RADYO AMATÖRLÜĞÜ SERBEST BIRAKILMALIDIR

UDK : 621.396

Radyo Amatörlüğü Serbest Bırakılmalıdır

Bilindiği gibi memleketimizde radyo amatör lüğü serbest değildir. Bu yazımızda bu konuyla ilgili mevzuatı ve dünya karşısında durumumu zu kısaca gözden geçirmek istiyoruz.

Radyo amatörlüğü bir şahsın, kendisi gibi . teçhizata malik başka bir şahısla; tecrübi, hu susi ve doğrudan doğruya haberleşmesi (com munication) dir. Radyo amatörü ekseriya kendisi tarafından imâl veya monte edilmiş cihazları kullanır.

Türkiye'de elektromanyetik dalgalar vasıta sıyla haberleşme ile ilgili hükümler 3222 sayılı Telsiz Kanununda toplanmıştır. Bu kanun tarihi 1937 dir. Dünyada en hızlı gelişmelerin görüldü ğü alanlardan biri olan bu alanda mevzuatımızın halâ 1937 tarihli, üstelik o tarih için bile eski sayılabilecek bir kanunla tesbit edilmiş olması üzüntü vericidir. Bu kanuna kısaca bir göz atmak faydalı olacaktır. Birinci maddede aynen şöyle denilmektedir: «Elektro manyetik dalgalar va sıtasıyla her nevi resim, işaret ve sesleri verme ğe ve almağa yarayan bilumum telsiz tesisatı ve işletmesi hükümetin inhisarı altındadır». Kanu nun bundan sonraki maddelerine göre, resmi mü esseseler Bakanlar Kurulundan ruhsat almak su retiyle radyo verici postası kurabilirler. Askeri telsiz istasyonları bu kanun hükümleri haricin dedir. Alıcı cihazlar ise PTT genel müdürlüğü nün vereceği ruhsatnameyi haiz olmak şartıyla kullanılabilir. Kanunda ayırdedici bir madde mevcut olmadığından her nevi alıcı ve meselâ portatif, tranzistorlu vs. alıcılar ile yine kanuna göre dedektörlü alıcılar da ancak ruhsatnameli olarak kullanılabilir. Devlet bunlardan ayrıca bir takım ücret ve harçlar almaktadır. Bundan baş ka, reaksiyon devresi anten üzerine doğrudan doğ ruya tesir eden alıcıların kullanılması yasaktır. Askeri mıntakalarda oturan ecnebiler çerçeve anten kullanmağa mecburdurlar.

Ruhsatsız olarak verici posta veya alıcı cihaz vücude getirmenin cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Ayrıca tesisat zapt ve müsadere edilir.

Bugünün gerçekleri karşısında bu kanunun ne kadar eskimiş olduğu açıkça görülmektedir. Bununla beraber, bu konu üzerinde birkaç gö rüşü de buraya almak faydalı olacaktır.

Salih Murat Uzdilek, 1950 de yaptığı bir ko nuşmada diyor ki: «Radyo amatörlüğü, insanların düşünme ve araştırma kabiliyetini artıran, daima çözülmesi lâzımgelen bir sürü meselelerle dolu

Güney GÖNENÇ

Y. Müh. PTT ve o derecede de şevkli bir mevzudur. Bugünkü radyo tekniği kısa zamanda ulaştığı şayanı hay ret tekâmülünü daha ziyade radyo amatörlerine borçludur. Meçhulü bulan daima onlar olmuş sonra ilim ve fen adamları işlemişlerdir.» Hasan Refik Ertuğ, «Radyo işletmeciliği ve Meseleleri (1951)» kitabında, «1937 de Telsiz Kanununa ko nan yasaklar dolayısıyle, amatör radyoculuk büs bütün imkânsız hale girdi. Şüphesiz ki, amatör radyoculuğun memleket emniyeti bakımından ba zı mahzurları vardır. Lâkin bütün yasaklara rağ men gizli olarak işletilen ve kullanılan verici alıcı radyo cihazlarının zaman zaman ortaya çı karılışı, konulan yasakların kesin netice sağla yamadığını göstermektedir. Amatör radyoculu ğun muhtemel mahzurlarına karşı, faydaları git tikçe daha iyi anlaşılmaktadır» demekte ve ikin ci Cihan Harbinde, Amerikan Ordusunda, mil yonlarca telsiz cihazını işletmek için ortaya çı kan büyük ölçüde teknik personel ihtiyacının karşılanmasında, askere alınanlar arasındaki ama törlerin meseleyi derhal nasıl hallettiğini anlat maktadır.

Bu konuda ilgi çeken bazı fikirleri de Ame rikalı General Mc Bride'dan alıyoruz. 1950 de, Türkiye'de Amerikan askeri yardım heyeti baş kanı olarak bulunan General McBride'la A. Emin Yalman'm yaptığı bir konuşma 18/6/1950 tarihli Vatan'da çıkmıştı. Bu konuşmayı, Yalman'm ka leminden alıyoruz:

«...General diyor ki: Türkiye'nin gelişmesini zorlaştıran bir âmil de, memleketin emniyetinin tehlikeye düşmesi hakkında beslenen mübalâğalı endişelerdir. Bunların yüzünden birçok faydalı işler muattal kaldığı gibi, bizzat emniyetin icap ları da ihmale uğramaktadır. Bir misal göstere yim : Türkiye, amatörlerin alıcı verici radyo ku rup işletmelerini yasak eden biricik memlekettir. Doğrudan doğruya bir polis hükümeti olan Rus ya'da bile böyle bir yasak yoktur. Rusya'da hu susi radyo amatörleri alıcı verici radyo kullan mak iznim alabilirler. Halbuki Türkiye'de mut lak bir yasak vardır. Eğer mesele fena niyetli ^adamların radyoyu fena maksatla kullanmak ih timali ise, şunu düşünmek lâzımdır ki bu gibiler, haftada bir defa yer değiştirmek gibi tedbirlerle bunu diledikleri gibi yapabilirler. Bu itibarla yasak daha ziyade iyi niyetli Türk amatörlerine karşıdır. Halbuki lisans usulüyle bunları süzgeç ten geçirmek pekâlâ mümkündür.

E.M.M 53

Radyo, modern harpte büyük bir rol oynuyor. Amerika'da radyo amatörleri çok olduğu için bir harp zuhurunda bunlar hazır hazır elimize geli yor, bilgi ve tecrübelerinden derhal istifade edi yoruz. Türkiye'de yasak hüküm sürdüğü için böy le bir kaynak peyda olamıyor. Askere alınanlara öğretilen malûmat ise, sivil hayata dönmek üzere ordudan uzaklaştıkları zaman zaafa uğruyor ve yeni bilgi ve tecrübe ile bu malûmat beslenmiyor.

Amerika Harbiye Nezareti, hususi şahısların da' alıcı verici radyo sahibi olmalarını yasak etmek şöyle dursun, teşvik ediyor ve bu hususta hiçbir yardımı esirgemiyor. Umumiyetle amatör radyo cular, bizzat kötülük etmek şöyle dursun, kötü niyetli gizli radyoları bulup ele vermek bakımın dan mükemmel bir gönüllü kuvvet vazifesini görü yorlar. Bundan başka yangınları, zelzeleleri, ka sırgaları, salgınları, kazaları büyük merkezlere haber vermek gibi hizmetlerde bulunuyorlar.

Amatör radyoculuğa ait yasağı kaldırmak yo lundaki tavsiyem nihayet kabul' edilmiş, fakat tatbikat bunların yerini tesbite yarayacak tertiba tın tamamlanmasına talik olunmuştur. Halbuki as keri radyolarla beraber Türkiye'de bu bakımdan kâfi miktarda tertibat vardır. Yasak halkarsa, biz zat amatörler gizli ve kötü neşriyat kaynaklarını tesbite hizmet ederler. Bence eski ve işe yaramaz askeri radyo cihazları ve bunların parçaları halka tevzi edilmeli ve amatörlük teşvik olunmalıdır. Hazır bir verici radyo satın almak pahalıdır, fakat amatörler alıcı radyoyu küçük bir masrafla verici hale koyabilirler.»

Memleketimizdeki durumu bu şekilde kısa ca gördükten sonra, radyo amatörlüğünün bu alanda en ileri memleket olan Amerika Birle şik Devletlerindeki durumuna bir göz atalım: Telsizle haberleşmenin ortaya çıktığı yıl 1906 yılıdır. Amerika'da, amatör radyoculuğun esas larının resmî olarak konulduğu tarih ise 1912 dir. 1914 yılında ise bütün amatörleri sinesinde toplayan Amerikan Radyo Amatörleri Birliği (ARRL) kuruluyordu. Birinci Dünya Savaşında, o zaman mevcut 6000 amatörün 4000 i askjre alınmış ve orduda hizmet etmişlerdir. Bugün, bu birliğin West Harford'daki merkezinde 60 memur çalışmaktadır. Birliğe üye olan kulüp lerin sayısı 1000 kadardır. Birliğin 200.000 üye si vardır. Bunların takriben üçte birinin evle rindeki istasyonlarına ilâveten otomobillerinde de haberleşme cihazları vardır. Bir zevk ve me rak vasıtası olmaktan gayri, amatörlük halk hiz metinde de çok büyük faydalar sağlamaktadır. Zelzele, su baskını ve başka afetlerin. normal haberleşme yollarını tahrip ettiği hallerde yüz lerce amatör; kızılhaç, sivil korunma, askeri birlikler ve belediyeler hizmetine koşmaktadır Buna benzer hizmetlerinden dolayı her yıl bir «Yılın Amatörü» seçilmektedir. Meselâ 1957 yılında bu paye ile mükâfatlandırılmış olan J. E.

Harrington, Haziran 1957 de Cameron şehrini kaplayan kasırga (Hurricane) afeti sırasında diğer iki amatörün de yardımiyle yardım malzeme leri toplamış, kayıkla nehir boyunca 40 mil yol gitmiştir. Uç gün devamlı cihaz başında çalışa rak 1500 mesaj geçirmiştir. 1958 de bu mükâ fatı 18 yaşında bir lise öğrencisi olan J. Madey kazanmıştı. Bu genç güney kutbunda tecrit edil miş olarak kalan personelle temas temin ederek 12000 mesaj geçirmiştir.

Ayrıca ilmi ve teknik bakımdan da amatör lerin hizmeti büyük olmaktadır. Meselâ 1953 te iki amatör ayın yüzeyinden radyo dalgalarını yansıtmaya muvaffak olmuşlardı. 1957 de biri Kaliforniya'da diğeri Hawaii'de iki amatör, bu iki mevki arasında önce 144 MHz ve sonra 220 MHz lik dalgalarla irtibat kurarak ilim adamla rını şaşırtmışlardır.

Radyo sanayicileri, fabrikatörleri, ve mühen dislerinin birçoğu bu alana küçük yaşta birer amatör olarak atılmışlardır. Amatörlerin yarısı elektronik ve haberleşme endüstrisinde çalış maktadır. Böylece amatörlüğün endüstriyi bes lemekte olduğu görülmektedir.

Simdi de bu konuyla ilgili mevzuata göz atalım: Amerika'da amatörlük ruhsata tabidir. Ruhsatsız verici yapmanın cezası iki yıla kadar hapis ve 10 000 dolar para cezasıdır. Organizas yon ve tahsisler Federal Komünikasyon Komisyo nu tarafından (FCC) yapılır. Herkes amatör eh liyeti alabilir. Ehliyetler genel olarak 6 çeşittir. İlk başlayanlar için dakikada 5 kelime sür'atinde mors imtihanı ve çok basit bir yazılı imtihan yapılır. Bu şekilde verilen ehliyet bir yıl için geçer ve yenilenemez. Yani bir yıl so nunda daha yüksek sınıftan bir ehliyet alınma sı gerekir. Standart ehliyet almak için dakikada 13 kelimelik mors pratiğine sahip olmak ve tak riben 50 soruluk bir yazılı imtihanı vermek ge rekir. Bu imtihanda soruların üçte ikisi basit radyo bilgisi, üçte biri Amerikan radyo kanun ları ve amatörlük nizamları hakkındadır. Büyük merkezlerde oturmayanlar mektupla imtihana tabi tutulurlar. Amatörler için kullanılabilecek en büyük güç 1000 watt'tır.

Ayrıca 1958 de kabul edilen başka bir sis temden de bahsedelim. Bu, kısa mesafeli haber leşme sistemidir. Kısaltılmış olarak CB ile gös terilir. Amatörlükle ilgisi yoktur. Fakat iş adam larının evleri otomobilleri büroları arasında, arabadan arabaya, göllerde, kamyon ve nakliye şir ketleri için, çiftliklerde ve buna benzer işlerde kullanılmak üzere ortaya çıkmıştır. Münhasıran 11 metre dalga uzunluğunda çalışırlar. En büyük güç 5 wattır. Bu alıcı verici teçhizatı kullan mak için yalnız mektupla hükümete haber ver mek kâfidir. Amerika'da iki yıl içinde CB alıcı verici kullananların sayısı 100.000'i geçmiştir.

E.M.M. 56

Böylece, Türkiye'deki, ve bir misal olmak üzere, Amerika Birleşik Devletlerindeki durumu kısaca gördük. Tarihi durum incelenince görü lüyor ki bu baş döndürücü ilerleme ve sür'at devrinde dünyadan 50 yü gerideyiz. Ayrıca, 1937 Telsiz Kanunu yürürlükte bulunmasına rağmen bazı maddeler, tatbik kabiliyetlerinin bile bu lunmaması yüzünden ismi var cismi yok du ruma düşmüştür. Birinci maddenin sarahatine rağmen, bazı yabancı elçiliklerin bile alenen telsiz cihazları kullandıklarını görüyoruz. Bu durumda kanunun, ancak iyi niyetli Türk ama törüne karşı yasak koyucu bir duruma düştüğü görülmektedir. Tahsislerin yapılma şekli hak kında muayyen bir tüzük olmadığından resmi

dairelere ait telsizlerin bazan çatıştıkları bile mü şahede edilmektedir. Gençlerimizin harçlık larından arttırdıkları üç beş kuruşla monte et meye çalıştıkları bir kulaklıklı alıcıdan bile iki lira ücret alınmasını âmir bir kararname el bette ki tatbik edilemeyecektir. Bütün aksaklık ların sebepleri, daha fazla izahı lüzumsuz kıla cak şekilde, açıktır. Telsiz Kanununun değiş tirileceğine ait havadislerin yine duyulmağa başlandığı şu günlerde, Türkiye'yi, başka mem leketlerde serbest bırakılmak değil, bilhassa teşvik edilmekte olan radyo amatörlüğünün ar tık yasak olmadığı bir ülke olarak görmeyi ummaktayız.

UDK : 621.313.322: 621.317

Hirfanlı Santralı Âlternatör Testleri

I — Genel:

Memleketimizde şimdiye kadar kurulan ener ji tesislerinde teslim alma testlerinin gayet sat hî yapıldığı ve bunun neticesinde işletme eleman larının çok zaman müşkül durumlara düştüğü malûmdur. Hirfanlı Santralının kabulünde ise ilk defa olarak aşağı yukarj bütün değerleri ve ren komple bir âlternatör testi yapılmış bulun maktadır. Meslektaşlarımıza bu testler hakkında malûmat vermeyi faydalı buluyoruz.

Testlerin detaylarına geçmeden önce Genera tör karakteristiklerini Sarıyar Santralınınkilerle birlikte veriyoruz:

Hazırlayanlar :

Fikret ÖNCEL Y. Müh. D. S. İ.

Nihat TAY LAN Y. Müh. E. E. İ.

Bu değerler müşavir firmaların imalâtçı fir malardan talebetmiş oldukları spesıfikasyon de ğerleridir.

II — Testler Hakkında GeneJ Bilgi : Testler hakkında vereceğimiz genel bilgiyi iki kısımda mütalâa edeceğiz: a) Yapılan testler :

1) Armatür ve alan sargılarının direnç lerinin ölçülmesi (Her üç generatör için).

2) Açık devre karakteristiği (Her üç ge neratör için).

3) Kısa devre karakteristiği (Her üç ge neratör için).

Geri Kısa îkaz Uy

Santral Gen. Güç CosP Devir lim devre arma ora GD8

To

adedi KVA.

d/d KV. oranı nı san 1 Kgm^ San.

Hirfanlı 3 46.000

10,6 +

187,5 5%

1.0

3.194.100 0,7 (241.670t) 5,4

% X Kendi takat Bazında xd x; x; x2 xo

102,5 29 21 30 12

Sarıyer 2 44,444

13,8 +

187,5

1.1 1,67 7.400.000 9,5 87 25 20 23 67

5%

E M.M. 58