İSVİÇRE ELEKTRİK TEMİNİ

>....

Esıhiıj elektrik Lakat Histemi, S^vedlsh State Fourer Bûüt-cl, birkaç. 6wU girket vc belediyeler tüiafındün İmletilir v<>. ir^ıı edilir. DeVİlıL enerji k u r u m u üıtiy&Guı < >t -İ3 -s ini, diğerleri de tadanı tüm İn ederler,

İsveett: enerji ihtiyacının fp 33 i lıidmllk Hiinlnıllırdaja tetnlta edilir. Enerji İhtiyacının '/, 50 l p e t r o l d e n t e m i n edilir {^kll LJL

Şekil 2 de elektrik enerjisinin istihsal vs İs­ tihlak kaynakları ve yüzdeleri siteterlknigtlr. 1970 te p r l m e r yükün <ib &5 İnin hidroelektrik üjıntnllardan tümln edileceği heüûplmmustır. Ecerjlnln $1 S İnin um hırtın,r t e m i n eden bu­ llar santralJtırmdttn elde edilmesi unterea m d ı r . Kondansertl b u h a r s a n t r a l l a r ı % J ü\r. F i r ç o k firmalar petrol kullanma yerine ucuz elektriği tercih ederler. F a k a t ileride* inşaat mnsraıiarının artıcı, petrolle suyun rekabetine yol aça­ caktır, Çek liıılıa sonra, nükleer s a n t r a l l a r önem kazana eakür. Mu h teki tlpsanlrallEtnn. fiatlun tablo 1 de gösterilmiştir.

TAUIO 1 : BM3KTRİİL SANTBAl.IiAniKINFtATİjARI

K\v Uaşıtıa s a n t r a l lîerhir Kw için

tiatı

yıllık flat

T.L-

T-L

Petrnl Bfmt.i'îtllat-ı HX30rjMW)

IÜ2D

Nükleer s a n t r a l i m ' t*X3O0WW]

2D7

Hldın elektrik

23 70

Kıvs Ilışma isletme masraflım

T.L. 0.0365 0.01SS İhmal edilebilir

Su sfLtJLnılları için faiz v< > .-ınınrtJanınn % B , 3 •Petrol s a n t r a l l a r ı için mis ve a m o r t i s m a n Ç&'H'.e TVOkleer satıtnıltrtr için frıtz vc a m o r t i s m a n 'ü 15-7

Ele'strlfc MüllOliaiSİlfei İDd

Petrol endüstrisine dünyada meydana gelen hım siy tisi oluylür t t s l r edur vo i"! nü ar değişir, Bu husus Şaki] 3 te gösterilmiştir,

temin kendisinin Üretildi n a m gerilimlere baglıdır. Bilhassa, yüksek empedaneh, usun hatlarda yük dtl§tü£ü saman isletme frekansında ağın geiskandinavya memleketleri olan Danimarka, isveç, NOTVfiC Ve Finlandiya, yülîsek gerilim şe­ bekeleri İSO kV tu 220 kv Juk ona nakil v« 120 hY kik bölge risk il halin re İle b i r l e ş i r i im iştir. Tsveç vo D a ı i n n i r k a aı-usmda bir yeraltı kablosu vardır.

Havai liatllirdü. masraff.ırrı. genli} ülıjüde, nL;ıhdlte ve izolâsyon ıjartları tesir eder. Si-ubılite nakil sisteminin cınpedonaiiın. bağlıdır, Nakil ka­ pasitesi ise, s i s t e m gerili minin k â r i s i İle doğru. cınptsdaüHi Üo ters orantılıdır. Bu yüzden, yük­ sek sistem gerilimi v« dügük e m p e d a n s UTBU edi­ lir.

«DO kV tE L kutlrıiHİnıı Ikfr. İletkenler, tek İlet­ kene göre <7e SO düşük resdıLaıısa sahiptir. Keza, bunların korona kayıpları az ve radyo enterrernnsı düşürülmüştür. Bu tip iletkenler £00 kV ta. da kullanılmaktadır. Aynca, seri kapasitürlcr kulianslarak Jıatün reaklnnaı azaltılmıştır, Ana. iüUl£}>t>n[(i]-dn. düşük ncaktanell trailafunnatarier kullanılır. Bu, ûluirnnsfrırnı^törleri kullanıla­ rak ter.ıia ediEmiştlr, Ayrıca, yüksek süralli garllljıi regülâtörleri kullanılarak düşük reaktanslı gencratörler seçilerek Hû ve bir yardım yapılmışUr.

tsveçte, memleket mutedil bir izokrcmlk sevi­ yeye. sahiptir. Bunun için jzolûayop (feviyesi sis-

^3

ri I İmler meydana gelir. T o p r a k armalarında da fişiirl Eğilimler m e y d a n a gelir. İlk ö n e e . 4O0 Kv lılk şebekede 177= kV litalûsjon seviyesi seç llmir,; ve lıntlardn 21 İzolatör kuLkmıluuglır. Şebe­ kede k ı s a d e v r e t a k a t i a r t t ı rıluıca, İzolâayım se­ viyesi, fç izolasyon için 1325 kV a ve dış izo­ lasyon iclıı 1550 kV a d ü ş ü r ü l m ü ş ve h a t l a r d a İT izolatör kullanılmağa başlanmıştır. Ş e b e k e l i n kı­ sa devre takati tablo 2 de verilmiştir.

Tablo ; % Ş E B E K E N İ N KİSA DEV11E TAKATİ

•ioo Kv 200 Kv 120 Kv

Bugünkü maksimum istikbalde timi-

MVA

cdedllen M.ıksliniuTi nlVA

ıs üüa 10 000 5 500

20 ooo 14 000 S 000

derilim Jc'^İHİnü, kesilen yükün şebekenin kı­ sa devre taka tına oranı İle orantılıdır. Daht-. yük­ sek kısa devre takati ve daha büyük yüklerle g e r i l i m demişimi s i m ri and ısı Lir. D a h a V H V r J J d e %üimeler yilktıı gerilim aynr U r t r b a t t t t r ı ik kartfLİauıi'. isveçliler. iûû ve £00 kV luk una imkll huLhıpndö- kısa. devre a k ı m l a r ı n ı k ü ç ü l t mı mıege k a r a r vermişlerdir. F a k a t , stablltte pııbleınl

Elektrik Mühcnelsllt-1 H 3 0

ikinci derecede olan 120 kV luk hatlarda seri re­ aktör ve yüksek empedanslı transformatör kul­ lanarak kısa devre akımlarını küçültmektedirler.

50 seneden beri dağıtım şebekelerinde 20 kV kullanılmakta idi. Bunun altındaki gerilimler 10,6 kV ve 220/380 voltur. Ü s t ü n d e ise, bugün 50, 120 220 ve 380 kV kullanılmaktadır. 120 kV sistem direk topraklı ve havai hatların da top­ rak teli kullanılmıştır. Bu hatlara mesafe koru­ ma ve açmadan 20 saykıl sonra tekrar kapama yapan otomatik tekrar kapama röleleri konmuş­ tur.

50 kV luk şebeke de, radyal olarak giden havai hattır. Anormal şartlarda yan şebekelere bağlanacak tertibatları vardır. Sistemin nötrü Petersen bobini üzerinden topraklanmıştır. Ha­ vai hatların bazı kısmında toprak teli kullanıl­ mıştır. Bu hatlar da mesafe koruma röleleri ile korunmuştur.

20 kV şebeke de radyal havai hatlardan mey­ dana gelmiştir. Fakat bazı anormal şartlarda, diğer hatlara bağlanabilirler. Nötür noktası ge­ nel olarak izoledir. Hatlarda değişik olarak üç kademeli otomatik tekrar kapayıcılar kullanıl­ mıştır. Birinci t e k r a r k a p a m a a ç m a d a n 0.5 Sn. sonra, ikinci ve üçüncü ise birer saniye ara ile tekrar kapama yaparlar.

10 ve 6 kV luk şebeke şehir dışında havi hat, dahilinde ise kablodur. Çeşitli tip tekrar kapayıcılar kullanılır. Şebekenin nötrü topraklı de­ ğildir. Açık üçgen bağlı bir gerilim transforma­ töründen toprak arızası sinyali alınır. 380/220 volt şebeke de yerine göre havai hat veya kab­ lodur ve radyal bir sistemdir. İlerde dalbudak şebeke yapılması için bir temayül başlamıştır.

Ana istasyon tipleri, 120/50 kV, 120/20 kV, 50/20 kV, 20/10 kV, 20/6 kV, 10 kV/Alçak ge­ rilim veya 6 kV/Alçak gerilimdir. 120, 50 ve 20 teçhizat açıkhava tipidir. 120 kV sistemde bazı basınçlı havlı kesiciler hariç genel olarak az yağlı kesiciler kullanılmaktadır. Dağıtım istas­ yonları hafif b e t o n d a n prefabrike inşaatlarıdır. Bu istasyonlar traylerle yerine nakledilmekte ve dört kişiden meydana gelmiş bir gurup tarafın­ dan daha önceden hazırlanmış beton temeller üzerine bir günde yerleştirilmektedir. 800 kV a kadar bir istasyonun montajı, teçhiz edilmesi ve işletmeye hazırlanarak açılması bir hafta sürmektedir.

îsveçto havai hatlur çok uzun olduğu İçin, hat kontrolü çok güçlük arzetmektedir. Talimat­ lara göre hatlar senede bir defa kontrol edilme­ lidir. Eskiden hatlar ekipler tarafından hat bo­ yunca yürünerek kontrol edilirdi. Bunun kilometre başına senelik maliyeti 20 ilâ 25 l:ra ara­ sında t u t m a k t a idi. Bugün 380, 220, 120 ve 50 kV luk h a t l a r tayyare ile h a v a d a n kontrol edil­ mektedir. işletmelerin kendi tayyareleri ve pi­ lotları vardır. Bu durumda tayyarenin 5 yılda amortize olacağı düşünülerek, faizler, p u s t u n ve tayyarenin her türlü masrafı hesaba katılarak bir kilometre hat kontrol masrafları 10 lira tut­ maktadır. H tipi pilonları olan bir hat boyunca çeşitli noktalarda bakmak için dört defa uçulm a k t a ve müşahedeler bir ses kaydedici cihaza alınmaktadır. Tayyare hattın 5 metre üstünde ve 10 metre sağ veya solunda saatte 80 kilomet­ re hızla uçmaktadır. Porselenden daha büyük mekanik mukavemete sahip olduğu ve arıza ko­ lay görülebileceği için cam izolatör kullanılma­ ğa başlanmıştır.

isveç mühendisleri, besleme emniyetini temin için en ekonomik yolu tesbit etmişlerdir, istih­ sal edip satanla istihlak edenlerin enerji kesil­ mesinde zararı hesab edilmiştir. Tablo îi te bu tipik bir isveç şehri olan Uppsala için verilmiş­ tir

TABLO: 3 Uppsala Şehrinde Elektrik Kesilmesi Ziirarian

Yükün tipi

TL./KW

TWKWh

Yüksek gerilim müşterileri

(Sanayi)

Şehir (Bankalar, Büyük

8.35

depolar)

Meskûn sahalar

Banliyöler

0.83

3.34 2.5

Isveçte her elektrik işletmeleri kurumu ken­ di enerji satış tarifesini yapmada serbesttir. Fa­ kat tatbik etmeden önce devlet enerji kurumu­ nun onayını almak zorundadır. Tarife bir takat ve enerji mik*tarına göredir. Müşteri maksimum dimandı geçtiği takdirde ceza öderi. Enteresan bir nokta enerji fiatlarında fiat endeksi ae göre değişiklik yapılmasıdır.

REFERANS

1) Bu makale, Electronics and Power the Journal of the Institution of electrlcal engineers'in Ağustos 1965 sayısı sahife 272 275 ten özetlenmiştir.

2) Yazar Sidney Towill Calish te doğmuş ve Londra Üniversitesinden mezun olmuştur. İ E E nin Murscy ve N o r t h Walcs merkez ko­ mitesi üyesidir. 1964 yazında Isveçin en bü­ yük özel enerji işletmesi olan Sydsvenska Kraftakiebolaget te inceleme gezisi yapmış­ tır.

Elektrik Mühendisliği 106