İ. T. Ü. ELEKTRİK FAKÜLTESİ ENERJİ NAKLİ KÜRSÜSÜ LABORATUVARINDA KURULAN ŞEBEKE ANALİZÖRÜ

U D K : 621.316.313

İ. T. Ü. Elektrik Fakültesi Enerji Nakli Kürsüsü Laboratuvarında Kurulan Şebeke Ânalizörü

Bir kaç noktadan birbirlerine bağlı olarak beslenen ve çok sayıda yüklen ihtiva eden elek trik şebekelerinin, işleme şartlarının el ile ya pılan hesaplarla tâyini, çok zamana ihtiyaç gös terir. Bu hesapları yapmak yerine, şebekenin mu ayyen ölçekte bir modeli teşkil edilerek, aranı lan neticelerin doğrudan doğruya bu model üze rinden ölçülmesi mümkündür.

Hatlar, transformatörler, makineler, yükler ihtiva eden, belirli bir elektrik tesisinin modeli ni yapmak, üzerinde yapılacak ölçülerden hakikî tesisteki değerleri tâyin fikri hayli eskidir. 1915 16 yıllarında doğru akım modelleri ile kısa devre akımlarının hesabı yapılmıştır.

Şebeke modelleri —Anglosaksonlar şebeke analızörü tâbiri kullanıyorlar— hakkında bu sü tunlarda bir yazı çıkmış olduğundan (1), burada I.T.Ü. Elektrik Fakültesi Enerji Nakli Kürsüsü Laboratuvarında tesisi tamamlanmış olan anali zorün evsafından bahsolunacaktır (Şekil: 1).

Şebeke modelinde kullanılan bütün şelflerin reaktansları 500 Hz için verildiğinden, nominal frekansın sabit tutulması mecburiyeti vardır. Bu ayar, 500 Hz alternatörün dakikada devir adedi nin tekabül ettiği frekans ile, 500 frekansta tit reyen bir diyapazonun titreşim frekansının mu kayesesi esasına tesir eden, bir frekans regülâtö rü ile yapılmaktadır. Bu regülâtör, osilâtörün temsil ettiği fiktif rotorun açısı ile grubun ro torunun arasındaki faz farkı, bu iki rotorun dö nüş hızı farkı ve doğru akım motorunun endü vı akımının değişimi tesirine bağlıdır.

Alternatörün gerilimi bir elektronik regülâtör tarafından sabit tutulmaktadır.

Şebeke modelinin kendisi, kabul olunan belir li ölçeğe göre hesaplanan, direnç, şelf ve kondan satörlerle teşkil edilmektedir. Bu elemanlar, tab lo üzerinde tertiplenmiş, çekme gözler içine yer leştirilir. Hatlar, eşdeğer v lerle ikame olunabıl mektedir. Tablo üzerinde, 72 tane hat için yer vardır (Şekil. 2).

(Şekil • 1)

Ölçü masası ile model şebeke tablosu

Analizör, alternatif akım cinsinden ve 500 Hz frekansta bir gerilimle beslenmektedir. 500 Hz alternatör ile, ikazını temin eden amplıdıni tah rik eden doğru akım motoru, akımını, şehir şe bekesinden beslenen bir asenkron motorun işlet tiği, bir doğru akım grubundan almaktadır Her iki gruba da ölçü masasından kumanda edilebil mektedir; alternatif akım grubunun yol alışı oto matiktir (1) Ayhan Çilingiroğlu, Şebeke Modelleri, Elektrik Mühendisliği Mecmuası, Mayıs Haziran 1958, yü 2, sayı 17 18, s. 43 48.

(Sel Hatlar ve yükler tablosu

Hatları temsil için kullanılan şelf elemanları nın dirençleri, şelf değerlerinin onda birine eşit yapıldığından direnç hesabında kolaylık temin olunmuştur. Generatörlerin, problemin cinsine göre kabul olunacak reaktansları ile, transforma törlerin reaktanslarını temsil edecek şelfler, X/R oranı 25 olan cinstendir.

Tablo üzerinde bulunan dört yollu, bırıbirle rine bağlanabilmeleri için de, dört ayrı prizi bu lunan düğüm noktalan arasında, hatlar ve böy lelikle şebeke teşkil olunur!

Generatör üniteleri, biri, çıkış geriliminin fazını 360° değiştirebilen, üç fazlı tek fazlı bırx endüksiyon regülâtörü, diğeri gerilimin amplıtı dünün ayarına yarıyan, tek,fazli tek fazlı bir en düksiyon regülâtöründen teşekkül etmektedir. Sen ve şönt kondansatörlerle kompansasyon te min edildiği için, çıîtış geriliminin, boşta ve yük te işlemeler arasında, amplitüd değişimi yüzde birden, faz farkı da bir dereceden aşağı kalmak tadır. Azamî akımları 170 volt kademesinde 300 mA, 85 47,5 volt kademesinde 600 mA dır. Generatör üniteleri üzerinde, ayarlar esnasında icabında kullanılabilmek için, ölçüler yapılırken

devreden çıkarılan, bir wattmetre ile bir mili ampermetre bulunmaktadır. Altı tane generatör ünitesi mevcuttur. (Şekil: 3 4).

(Şekil 3) Generatbr üniteleri

Yükler, cinslerine göre, direnç, şelf ve kapa sitelerle temsil edilmektedir. Bunlar, oranı yüz de 70 ile yüzde 130 arasında yüzde bir kademe lerle değiştirilebilen ototransformatörlere bağlı olduğu için, değişik gerilimlerle de ayni takatin çekilebilmesi mümkün olmaktadır. Analizör üze rinde, aktif ve reaktif yük ıçm, cem'an 18 yük

(Şekil 4) Generatör ünitesi şeması

r DERTLERİMİZ

ingilizce yayınlanan haftalık aktüalite dergi lerinden biri önümüzde. İçindeki iki resim çok il gi çekici. Birinde pejmürde kılıklı işçiler, diğe rinde bir fabrikanın çelik çatısı görünmektedir. Resim altı yazısının özeti şu :

«Y eni Delhi'ye 20 mil mesafede, Pencab'ın ya kıcı güneşi, altında çalışan Hintli işçiler geçen hafta önemli bir işi başardılar, çıplak ellerle ve hiçbir ağır teçhizatları olmadan 16 3 0 0 m2lik Goodyear Lâstik Fabrikasının çelik çatı kons trüksiyonunu monte ettiler. 12 milyon dolarlık ' proje basit makara ve halat sistemlerile, birbiri ne .bağlı sırıklardan kurulu iskelelerle 11 ayda gerçekleşmiştir. Vinç ve buldozerlerle mücehhez bir Amerikan ekipinin inşa süresi aynen tutula bilmiş ve iş yüzde 40 ucuza maledilmiştir. Hind Hükümeti işçilerine daha fazla iş temin etmek için bu yolu tercih etmektedir».

Y eni yatırımlara girişilecek önümüzdeki gün ler için yukarıdaki haber büyük bir ders önemini taşımaktadır. Satın alınan malzeme ve teçhizat tan ayrı olarak onların tesis ve montajı işinin de yabancılara verilmesi, işsizliğin büyüme istidadı gösterdiği şu günlerde hayli dikkat çekici bir du rum. Hele bu işler daha önce kendi imkânlarımız la başarılmış işlerden olunca bu önemli konu üze rine daha dikkatle eğilmek gerek...

Müfit SAKIZLIOĞLU

v

:

J

elemanı vardır. Transformatörler üzerindeki • ilâ

ve ayar kademelerinin gösterilmesinde kullanıl

mak üzere, 18 tane ayrı ototransformatör de mev

cuttur (Şekil: 5).

(Şekil . 5) Yük elemanları ve ototransformatörieT

Tablo üzerinde tertiplenen şebekenin, ölçü yapılmak istenen noktasına tekabül eden düğü münün prizlerine giren bir fiş vasıtasıyla, ölçü

masası üzerindeki âletlerle, istenen büyüklükle re ait değerler okunur. Aletlerle, doğrudan doğ ruya, her noktada, akım, gerilim, aktif ve re aktif güçler ölçülebilmektedir; istenilen bir akım veya gerilimin, muayyen bir referansa gö re, fazının tâyini de yapılabilmektedir (Şekil: 6).

(Şekil 6[ ölçü masası Biri gerilim, diğeri akım için iki amplifikatör, ölçü âletlerinin sarfiyatını temin etmektedir. Amplifikatörlerin çıkış akımı, giriş gerilimine orantılıdır ve aynı fazda kalmaktadır. Ölçüler 0,2 sınıfından âletlere bağlanmadan, emniyeti temin için, biri akım diğeri gerilim devresinde iki miliampermetre üzerinde kontrol edilmektedir. 90° faz farkı meydana getiren bir tertip vası tasıyla, wattmetre ile reaktif güç ölçüleri yapı labilmektedir. Ölçü kablosu ile, parazit kapasite ler ayrı bir tertiple kompanse edilmiştir. Ölçü masası üzerindeki bir tane, tek fazlı endüksiyon regülâtörü vasıtasıyla, şebekenin her hangi bir noktasından görünen veya her hangi iki noktası arasındaki empedansın ölçülmesi de mümkündür Şebekenin istenilen bir noktasında, üç fazlı kısa devre akımının ölçümü de masadan yapı labilmektedir Dengesiz kısa devre akımları nın ölçülmesi ise, tabiatiyle ters ve sıfır bileşen sistemlerinin de göz önüne alınmasını icap etti receğinden, bu sistemler, model üzerinde göste rildikten sonra, dengesiz kısa devre akımları tâ yin olunabilir. Tesisi ikmal edilmiş olan şebeke analizörünün üzerinde, gerek enerji nakli dersi ile alâkalı prob lemler ve misaller yapılmak suretiyle, gerekse araştırma* sahasında istifade edilmektedir. Bu yazı, I.T.Ü. Elektrik Fakültesi Enerji Nakli Kürsüsü'nden gönderilmiştir.

E.M.M.67