DİYARBAKIRIN YENİ DİZEL ELEKTRİK SANTRALI

UDK : 621.311.23

Diyarbakır'ın Yeni Dizel Elektrik Santralı

Yurdumuzda, Belediye elektrik santrallarımı zın dördüncü büyük dizel elektrik santralı, bu gün Diyarbakır'da tesis edilmiş bulunmaktadır. Dizel elektrik santralları arasında Ankara 3824 kılowatlık dizel gücü ile birinci yeri işgal etmek tedir. Bunu sırasiyle, 3268 kilowatlık güçle Ada na ve 3013 Jcilovvatlık güçle Bursa takip etmek tedir En son. ilâve edilen 900 Beygir kuvvetinde ki dizel elektrojen grubiyle de Diyarbakır Elektrik Santralının gücü 2608 kilowata baliğ ol muştur.

Diyarbakır'ın yeni elektrik santralı, Yenişe hir ile İstasyon arasında, Eskişehir'e 1 km. me safede, geniş bir. sahada, betonarme kolonlu ve çatılı, 24 x 23 metre ebadında bir makine dai resinden, 16 x 12 metre ebadında bir salt istas yonundan, 20 x 5 ve 20 x 9 metre ebadında iki kısımdan mürekkep bir idare binasından terek küp etmektedir. 18 x 17 metre ebadında kârgır bir soğutma havuzu ile beheri 20 tonluk 3 adet mazut dinlendirme tankı da yapılmıştır.

Santral makine dairesinde S350 tipinde be ,heri 900 Beygir kuvvetinde dört zamanlı, sekiz silindirli, dakikada 375 devirli dizel motörüne direkt akuple 560 kUowatlık 400/231 Voltluk trıfaze generatörden terekküp eden 3 adet dizel elektrojen grubu ile, yine SKODA mamulâtı bir adet 520 Beygir kuvvetinde sekiz silindirli, da kikada 500 devirli, dizel motoruna direkt akuple 344 kılowatlık 6,3 kV. luk trifaze generatörden mürekkep dizel elektrojen grubu tesis edilmiştir.

• Diyarbakır'ın ilk elektrik santralı 1936 sene sinde, şehre 12 km. mesafede Çanakcı'da kurul muştur. Bu hidroelektrik santralda Ganz Fab rikası mamulâtı, beheri 352 kilovvat gücünde, iki adet türbo generatör çalışmaktadır. Yazın hid ' rolik santralın suyu azalmakta ve kışın ise bu santral tam güçle çalışmaktadır. Şehrin elektrik ihtiyacı bu santral ile uzun müddet karşılanmış ise de, nihayet dizel motorlu yeni bir santralın' kurulması zaruri bir hal almıştır. Bugün çok eski kalelerle çevrilmiş olan eski şehrin dışında

Y azan: Hasan Halet ' IŞIKPINAR

Y. Müh yepyeni bir Diyarbakır meydana gelmiş olup, şehrin umumî nüfusu 80 bini aşmaktadır.

Doğunun bu en büyük ticaret, tarım ve sa nayi merkezinde, başta vilâyet olmak üzere, Belediye, Kolordu, Hava Alayı, Jandarma Alayı, Toprak Ofis, Karayolları, Devlet Su işleri, P T T binaları ile Merkez Bankası, Ziraat, iş, Akbank, Yapı Kredi, Emlâk Kredi, Halk Bankaları Şube leri, 6 adet hastane, Sümerbank Şayak Fabrikası, Tekel içki Fabrikası ve 16 bin tonluk çelik silo mevcuttur. Şehirde bin abonelik otomatik tele fon şebekesi mevcut olduğu gibi, bir hattan 7 görüşme yapmayı sağlayacak yeni kuran pörtör şebekesi de kurulmaktadır. 2 lise, 2 sanat ensti tüsü, kolej ile bir çok ilkokulu ile kültür du rumu da yüksektir Yenişehir'de muhtelif teşek küller tarafından 200 ü mütecaviz yeni apart

Resim 1 man ve ev yapılmıştır. Doğunun, bütün mahsul lerinin alım satım ve büyük yollarının kavşak merkezi olan bu şehirde, bilhassa, sert buğday, arpa, mısır, pamuk, çeltik gibi mahsullerle ge niş ölçüde muamele görmektedir. Ergani ba kırı, Guleman krom ve manganezi, geniş sahaya yayılan petrol kuyuları ve yine petrol araştır maları, şehrin binlerce senelik mazisine, büyük ölçüde bir istikbal hazırlamaktadır.

Bu durum karşısında, elektrik enerjisi ihti yacının gittikçe artacağı muhakkak olduğundan,

E. M. M 61

Hazar hidrolik santralından 66 Kvluk 100 Km. lik enerji hattının inşasına da çalışılmaktadır.

A) — Santral binasının umumî t a r i f i : Bina, makine, tevzi tablosu ve yüksek geri lim salt dairesi ile idare binasından terekküp etmektedir, idare binasında; mühendis, başma kinist, nöbetçi makinist, yedek parça, muhasebe odalariyle, telefon dairesi, duş ve helalar vardır. B) — Makine dairesi teçhizatı: Santralda yeni tesis edilen, beheri 900 bey gir kuvvetinde olan 3 adet SKODA dizel iriotör lerının hususiyetleri şunlardır: Bu motörler, S 350 tipi dizel motörlerı olup dik tipte ve sekiz silindirlidir. Dakikada 375 de vir yapmaktadır. Piston çapı 350 mm. ve strok 500 mm. dir. Kompresyon basıncı 30 32 kg/cm2 olup, iştial basıncı beher santimetre kareye 50 atmosferdir ve nominal güçte egzost gazının ısı derecesi 450 °C dır. Motor mihaniki enjeksiyonludur. Karter iki parçadan yapılmış olup her ıkı parça, flançlarla bağlıdır Yağlama yağı, karterın yarı kısmında toplanmakta, daha aşağı seviyede bir beton hüc

Besim 2 reye yerleştirilmiş olan yağlama yağı haznesine geçmektedir. Krank mili bir parçadan ve çelik ten yapılmıştır. Supaplar, hususi supap mahfa zalarının içine yerleştirilmiştir.

Egzost supabının mahfazası, su ile soğutul maktadır. Mazut giriş ve egzost supaplarından başka silindir kafası, merkezî enjeksiyon terti batını, ilk çalıştırma valfı ile emniyet supabını ihata etmektedir. Enjeksiyon supabı müteaddit delikli enjeksiyon ile teçhiz, edilmiş ve su ile so ğutulabılmesı için hususi bir tertibat yapıl mıştır.

tik çalıştırma valfı, basınçlı hava ile açılmak tadır. Bu hava, kam şaftının oluğuna yerleş tirilmiş olan tevzi supaplarından sevkedilmek tedir. Kompresyon basıncı, müsaade edilen mik tarı geçtiği zaman emniyet supabı çalışmaya baş

E M M 51

lamaktadır. Kam şaftı beyaz metalden yapılmış olan yatakların üzerine, yerleştirilmiştir.

Bu yataklar, motorun uzunluğu boyunca uza nan oluklu hücreye yerleştirilmiştir. Kam şaftı, emme ve egzost supaplarının kamlarını ve ma zut enjeksiyon tulumbalarının kamlarını ihtiva etmektedir. Ekjeksiyon tulumbalarının kamları, dakik enjektör ayarı için, işaretlenmiştir. Bu kamlar, kam şaftı üzerine vidalı saplama ile tesbit edilmiştir. Pistonlar, alüminyumdan imal edilmiştir. Pistonun her birinde 5 adet basınç ve 2 adet de yağ segmanı vardır. Piston kolu üç kısımdan yapılmıştır ve uzunluğu boyunca içi delinmiştir, kesiti daire şeklindedir. Piston ko lunun her üç parçası da, piston kolu cıvatası ile birbirine bağlanmıştır. Silindir kompresyon hüc resini ayarlamak için, piston kolu ile piston kolu başı arasına laynerler konmuştur. Çalıştırma dişlisi son krank yatağı ile Volan yatağı arasına yerleştirilmiştir.

Motörde, endıkatör diyagramlarını almak için supaplar yerleştirilmiştir. Silindir kafaları, itici ve mafsalların çalışırken görülebilmesi için ka fanın üstü kapatılmamıştır. Motor, basınçlı yağ lama sistemi ile yağlanmakladır. Yağlama yağı, evvelâ, yağ soğutucusuna girmekte, buradan çık tıktan sonra, motorun içine girmektedir. Motö rü çalıştırmaya başlamadan evvel, yağlama ya ğı boruları, motor üzerine monte edilen bir el tulumbası çalıştırılarak, yağla doldurulmaktadır. Silindirlerin egzost bağlantılarında, egzost gazı nın ısı derecesini ölçmek için de soğutma suyu nun çıkış borusu üzerine termometreler tesbit edilmiştir.

Egzost toplama borusu, etrafındaki boru göm leğinin içinden geçen soğutma suyu ile soğu tulmaktadır.

Makinistlerin, motorun her tarafını muayene edebilmesi için, merdivenle çıkılır, gezinti yer leri yapılmış ve etrafı parmaklıkla muhafaza altına alınmıştır.

Motorun regülâtörü, santrifüj tipinde olup, bir hidrolik servomotörle ayarlanmaktadır. El ile ve ayrıca bir elektrik servomotörü ile sürat haddi, motorun çalışma esnasında yüzde 10 nis betinde ayarlanabilmektedir.

Motor, soğuk bir halde iken, hava tüpün den alman basınçlı hava ile derhal çalıştırıla bılmekte ve kısa bir müddet sonra yüklenebıl mektedir.

Her motorun ağırlığı 31,2 tondur. Motorun sarfiyatı : Beher kilogramı 10350 kaloriyi ihtiva eden bir mazutla:

Tam yükte beher beygir başına

/3 4

yükte

>

Yarım yükte >

165 170 188 gram

olarak ve % 5 toleransla garanti edilmiştir.

Yağlama yağı sarfiyatı da beher beygir saat başına % 10 toleransla 2,2 gram olarak garanti edilmektedir.

Soğutma suyu sarfiyatı da, 40 °C ısı dere cesinde, beher beygir saat başına 18 litredir.

İşletme esnasında soğutma suyu ısısının 60 °C ı geçmemesi fabrikası tarafından tavsiye edilmektedir.

Santralda mevcut diğer 520 beygirlik S 275 tipi SKODA grubunun da esas konstrüksiyonu, yukarıda izah edilen motörlerinkine benzemek tedir.

C) — Tevzi tabloları:

Tevzi tabloları santral makine dairesinin ar ka tarafında tesis edilmiştir. Her grup için, birisi alternatöre ve diğeri. ikaz dinamosuna ait olmak üzere lüzumlu ölçü ye kumanda âlet lerini ihtiva eden iki levhadan mürekkep tevzi tablosu yerleştirilmiştir. Ayrıca, Çanakçı hid roelektrik santralından giriş için bir adet, san tral cıvan alçak gerilim abone ve sokak ay dınlatması için birer tablo ile santralda ku rulan beheri 630 KVA.lık üç adet 400/231/6000 Voltluk ana transformatörlere ait şalterleri ve ölçü âletlerini ihtiva eden üç tablo tesis edil miştir. Bunlardan başka santraldan çıkan 6 adet çıkışın ölçü âletleri için de tevzi tablola rı mevcuttur.

D) — Salt tesisatı :

Tevzi tabloları dairesinin arkasında, yüksek gerilim hücrelerini ihtiva eden daire inşa edil miştir. Burada, müteaddit hücre içinde çift bara sistemine bağlanmış olan çıkış hatlarına ait akım ve gerilim trafoları ile çıkış disjonktöv leri, seksiyonörleri, topraklama seksiyonörleri tesis edilmiştir.

E) — Şehir transformatör merkezleri :

Şehirde 14 adet transformatör merkezi tesis edilmiştir. Bunlar dan Urfa Kapısı ve Askeri Birlik Trafoları 160 ar KVA.lık, Hükümet, Mer yemana, İstasyon, Ali Pınar, Bağlar ve Süley man Nazif Trafoları 250 şer, Karayolları ve Ofis Trafoları 310 ar, Mardinkapı, Dağkapı ve İsken derpaşa 400 er, Balıkcılarbaşı 630 KVA. lıktır.

F) — Y üksek ve alçak gerilim şebekesi:

Şehrin, yüksek ve alçak gerilim şebekeleri için adedi ikıbini geçen demir direk dikilmiş ve kilometrelerce 6 KV. luk yeraltı kablosu döşen miştir.

Kale içinde bulunan eski şehirde, alçak ge rilimli elektrik şebekesinin havai hat ile yapıl

ması, eski binaların damlarının, alçak olması ve sokakların dar ve ivicaclı olması bakımın dan mahzurlu görülmüş olduğundan 40 km uzunluğunda, alçak gerilimli yeraltı kablosu nun döşenmesi esas alınmıştır.

G) — İşletme problemleri :

Yeni dizel santralının beslediği aydınlatma ve sanayi abonesi adedi yedi bini geçmiştir Gerek 900 beygirlik 3 adet dizel grubu ve gerekse 520 beygirlik dizel grubu, akşamlan beş saat paralel çalışmakta ve türbin santralı ,nın da yardımiyle şehrin 4000 beygiri geçen güç ihtiyacını karşılayabilmektedir. Senelik enerji istihsali 5 milyon kVV. saati geçmiştir.

Bugüne kadar, bu grupların işletmesinde karşılaşılan en büyük müşkülât, yakıt olarak kullanılan mazutun, motor kafalarında, piston larda, segmanlarda, supaplarda ve enjektör lerde külliyetli karbon tabakası tersıp etmesi dir. Bu karbon tabakası çelik gibi sertleşmek te olduğundan, hem motörlerin randımanını düşürmekte hem de çok zor temizlenmektedir. Keza, bu mazutta, kükürt bulunduğu için, bu da kalın tabaka hasıl etmekte ve parçaları süratle aşındırmaktadır.

Raman petrolü ucuz olduğu nisbette daha iyi tasfiye edildiği takdirde, Diyarbakır Dizel Santralı daha rahat çalışabilecektir. Karbon ve kükürt meydana gelmesinin önlenmesi şayanı' temennidir.

<• İkinci bir işletme zorluğu da; suyun sert ol masından dolayı kafaların soğutma suyu kanal larında ve gömleklerde külliyetli miktarda kireç tabakasının hasıl olmasıdır. Şehir suyu kâfi gel mediğinden, uzak bir mesafeden ayrı bir soğut ma suyunun getirilmesine mecburiyet hasıl ol muştur. Saatte 60 t(jn soğutma suyu sarfedil mekte olduğundan bu kadar çok suyun kireç miktarının normale indirilmesi de mühim bir problem arzetmektedir.

Netice itibariyle:. Yeni, Diyarbakır dizel elektrik santralı, şehrin aydınlatmasını ve sana yiin muhtaç bulunduğu muharrik kuvveti halen normal olarak sağlamakta ve yurdumuzun doğu bölgesinin bu mühim merkezinin medenî ihtiyaç ları için lüzumlu enerjiyi karşılamış bulunmak tadır.

Bu santralın, kendi mühendislerimiz, müte şebbis müteahhitlerimiz ve tecrübeli, dizel ve elektrik montörlerimizın, müşkül şartlar altında, sıkı ve devamlı işbirliği neticesinde meydana gel miş olduğunu belirtmek, bu sahada, gelecek için büyük ümidler vermektedir.

E M. M. 61 5 2