maddelennin oduna iyi nüfuz etmemesi, aynca bir havuza, enyik deposuna, ısıtma yerine ihtiyaç göstermesi, odunun havuz içinde fazla beklemesi, havuzu doldurma ve boşaltma işinin zorluğu ve dolayısiyle manipülasyonunun fazlalığı, odunun kuru olmak mecburiyetinde oluşu, havuzdan çıkan direklerin kurunması için beklemesi gibi faydasından çok zararları vardır.

ne önem vererek ormanlarımızdan bu ihtiyacın karşılanabileceği kanaatındayız.

C. Direklerin ömürlerini nasıl artırabiliriz:

Direklerin ömürlerini arttırmak için tabii, fiziki ve kimyevi tedbirler mevcut olup belli başlıları aşağıda gösterilmiştir:

1. Direklerin ömürlerini artırmak için çareler :

Birinci çare : Direklerin tabiatan dayanıklı ağaç nevilerinden imal edilmesidir. Meselâ meşe, kestane, ardıç ve sedir gibi dayanıklı ağaç nevileri tercih edilmelidir. Ancak bu ağaç nevılennın bulunmadığı yerlerde çam direkleri kullanılabilir. Memleketimizde bu hususa önem verildiği aşağıdaki Devlet Orman İşletmelerinin 1950 -1954 arasındaki direk istihsali istatistiklerinden anlaşılır

Ağaç adı Direk miktarı Ağaç nevi iştirak

m1

nisbeti %

Çam Göknar Ladin Sedir

Ardıç

Kayın Meşe Kestane Dişbudak

123559 7373 1587

2965 803 372 7546 582

85,3 5,1 1,1 2,0 0,6 0,2 5,2 0,4 0,1

İstatistikde ağaç nevilerine göre çam direğinin iştirak nisbeti. başta gelmektedir. Bunun sebebi, evvelce bildirildiği veçhile hem ormanlanmızdaki nisbetinin çok oluşu, hem göknar ve ladine nazaran oldukça dayanıklı ve hem de direk vasıflarına uygun gövde vermesidir. Meselâ ardıç, meşe ve kestane çok dayanıklı ağaçlardan olduğu halde bu ağaçlardan yapılan direk adedi .çok azdır. Çünkü direklik ağaçların seçilmesinde dayanıldık faktörü kadar direk vasıflanna ait diğer faktörler ile bol miktarda temin ve fiat faktörü de mühim rol oynamaktadır.

İkinci çare : Direklerin bilhassa mantarların tahribatına maruz kalan kısmı toprakla hava arasında kalan yeri olduğundan, direklerin bu kısımlarının, demir, beton gibi dayanıklı maddelerle örtülmesi veya takviye edilmesidir. Bunların direk maliyet fiatının yükselmesine büyük tesiri olmakla beraber demirin ekseriyetle paslanarak çürümesi, beton altlıkların da rutubeti naklederek direk üzerinde mantar sporlarının gelişmesine imkân vermesi gibi mahzurları vardır."

Üçüncü ç a r e : Direklere bazı maddeler sürmek veya emprenye etmek suretiyle dayanma müddetini artırmaktır. Memleketimizde çok eskıdenben direğin kaidesini yakmak, katran sürerek dayanıklığını artırmak gibi imkânlara taş vurulmaktadır. Bu yakma usulüne kafi ehemmiyet verilmediği için odunun yakılan yerinde husule gelen çatlaklar dolayısiyle faydasından ziyade zarar husule gelmekte, direklerin tabii ömürlerini azaltmaktadır. Şu halde direk ömrünü artırmak için en iyi çare, direğin emprenyesidir. Memleket şartlarına göre emprenye maddelerini ve usullerini nasıl seçmek lazımdır ? Bu bahse intikal etmeden evvel ideal bir emprenye maddesinde aranan vasıflan ve buna göre muhtelif emprenye maddelerinin durumlarını inceliydim:

2. tdeal bir emprenye maddesinde aranan vasıflar : - a - Emprenye maddesi mantarlar için kuvvetli bir zehir maddesi teşkil etmelidir. Ayni zamanda haşarat için de zehirli olması faydalıdır b - Odun liflen ile mekanik bir suretde birleşmelidir. Yağmur ve toprak sulan vasıtasıyle yıkanarak erimemelidir c - Terkibine ve tesirine halel gelmeksizin sıcak halde meselâ (70 -100 °C. sıcaklıkta) kullanılabilmelidir.

d - Oduna tesir ederek kimyevi ve .fiziki bünyesini değiştirip direncini azaltmamalı, aynı zamanda bazı kullanma yerlerinde demir ile temas etmek mecburiyetinde olan odunlarda emprenye maddesi demire tesir etmemelidir.

e - İnsanlar ve hayvanlar için zehirli olmamalıdır. Aynı zamanda bina inşaatında ve maden ocaklannda kullanılan emprenye maddesinin kokusuz olması lâzımdır.

f - Odunun tutuşma kabiliyetini yükseltmemeli, bilakis azaltmalıdır.

g - Ekonomik olmalıdır.

3. En önemli emprenye maddeleri:

Emprenye maddeleri tuzlar, hallojenli bileşikler, fenoller, katran yağlan ve kanşık emprenye tuzlanndan ibarettir.

a. Bazı maddelerin tuzları:

Bu tuzlar süblüme, çinko klörür (Çinko üstübecı) ve bakır sülfattır.

müddeti 30 seneye kadar çıkarılabilir. İktisadı kazanda tazyik metodu ile 1 ms bava kurusu kajın direği 145 Kg kreozot ve 8 Kg kuru tanalıt tozu alır Odunu ağır olup, hava kurusu özgül ağırlığı 0,12 gr/cm3 dür. Eğilme mukavemeti 070 Kg/cm- dır1 İşlenmesi zordur. Kuruma esnasında çabuk çatlar ve yarılır. Umumiyetle direk şartnamesindekı uzunluk çap ve kalitede direk istihsal etmek güçtür.

d. Dişbudak: Ormanlarımızın rutubetli yerlerinde, bilhassa dere içlerinde ve bataklık mmtakalarda yetişir. Adapazarı mıntakasında Soğuksu köyü civarındaki Süleymaniye diş budak ormanı dünyada nadir bulunan ormanlardandır. Ağaç türü itibariyle Türkiye ormanlarının % 0,4 nü teşkil eder. Odunu tabiatan dayanıklı olup 8-10 sene kadar dayanır. Bir dişbudak direği kesilirse din odun ve özodun tabakalarını ihtiva ettiği" görülür. Diri odun tabaikası oldukça geniştir. Dişbudak üzerinde emprenye denemeleri yapılmamış ise de odunun anatomik yapısı itibariyle emprenye maddesini bünyesine fazla miktarda alabileceğini söyhyebilirız Odunu ağır olup işlenmesi zordur. Hava kurusu özgül ağırlığı 0,67 gr/cm3 ve eğilme mukavemeti 1020 kg/cm? dir Direk şartnamesine uygun boy, çap ve kalitede ağaç bulmak zordur Gövde umumiyetle budaklı ve eğridir.

B. Türkiyede Telefon, telgraf ve ağaç direkli elektrik hatları uzunluğu :

Türkiyede mevcut telefon, telgraf ve ağaç direkli elektrik hatları uzunluğu, direk maliyeti ve ihtiyacın karşılanma imkânları aşağıda gösterilmiştir:

1. Ağaç direk istihlak eden müesseseler ve tel uzunluğu :

Memleketimizde telefon ve telgraf direklerinin büyük bir kısmı ağaçtan olduğu gibi, son zamanlarda yüksek ve alçak gerilimli elektrik enerjisi nakleden şebekelerde de ağaç direkten faydalanma hususunda etüt ve çalışmalara başlanmıştır.

Memleketimizde halen ağaç direk sarfeden müesseseler Posta Telefon ve Telgraf İdaresi, Devlet Demir Yollan, Emniyet ve Askeri teşekkürler ve Devlet Orman İşletmeleridir.

Memleketimizde muhtelif müesseselere ait ağaç direkten istifade etmek suretiyle kurulmuş, tahminen ve yaklaşık olarak 138 000 Km uzunluğunda telefon ve telgraf hattı bu-

lunmaktadır. Buna bazı belediyelerin elektrik ÎPI ökeleri ve istikbalde ağaç direklerle yapılacak orman ıçı ve cıvan koy, kasaba ve şehir elektrifikasyon işi de ilâve edilirse toplam hat uzunluğunun $00 000 Km yi aşacağı şimdiden söylenebilir.

2. Direk Maliyeti :

Bir direk PTT. İdaresine emprenyeld olarak 130, emprenyesiz olarak 100 liraya mal olmaktadır. Devlet Demir Yollannda ise 1959 rayicine göıe kreozotla emprenye edilmiş bir direk 155 -165 liraya baliğ olur. Keza emprenyelı direklerin kreozot, tanalat, cotra tuzu ve bandajlı emprenye edildiğine göre bir direğin ortalama emprenye masrafı şöyledir.

Kreozotla

16 lira (Kazanda tazyik üe)

Tanalitle

16 lira »

»»

Cobra tuzu ile

16 lira (Cobra aleti ile)

Bandaj metodu üe 16 lira

Yalnız bir direğin emprenyesı için sarfedilen emprenye maddesi karşılığı emprenye maliyetlerini gösteren yutandaki kıymetlerin aşağı yukarı birbirine eşit olduğu görülür. PTT direklerinde çukur dibinde emprenyeli direklerle, emprenyesiz direkler arasındaki farkın 30 lira olmasındaki sebeb nakliyat, ış*çilık ve tesis amortismanından ilen gelmektedir.

3. Direk ihtiyacının karşılanması:

Emprenye edilmeden dikilen direklenn ömürlerini 10 yıl olarak kabul etsek, yılda değişmesi icap eden direk miktan, direk adedinin 1/10 nu kadar olacaktır. Halen memleketimizde mevcut tel direklerinin % 95 den fazlası emprenye edilmemiş direkler olduğuna göre ve direklenn 10 senede bir değişeceği kabul' edilerek yıllık direk ihtiyacı miktarını hesaplayabiliriz. Bu da tahmini olarak 200 000 direktir. Devlet Orman İşletmeleri yılda takriben 35 000 m3 kadar (1958 e göre) direk istihsal etmektedir. 1 m3 de ortalama olarak 4 direk .mevcut olduğuna göre bu miktar 140 000 direğe baliğ olur. Böylece ihtiyaç ıx istihsal aracındaki fark taknben 60 000 direk olarak bulunur. Bir de buna yeni yapılacak tesisler ilâve edilirse ihtiyacın daha çok olacağı aşikârdır. Bununla beraber emprenyeyı esas kabul ederek, ömürlerini artırmak suretıle yıllık direk sarfiyatını azaltmak ve şimdiye kadar az faydalanılan, evsaf itibariyle çok müsait olan goknar ve ladin direkleri-

nasında kuruluk durumuna çok dikkat etmek icap eder.

c Ladin: Ladin memleketimizin Doğu Karadeniz mıntakasmda yetişir. Ağaç nevi olarak % 2 kadar bir saha ihtiva eder. özodun tabakasının yerine olgun odun tabakasını haizdir. Tabiatan dayanıklı bir ağaç nevi değildir. Ladin direkleri 4 - 5 yıl kadar dayanır. Direk şartnamesine uygun boy, çap ve kalitede olanları bol miktarda istihsal edilebilir. Göknar gibi düzgün gövdelidir. Kazanda tazyik metodu ile emprenye edilmeye pek müsait değildir. 1 m3 hava kurusu tel direği kazanda tazyik metodu ile 60 Kg. kreozot ve 5 Kg kadar kuru tanalıt tozu alır. Odunu hafif, işlemesi kolay olup hava kurusu haldeki özgül ağırlığı 0,44 Kg/cm3 dür. Hafifliğine nazaran eğilme mukavemeti tel direği olmaya müsait ve 690 Kg/cm2 dır. Elyafı umumiyetle direk eksenine paraleldir.

d. Sedir: Bu ağaç memleketimizin güneyinde Denizin., Fethiye ve Burdurdan itibaren Toroslar üzerinde devam eden mıntakada yetişir. Ağaç nevi olarak Türkiye ormanlık sahasının % 3,5 nu teşkil eder. Yetişme muhiti şartlarına göre geniş veyahut dar ozodun tabakasını ihtiva eder. Bu kısım sedir yağı denen hoş kokulu eteri bir yağı ve tanenli maddeleri ihtiva ettiği için mantarlara ve böceklere karşı dayanıklıdır. Dayanma müddeti çam ile ardıç arasında olup tahminen 10 ilâ 12 sene kadardır. Çam kadar emprenye maddesi kabul edebilir. Odunu hafif ve hava ku rusu haldeki özgül ağırlığı 0,52 gr/cm3 dür. İşlemesi kolaydır. Eğilme mukavemeti 768 Kg/cmr dir. Elyafı düzgün ve direk eksenine paraleldir. Gövdesi silindirik olmayıp daha ziyade mahruti olduğu için direk şartnamesine uygun ağaçları bol miktarda bulmak zordur.

e. Ardıç : Bu ağaç memleketimizin güney ve ege mıntakalannda yetişdiği için bilhassa o mıntakalarda tel direği olarak istifade edilmektedir. Yapısı itibariyle silindirik olmayıp konik ve gövdesi girintili çıkıntılıdır. Onun için istenilen boya göre dip ve uçdakı çapları direk şartnamesine uygun şekilde temin etmek zor olur Türkiye ormanlarının % 3,5 nu teşkil etmekle beraber, boylu ve düzgün gövdelileri azdır, özodun tabakası geniştir. Bu kısımda tanenli ve eteri yağları tfıtiva ettiği için odunu çok dayanıklı olup dayanıklı meşe nevileri gibi 15 sene • kadar dayanabilir Eğilme mukavemeti çamınkinden üstündür Özgül ağırlığı 0,57 gr/cm3 dür. Kolay işlenir emprenye maddelerini bünyesine az alır.

E M M. 37-88

2. Yapraklı ağaçlar :

Memleketimizde halen meşe, kestane,'kayın ve dişbudak gibi ağaç nevilerinden hava hattı direği olarak istifade edilmektedir.

a. Meşe : Bu ağaç Türkiyenin her tarafında yetişir. Türkiye ormanlarının % 4,2 ni teşkil eder. Pek çok nevileri mevcuttur. Geniş bir özodun tabakasını ihtiva eder Buna mukabil diri odun tab'akası dardır, özodun tabakası mantarlar için zehirli tanen gibi maddeler ihtiva ettiği için, tabii olarak dayanma müddeti oldukça, yüksektir. Ortalama olarak 15 sene kadar dayanabilir. Direk şartnamesine uygun boy, çap ve kalitede olanlarını ormanlarımızdan toplu olarak fazla miktarda temin etmek çok güçtür. Emprenye maddesini bünyesine zor kabul eder. Kazanda tazyik metodu ile 1 m3 hava kurusu tel direği 45 Kg. kreozot ve 8 Kg kuru tanalıt tozu alır. Bu bakımdan emprenye edilmek suretiyle ömürlerini daha çok artırmak mümkün olmaz. Odunu ağır ve özgül ağırlığı (Hava kurusu), 0,76 gr/cm3 dür. İşlenmesi zordur. Eğilme ve taşıma mukavemeti çok yüksek olup eğıkne mukavemeti 1000 Kg/cm? dır.

b Kestane: Bu ağaç memleketimizin Karadeniz, Marmara ve-Ege mıntakalannda yetişir. Türkiye ormanlarının % 1,4 nü işgal eder. Vasıflan meşeninkine benzer. Bilhassa özodun tabakası meşeye nazaran daha geniştir. Tanenli maddeleri daha fazla ihtiva eder. Hava kurusu özgül ağırlığı 0,63 gr/cm3 kadardır. İşlenmesi meşeye nazaran daha kolaydır Eğilme mukavemeti 770 Kg/cm2 dir. Ormanlarımızda miktar itibariyle az olduğu ve umumiyetle düzgün gövdeler yapmadığı için istenilen şartlara göre temini çok zordur. Ortalama olarak meşe kadar dayanır. Emprenye maddesini bünyesine az alır c. Kayın: Memleketimizin Karadeniz mıntakası ağacıdır. Güneyde de Toroslar üzerinde bulunur. Ağaç nevi itibarile ormanlanmızın '% 8,5 nü işgal eder. Yetişme muhiti şartlarına göre geniş veyahut dar özodunu (Göbek) kısmını ihtiva eder. Bu kısmı tanenli maddeleri ihtiva ettiği için tabiaten dayanaklı olmakla beraber, emprenye maddesini çok zor kabul eder. Ağaç kesildikten sonra diri odun kısmı çabuk çürüyerek ardaklık denen bir beyaz çürüklüğü ihtiva eder. Ardaklık, kesildikten 3 ay sonra vuku bulabilir ve 6 ay içinde de mukavemetini tamamen kaybedecek hale gelebilir. Bu bakımdan istihsali ile emprenye edilmesi arasmda fazla bir müddetin geçmemesi lazımdır. İyi- bir şekilde emprenye edilirse çok kısa olan bu dayanma