DÖNER ELEKTRİKİ MAKİNALARIN KURUTULMASI VE İZOLASYON DİRENCİNİN ÖLÇÜLMESİ

UDK : 620.178,621.313

Döner Elektrik! Makinaların Kurutulması ve

izolasyon Direncinin Ölçülmesi

GİRİŞ:

Yazan : Eteni SAG Elk. Yük. Müh.

DSİ

Bu yazının hazırlanmasındaki gaye; izolasyon direnci karakteristiklerinde değişiklik veya tesir husule getiren faktörleri gözden geçirmek, dö ner makinaların izolasyon direncinin tayininde üniform bir metod kullanmak, elektrik maklna lannın kurutulması metodunu göstermek ve muhtelif tip yeni döner makinaların takribi mi nimum izolâsyon direnci değerini hesaplamaya yarayan formülü sunmaktadır.

Verilen bu malûmat elektrik! döner makina ların her sınıfı İçin tatbik edilebilir. Fakat var ise maklnamn imalâtçı firmasının talimatının da gözönünde tutulması lâzımdır.

İZOLÂSYON DİRENCİ :

Sargının izolasyon direncinin tayini, sargıya tatbik edilen doğru gerilimin izolasyon boyunca husule'getirdiği kaçak akımlara karşı sargı İzo lasyonunun mukavemetinin megaohm olarak tes biti İle yapılır. .

İzolasyon direncinin pratik olarak ölçülmesi' izolasyon yüzeyi üzerindeki bazı kaçak akımlar yardımıyla olur. izolasyon direncinin testinde

/

İki paralel kaçak akım yolu ile karşılaşılır; bun lardan birincisi izolasyonun bizzat gövdesi bo yunca kaçak akım yolu, ikincisi izolasyonun yü zeyi üzerindeki kaçak akım yoludur.,

Bugünkü ticarî cihazların izolasyon direnci izolasyon maddesinin muhtevası ve tipi kadar mevcut kir, rutubet ve sıcaklığın da fonksiyonu dur.

Makinanm sargılar arası veya sargı ile gövde arasındaki izolasyon direnci sadece izolasyonun dielektrik mukavemetinin belirli bir ölçüsü de ğildir, aynı zamanda makinanm işletme için veya hut dielektrik veya diğer testler için uygun du rumda olup olmadığını, da gösterir.

İzolasyon direncinin yüksek değeri izolayonun kuru ve temiz olduğunu gösterir fakat bu izo lasyonun mekanik! ve fizikî bakımdan zayıf lup olmadığı hususunda bir ölçü olamaz. Böyle mekanlkî veya fizikî zayıflığın alçak gerilimde, izolasyon direnci üzerinde tesiri olmayabilir fa kat normal işletme geriliminin tatbik edilmesin de arızalara sebep olabilir. Bu sebeple düşük İzolasyon direnci veyahut, izolasyon dlrencin dekl ani değişmeler cihaz üzerinde, araştırma için bir sebep olarak düşünülmelidir. Hatta izo lasyon direnci yüksek olsa bile sargı yüzeyleri ni periyodik olarak temizlemek ve gözle durum larını kontrol etmek lâzımdır.

Normal şartlar altında izolasyon direncinin

T

ölçülmesi' tehlikesiz bir test olarak düşünülebi lir. Bununla beraber daima §u hatırda tutulma

lıdır ki bilhassa alçak gerilim ve rutubet almış

makinalarda tatbik esilecek test cihazının geri

lim seviyesi uygun seçilmiş olmalıdır.

Şekil 1 — Tipik Kurutma Eğrisi,

İZOLASYON DİRENCİNE TESİR EDEN FAKTÖRLER:

İzolasyon direnci, sargı içinde ve üzerindeki rutubete, sargının temizliği ve yağına göre çok değiştiği gibi kısmende tatbik edilen test geri liminin değerine, tatbik süresine göre değişir. İzolâsyon direncinin okunması sırasında değer değişmeleri ve kararsızlık bu faktörlerin tesirle rinden ileri gelir. Bunun için belirli sıcaklık, be lirli gerilim ve belirli test süresi içinde yapılan testlerin ortalamasını almak lâzımdır.

TEST GERİLİMİNİN TATBİK SÜRESİNİN TESİRİ :

Sargının izolasyon direncinin değeri D. C. test geriliminin tatbik süresinin uzunluğu ile arta caktır, önce bu artış, süratli olur. Bilâhare za man geçtikçe tedricen sabit değere yükselir. 30 saniyedeki değer nihai değerin % 10 u kadar olabilir. İyi şartlardaki kuru sargının izolasyon direnci devamlı olarak tatbik edilen sabit test gerilimi ile saatlarca artmaya devam eder. Ma mafih makinanın büyüklüğüne bağlı olarak ka rarlı değere takriben 10 15 dakikada varılabi lir. Rutubetli ve kiril sargılarda bu kararlı mer tebeye umumiyetle voltaj tatbikini müteakip 1 ilâ 2 dakika içerisinde varılır. Bu değişmeye izo lasyonun «electrification» (elektriklenme) 1 veya «dielectric absorpsion> (dielektrik emiş) i sebep olduğu gibi izolasyonun homojenliğinin ve tipi nin de tesiri vardır. İki numaralı eğride izolas yon üzerine rutubet ve diğer pisliklerin tesiri görülmektedir.

• İzolasyon direncinin okunmaları, sonradan ortalama değerlerin alınabilmeleri için daima test geriliminin tatbikini müteakip geçen belirli zaman aralıklarında alınmalıdır.

Standartlaştırma, daha önceki testlerle son radan alınan malûmatın mukayesesi bakımından ve kısa zamanda bir tek okumalar için, 500 V. DC. geriliminin 60 saniye tatbiki suretiyle izo lasyon direncinin ölçülmesi talep edilmiştir. Fa kat dielektrik absorbsiyon karakteristiğinin çı karılması büyük makinaların sargılarının kir ve rutubetinin tesbltine yaradığından Megger'ln on dakika tatbiki ile 10 dakikalık eğrinin çıkarıl ması icaheder. Bu on dakika süre boyunca za mana göre izolasyon direnci işaretlenerek ka rakteristik eğri çıkarılır. (Şekil : 2) Grafikten görüldüğü gibi daima yükselen bir eğri kuru ve temiz bir sargıyı gösterir, çabucak düzleşen bir eğri ise sargı izolasyonunun içinden ve üzerin den fazlaca kaçak akımların akdığını dolayısıy la sargının rutubetli veya kirli olduğunu göste rir. Şayet makinanın işletmeye girdiği zamanki izolasyon direncine alt malûmat olmadığından dolayı yeni durumla izolasyonun ilk durumunun mukayesesi imkânı yoksa sargının polarizasyon indeksinin tayini sargının kirlilik ve rutubetlilik derecesi hakkında bir fikir verir. Sargının 500 Volt D. C. gerilimindeki 10 dakikalık ve 1 daki kalık İzolasyon dirençlerinin oranına polarizas yon indeksi denir. Şayet A sınıfı izolasyon için polarizasyon indeksi 1,5 veya daha büyük, B sı nıfı izolasyon için 2,5 veya daha büyük bulunur sa sargı kuru ve temizdir denir. (Şekil 2)

Şekil: 2 — B stnt/t izolasyonlu stator sargısı izolasyon direncinin zamanla değişimini gösterir tipik eğri

Elektrik Mühendlsli&l 113

' SICAKLIĞIN TESÎRt:

Pek çok izolasyon maddelerinde megaohm olarak izolasyon direnci, izolasyonun tipi, mev cut rutubet miktarı ve yüzey şartlanna bağlı olarak sıcaklıkla ters orantılı olarak değişir. Şe kil 3 te izolasyon direncinin sıcaklıkla takribi değişimi gösterilmiştir. Bu grafik yardımıyla muayyen bir sıcaklıkta bilinen bir izolasyon di rencinin diğer bir sıcaklıktaki değeri kolayca bulunabilir. (Geniş, izahat için referans 2. Sahlfe 6'ya bak)

veya suyla temizlenir: Suyla temizleme işlemi taşkın veya herhangi bir sebeple ıslanmış olan sargıların temizlenmesinde yapılır. İmalatçı fır mknin tavsiyesi de gözönüne alınarak yağ, gres, karbon tetra klorid veya onun muhtelif karışım ları, benzin ile de temizleme yapılabilir. Bu mah lüllerın kullanılmasında patlama tehlikesini ön lemek ve dumanlarının zehirleyici tesirinden ko runmak için gayet iyi havalandırma yapmak lâ zımdır. Mahlül veya su ile temizleme ameliyesin den sonra sargıların kurutulması şarttır.

RUTUBETİN TESİRİ :

Sargı İzolasyonunun içerisinde veya dış sat hındaki rutubet miktarı izolasyon direnci üzeri ne çok tesir eder. Rutubetli bir zamanda guru^ bun durması rutubeti emmesi veya yüzeyinde bir filim teşekkül etmesi izolasyon direncinin büyük miktarda düşmesine sebep olur..

•o 8\

9 V A, g

R/: Herhangi bir fderecadala /fJ3/usyoi7 dır ncı

A sınıfı ım/asyr>n(u A C sargısı

OC Sorg/sı

S sınıfı rzobstıort/u

AC sargısı

*

(O

5 «s

Qo2 X <3

VI

s\\"\\ A A \ \ \\

N

^ oor

2O

*\ \

>

—J

s.

TC

«0

S'CAKLIĞ/ t?

Şekil : 3 — Döner makınalann stator sargılarının takribi izolasyon direnci sıcaklık katsayısı

Eğer rutubet veya kir sebebiyle izolasyon direnci düşmüş ise bu hal hiçbir arızaya meydan vermeden özel temizleyici mahlüllerle kirin te mizlenmesi ve kurutularak rutubetin atılması suretiyle gene uygun bir izolasyon direncine yük seltılir (Şekil 2).

Kurutma ameliyesinin nasıl yapılacağı ileri de tafsilâtlı olarak izah edilecektir. Burada sar gının temizlenmesinden de kısaca bahsedilecek tir. Sargılar kuru basınçlı hava ile veya kuru te miz bezle ovularak, özel mahlüller vasıtasıyla

İZOLASYON DİRENCİNİN TESTİ İÇtN BAĞLANTILAR :

Bütün sargının toprağa olan izolasyon diren ci testi sargılar arasındaki izolasyonun kontro lünü sağlamaz.

Bütün sargı için yapılan testte çok düşük bir değer okunmuş ise ve sargıların rutubst ve kir liliği de aşikâr değil ise sargılar birbirinden ayrı lıp herbiri (diğerleri topraklı İken) ayrı ayrı tes te tabi tutulmalı, müstakilen kontrol edilmeli dir.

Makinanm çıkış irtibatları, kablolar, ayırıcı ve kesiciler ve devredeki diğer teçhizat izolasyon direncine mühim miktarda tesir eder. Kablo vs. gibi cihazlar üzerinden toprağa olan kaçak akımlar sebebiyle yanlış okumanın önüne geç mek İçin Maggor doğrudan doğruya makinanın "uçlarına' tatbik edilmeli ve maklna çıkış uçları ayrılmalıdır.

İZOLASYON DİRENCİNİN ÖLÇÜLME ME TODU :

Bugün izolasyon direncini ölçme için başlıca beş metot vardır.

a. Megger ile izolasyon direncinin ölçülme si ve dielektrik absorbsiyon karakteristiğinin çı karılması metodu b. Yüksek gerilimli D C. ile izolasyon diren cinin ölçülmesi ve dielektrik absorbsiyon eğrisi nin çıkarılması metodu.

c. Güç faktörü metodu d. A. C. gerilimine dayanma tecrübeleri e. D C. gerilimine dayanma tecrübeleri

Bunlardan d ve e tecrübeleri imalâtçı tara fından umumiyetle fabrikada veya ilk servise girişte yapılır. Döner makinalar için c tecrübesi de pek yapılmaz. Daha ziyade a ve b tecrübeleri yapılır.

izolasyon direncinin ölçülmesinde kullanıla cak cihazın bakımının iyi yapılması, kaiıbrasyo nunun ve geriliminin değişmemiş olduğunun kontrolü lâzımdır. Doğru ölçü yapılabilmesi için ölçü sırasında test geriliminin gayet stabil ol ması lâzımdır. Makinanın nominal gerilimi veya rutubetlilik derecesi de gözönüne alınarak ölçü

J.2

•Elektrik Mühendisliği 113

Şekil

A/A&/VA

4 — Voltmetre Ampermetre metodu ı!e izolasyon direnci ölçülmesi

de kullanılacak test geriliminin makina izolas yonu için tehlikeli olmamasına dikkat edilmeli dir.

izolasyon direnci ölçümü, bütün ölçü aletleri ve doğru akım kaynağa komple bir cihaz üzerinde olan cihazlarla yapılabildiği gibi, uygun doğru akını kaynağı ve yüksek rezistanlı bir voltmetre ile veya voltmetre ampermetre metodu ile de yapılabilir.

Motorla 'tahrik edilen komple ölçü cihazları (Motorlu Megger) veya bataryh ve redresörlü komple ölçü cihazları (Redresörlü Megger) uzun zaman testi (10 dakikalık test) için'lüzumludur. Kısa süreli test için elle kumandalı generatör ti pi (Kollu Megger) cihaz da kullanılabilir. Bu tip cihazlarda izolasyon direnci doğrudan doğruya ci haz üzerinden okunur.

Voltmetre Ampermetre metodunun esası (Şekil 4) izolasyon direnci üzerine tatbik edilen gerilimden dolayı izolasyondan geçen kaçak akım ile, izolasyonun uçlarına tatbik edilen ge rilimin tesbıtidir. Ampermetre çok kademeli bir mikro ampermetre olmalıdır Doğru akım kay nağının iki ucuda toprağa karşı izole olmalıdır. Aksı takdirde kaçak akımların okunması hatalı olur.

E = Devrenin gerilimi (Volt) I = Ampermetrede okunan akım amper)

(Mikro

R = İzolasyon direnci (Megaohnı)

S = Mikro ampermetreyi başlangıçtaki aşırı

akıma karşı korumak için anahtar.

R=

megaohnı.

den izolasyon direnci bulunur.

Voltmetre metoduyla (Yüksek iç dirençli voltmetre kullanılacaktır) izolasyon direnci öl çülmesinin esası bilinen direnç üzerinden geçen akım ile bilâhare bilinen ve bilinmeyen direnç seri bağlı iken geçen akımların mukayesesinden ibarettir (Şekil 5).

E = devrenin gerilimi Ej = bilinen ve bilinmeyen direnç seri bağlı iken okunan gerilim.

R = bilinen direnç (.ohm olarak yüksek iç

dirençli voltmetrenin direnci.

11, w izolasyon direnci (ohm olarak)

E R, = R (

E,

.1) ohm olur.

Piyasada ticarî voltmetrelerin iç dirençleri umumiyetle volt başına 100 ohm olup 500 volt doğru gerilim tatbiki ile bu cihazlarla ancak 1 İlâ; 2 megaohm'luk • izolasyon dirençleri ölçülebi lir Daha büyük izolasyon direncinin ölçülmesi isin iç direnci daha büyük voltmetreler kullanıl malıdır.

OOĞfiO AK/M #X>SVA&f

Şekil . 5 — Voltmetre ile izolasyon direnci ölçülmesi

İZOLASYON DİRENCİNİN MİNİMUM DE ĞERİ :

Maklnaların minimum izolasyon direnci de ğerleri basit olarak aşağıda üç madde halinde belirtilmiştir f

1 — 1000 KVA'nın altındaki makinalarda (A veya B sınıfı izolasyonlu) dizayn ve inşa hususi yetlerindekl gemi? değişmeler de gözönüne alına rak minimum izolasyon direncinin tesbıtinde aşa ğıdaki basit formül kullanılabilir :

Makina Voltajı + 1000 Megaohnı

1000 Rr = 75°C deki izolasyon direnci (megaohm) 2 — 1000 KVA'nın .üstünde B sınıfı izolasyon lu makinalarda minimum izolasyon direnci için aşağıdaki formül kullanılır :

R7r, = 0,006 (Makina Voltajı + 3600). (Makina devir sayısı + 1400)

Makina gücü KVA + 5000

R7., = 75°C deki izolasyon direnci (megaohm)

3 — A sınıfı izolasyonlu 1000 KVA'nın üze rindeki makinalarda minimum izolasyon direnci olarak Madde 2 de alınan değerin 1/10 u alınabi lir.

1»

Bu hususta AIEE standardlan No. 43 buhife 10, 11, 12 de geniş, izahat verilmiş olup aşağıda özetlenmiştir.

1 — 1000 KVA'mn altındaki A veya B sınıfı izolasyonlu maklnaların takribi izolasyon diren ci yukarıda da belirtilmiş olduğu gibi,

R (Makinanın gerilimi) KV + 1 mega ohm'dur.

R 7 5 = Bütün stator sargılarına 1 dakikalık 500 volt D. C. geriliminin tatbikinde

75° C daki izolasyon direnci.

Yalnız bir tek fazın izolasyon direnci (diğer iki faz topraklanacaktır) üç fazm İzolasyon di rencinin takriben 1.75 ile 2.5 mislidir.

2 — 1000 KVA ve üstündeki maklnaların sta tor sargılarının izolasyon direnci:

(KV + 3,6) (8 + VdTdT

"ki

V"KVÂ 16

R; = Bütün stator sargılarına 1 dakika 500 volt D.C. geriliminin tatbikinde

40°C daki izolasyon direnci (mega ohm)

k, = İzolasyon direnci sıcaklık sabitesi (Şekil 3. e bak) eğer izolasyon diren ci ölçümü 40 °C da yapılmamışsa şe kil 3 den alınan izolasyon direnci katsayısı ile 40°C. a irca edilebilir.

kj = Sargı izolasyon sabitesi A sınıfı izolasyon İçin k; = 2,5 B sınıfı İzolasyon için kj = 7,0

d/d = Makinanın dakikadaki devir sayısı. KVA = Makinanın nominal gücü

Sekil 6 da 1000 KVA'nın üstünde B sınıfı izo lasyonlu makinanın 40 °C de, muhtelif hızlar ve gerlllmlerdeki izolasyon direnci gösterilmiştir.

3 — Senkron makinaların ikaz sargılarının izolasyon direnci:

İkaz sargıları ister A sınıfı isterse B sınıfı izolasyonlu olsun, sargı 75°C de iken 500 volt D.C. geriliminin 1 dakikalık tatbikinde izolasyon direnci asgarî 1 megaohm olmalıdır.

4 — 99 KWa kadar olan doğru akım makina larının izolasyon direnci 75°C da 500 Volt D.C. gerilimin 1 dikikalık tatbikatında asgari 1 me gaohm olacaktır.

5 — 100 KW'ın üzerindeki doğru akım ma

kinalannın izolasyon direnci :

d/d + 700

Rİ as kt. ke kw

megaohm

+ 500

y

^

s/cai/ışı 4a c ve sooV &

ŞeMl : 6

40°C'da 500 volt D.C. geriliminin 1 dakikalık tatbikinde izolasyon diren ci (megaohm)

k,

İzolasyon direnci sıcaklık sabitesi

40°C için bu katsayı 1 dir. Farklı sı

caklık için Şekil 3'e bak.

ke

Sargı gerilim sabitesi

450 Volttan küçük gerilimler için

ke = 0.9 451 800 Volt arasındaki gerilimler

ke = 1 0

801 1500 Volt arasındaki gerilimler

İÇln

ke = 1 2

1501 2400 Volt arasındaki gerilimler

ke = 1.4

2401 30P0 Volt arasındaki gerilimler

ke = 1 6

d/d : Dakikadaki devir sayısı

Şayet değişik hızlar kullanılıyorsa

düşük hız değeri konur.

. kw : Nominal makina gücü

Şekil 7 de 100 kw veya büyük muhtelif hız lardaki makinaların 40°C deki izolasyon direnci gösterilml§tir.

6 — Doğru akım makinalarmın ikaz sargıla rının 75°C da 500 Volt D.C. geriliminin 1 dakika lık tatbikinde izolasyon direnci 1 megaohm'dan az olmamalıdır. (Sıcaklıkların ircası için Şekil 3'e bak)

larda mühimdir. 5000 KVA'nm üstündeki veya

/OOA i/e t

gerilimi 4160 Volt ve yukarı makinaların kuru

/zo/osoor> a/rcnC/. •'

tulması birkaç gün sürer.

Sorgr s/co&//ğf 4o c ua mak/no gar/

//m/ 45/ 8OO V, 5oo V. OC ger/7/mının bir Her halükârda sargının sıcaklığının maksi

dk&/£ //6/Â/ h/'d

6/

ffi mum sıcaklığa erişmesine 24 saatten önce mü

saade edilmemelidir.

ı/<z £{ fa£/or/<zr/ //e çarp

Isıtma metoduna bakılmaksızın kurutma eğ

risi aşağıda belirtileceği şekilde çıkarılmalıdır.

GUCU

Şekil: 7

t—» I»»»»

AIEE standardında yukarıda belirtilmiş olan izolasyon direnci değerleri için «Döner alterna tif akım makinalan için verilen yukarıdaki stan dard izolasyon değeri, temizlemeden sonra veya yüksek gerilim testi yapılabilmesi için asgari izolasyon değeridir. Normal işletmede makına lar bu değerin bir hayli aşağı değerlerinde ça lışabilirler» denmektedir.

KTJRTJTMA :

Bir çok elektrik makinalan nakliye ve mon taj süresinde veya servis dışında kaldığı sürece rutubet alırlar ve bu sebeple servise sokulurken kurutulmaları icabeder. Makina servis dışında kalırken sargıların yeniden rutubet almasının önüne geçmek için gurubun sıcaklığının muhit' sıcaklığından 5°C fazla olması lâzımdır.

Birçok guruplarda maklna servis dıgmda bek lerken sargılar üzerinde rutubet birikmesinin önüne geçmek için gurup içine ısıtıcılar yerleş tirilir. Bu ısıtıcılar aynı zamanda montajın hita mında sargıların kurutulmasında da kullanılabi lirler. Bu sebeple ısıtıcılar öyle yerleştirilmeli dir ki kurutma işleminde de verimli bir şekilde istifade edilebilsin.

Elektrik makinalarının kurutulmasında muh telif metodlar vardır, fakat hepsinde de sargıla rın çok fazla ısınmasından veya mevzii olarak aşırı ısınmalardan sakınmak lâzımdır. Makina ların süratli bir şekilde ısıtılmaları halinde sar gı altındaki rutubetin çabucak genişlemesi ne ticesinde sargı izolasyonlarında bozulmalar ola bilir. Bu husus bilhassa 13800 Voltluk makina

TİPİK KURUTMA EĞRİSİ :

Sargıların ısıtılmasına başlanıldığı zaman izolasyon direnci düğer (Şekil 1 ve 3'e bak) fa kat bilâhare bu düşme durur ve ısıtmaya devam edildikçe yükselmeye başlar. Sargının sıcaklığı maksimum değere eriştikten sonra bu değerde sabit olarak tutulmalıdır. Sargının izolasyon direnci yükselip kararlı değere eriştikten sonra da 24 saat bu sıcaklık muhafaza edilmelidir. Bu çok mühimdir. Şekil 1 deki iki eğrinin nokta nokta çizilmiş olan kısmı sıcaklık düşmesinin izolasyon direnci üzerindeki tesirini göstermek tedir.

Her dört saatte bir sargı ve hava sıcaklığı ile birlikte izolasyon direnci' kaydedilmelidir. Ku rutma süresi boyunca izolasyon direnci ayni ci hazla ölçülmelidir (tercihan motorlu Meggerle) ve her okuma kati olarak bir dakikalık süre so nunda yapılmalıdır, tyı bir eğri çıkarılabilmesi için bu çok mühimdir.

Not : İzolasyon direncinin ölçülmesinde 100 Volt'tan 5000 Volt D.C. ye kadar gerilimler kullanılabilir. Fakat seçilen gerilimin ölçü ya ' pılacak cihaz üzerinde tahribat yapmayacak ka demede olması lâzımdır.

500 Voltluk megger bütün senkron makina ların ikaz sargısının, bütün D.C. teçhizatının, 600 volta kadar (600 volt dahil) A.C. stator sar gılarının muayenesinde kullanılabilir. Daha yük sek gerilimdeki A.C. stator sargılarının muaye nesinde 500 volt veya 1250 volt'luk Megger kul lanılabilir. Maafih 500 voltluk Megger tercihe şayandır.

Kurutma ameliyesinin sonunda 10 dakikalık dielektrik absorbsiyon eğrisi çıkarılır. Bu eğri fabrika değeri ve gurubun servise sokulduğu za manki değerle mukayese edilir. (Şekil 2 ye ve «test geriliminin tatbik süresinin tesiri» kısmına bak).

İzolasyon sıcaklığı sargı sonlarına konan ter mometre veya sargı bobini aralıklarına gömülü dedektörler vasıtasıyla ölçülmelidir. Sıcaklık ma kınanın her ucuna yerleştirilmiş dört termomet re veya gömülü bütün dedektörler vasıtasıyla ölçülüp kaydedilmelidir. Keza makinanın içeri sindeki hava sıcaklıkları muhtelif noktalarda ölçülmelidir.

Sıcaklıklar ilk 24 saatte tedricen artırılmalı ve bu zamanda sıcaklıklar aşağıdaki değeri aş mamalıdır.

Termometre ile •Dedektörle

Hava A Sınıfı B Sınıfı

izolasyon izolasyon'

75°C 75°C

55°C 6ö°C 70°C • 80°C

Bu sıcaklık 24 saat sabit olarak tutulur. Eğer izolasyon direncinin artışı yatay.konuma gelmez ise takriben 6 saat müddetle sıcaklık aşağıdaki değerlere yükseltilir :

Termometre ile Dedektörle

Hava A Sınıfı' B Sınıfı izolasyon izolasyon

85°C' 75°C '85°C 85°C 90°C 100'C

HAVALANDIRMA :

Kurutma esnasında sargıdaki ve sargı etra fındaki rutubet ısıtılmış havaya geçer. Eğer bu sıcak, rutubetli hava makinadan uzaklaştırılma yacak olursa makina soğuyunca sargılar tekrar rutubetîeneceTttir. Bunun için makina kurutma ameliyesi 'boyunca devamlı olarak havalandırıl malı, temiz, mümkün mertebe kuru hava. sevke dilmelidir.

Hava şevkinin çok fazla olmasına lüzum yok

tur fakat devamlı ve sabit olmalıdır. Düşey ek

senli makiııalarda ve bazı yatay eksenli maklna

larda üst ve' alttaki kapaklardan bir miktarını

açmak suretiyle tabii olarak hava akışı temin

edilmiş dolayısıyla ısınmış, rutubetli hava dışa

rıya atılmış olur. Gurup dönüyor iae gurubun

kendi üzerindeki hava vantilatörleri bu hava sir

külâsyonunu temin edecektir

' '' ı

'ı

• '. • '

. Hidrojenle soğutulan generatörlerde vantilâs

yon aşağıdaki gibi .yapılır:

Makinanın iki tarafındaki' iç ve dıştaki kont rol kapakları sökülür'. Diğer hidrojen sizdirmaz l;k conta ve irtibatlarının "sökülmesine lüzum yoktur. Dış kontrol kapaklarından • birine elekt rik motoru İle tahrik edilen vantilatör ve filtre yerleştirilir. .Bu ^vantilatörden statora serin,, te miz, kuru hava.sevkedillr, makinanın öbür ucun dan sıcak, rutubetli hava çıkar.,

Açık makinalar umumiyetle çepeçevre bir

muşamba ile kapatılır, fakat tepede' ve döşeme

hizasında kâfi ebatda hava girip çıkması .'için

delik bırakılır. Böylece hava sirkülasyonu temin

edilir.

.

STATORU KISA DEVRE EDtP GURUBU ÇALIŞTIRARAK KURUTMA':

Bu metotla makinanın kurutulmasında sta tor uçları kısa devre edilir ve ikaz devresine kıs mi bir ikaz akımı verilir. Armatürün en az iki

te

fazına akım transformatörü ve ampermetre kun malıdır. Keza ikaz akımı da gayet iyi kontrol edilebilmeli ve ölçülebilmelidir. Makinanın no minal hızında çalıştırılması şart değildir. Fakat düşük hızda çalıştırıldığı takdirde havalandırma zayıf olur ve ayrıca yataklar bakımından da gurubun düşük hızda çalıştırılması tehlikeli ola bilir. (Bu hususta imalâtçının talimatına bakıl malıdır) Sıcaklık kontrolü ikaz akımını değiştir mek suretiyle (dolayısıyla stator akımını değiş tirerek) temin edilebileceği gibi eğer makina su 'ile soğutuluyorsa soğutma suyu miktarını de ğiştirmek suretiyle de yapılabilir.

önce sargılardan takriben nominal akımının Çn 25 ı geçecek şekilde ikaz ayarlanır. Bu akım bilâhare sıcaklık uygun değere erişinceye kadar yavaş, yavaş artırılır. (Tipik kurutma eğrisi bahsine bak). Yukarıda bahsedildiği gibi maki na havalandırılır. Sıcaklıklar ve izolasyon diren ci daha önce izah edildiği şekilde ölçülür.

. Bu usûl bilhassa buhar türbinleri ile tahrik edilmeyen makineler için tavsiye edilir.

Bu metod'.a kurutmada'umumiyetle rotor da statorla beraber kurur.

HARİCİ BtR AKIM KAYNAĞI İLE KURUTMA:

Bu kurutma tarzı, gurubun henüz çalıştırıl ma imkânının sağlanamamış olduğu zamanlarda yapılır. Statora dış kaynaktan alternatif akımın şevki", rotor çıkarıldıktan sonra yapılır. Fakat alternatif akımın ayan çok kolay olmadığı için kurutmada doğru akımın kullanılması daha uy gundur. D.C. hem rotor hem de stator kurutma sı için uygundur. Seyyar bir alçak gerilim motor generatör gurubu meselâ kaynak için kullanılan böyle bir makina, kurutma İşinde de kullanıla bilir. Kurutmada kullanılacak makinanın geri limine göre üç faz sargısı paralel veya seri bağ lanır Rotor kurutulurken rotor durduğundan sirkülasyon akımı için fırçalar kullanılmamalı, uçlar kollektör bileziği kenarına sıkıca tuttur malıdır.

Evvelce belirtildiği gibi sargı sıcaklığı daha önce. verilen değerleri aşmamahdır ve bu derece lere yavaş yavaş erışllmelidir. Umumiyetle no minal akımın % 50'si ile % 100 ü bu sıcaklıklara erişmeye kâfi gelir. Isıtmaya nominal akımın % 25, veya % 50'si ile başlanılmalıdır.

Rotorun kurutulmasında eğer rotor statorun içerisinde değil ise rotor sıcaklığı kolayca, mümkün olduğu kadar sargının yanma yerleşti rilmiş termometreler vasıtasıyla ölçülebilir. Sı caklıklara gayet yavaş getirilmelidir.

Eğer rotor stator içerisinde ise termometre lerin, ikaz sargısı yanına konması okuma güçlü ğü bakımından pek uygun değildir; bu sebeple

«sıcaklıkla direnç değişimi» metoduyla sühunet yükselmesi tayin edilir. Bunun için rotordan doğru akım geçirilir ve kollektör bilezikleri ara sındakl gerilim düğümü ölçülür, ohm kanununa göre de rotor sargısının rezistansı bulunur. Bu ölçüler gayet dikkatli ve güvenilir, cihazlarla yapılmalıdır. Oda sıcaklığındaki rotor direnci fabrika tarafından verilmiş ise veyahut ısıtma ya geçmeden önce direnç ve muhit sıcaklığı öl çülürse ısıtma sırasında bulunan direnç değişi mi ile sargının sıcaklığı bulunur ve bu sıcaklığın önceden bildirilen limitleri aşmaması için rotor sargısından geçirilen akım tahdit edilir.

Sıcak vaziyetteki direnç ölçülünce sargı sı caklığı aşağıdaki denklemden kolayca tayin edi lebilir.

R

T=

(234,5 + t) — 234.5

Burada :

R = T sıcaklığındaki sargının sıcak direnci r = t sıcaklığındaki (oda sıcaklığı) sargı nın soğuk direnci T = Rotorun sıcak iken R direncinin ölçül düğü sargı sıcaklığı °C t = Rotorun soğuk iken r direncinin ölgiildü düğü sıcaklık. Bu aynı zamanda rotor gövdesi sıcaklığıdır.

Meselâ :

Kurutmaya başlamadan önce ölçülen rotorun soğuk direnci 0,5 ohm, ve bu esnada sıcaklıkta 25°C olsun. Kurutma esnasında rotorun sıcak direnci 0,65 ohm. ölçülsün.

O halde sargı sıcaklığı :

0,65 (234,5 + 25) — 234,5 = 103°C

0,5 bulunur.

Bu metodla sargı sıcaklığının tayininde T sar gı sıcaklığı kurutma boyunca 100° C'ı sureti ka tlyede geçmemelidir.

İHTAR:

DIŞARDAN BÎR D.C. KAYNAĞI VASITA SIYLA YAPILAN KURUTMADA BU KAY NAK DOĞRUDAN DOĞRUYA GENERATÖ RÜN STATORUNA VEYA ROTORUNA BAĞ LANMALI ARAYA SİGORTA, DÎSJONKTÖR, SEKSİYONER KONMAMALIDIR. AKIM, D.C. GENERATÖRÜNÜN ÇALIŞTIRILMASI VEYA DURDURULMASI İLE TATBİK EDİLMELİ VEYA KESİLMELİDİR.

STATOR VEYA ROTOR SARGILARINA TATBİK EDİLEN AKIMIN ANİ KESİLMESİ SARGILARDA TEHLİKELİ YÜKSEK GERİ LİM ENDÜKLER VE BU DA SARGILARDA TAHRİBAT YAPAR.

Doğu akım makinalannın kurutulmasında makina dururken makina içinden akım geçirmek pek tavsiye edilmez. Eğer doğru akım motor ve generatörünün az yükte çalışması mümkünse ve talimatname müsaade ediyorsa bu makinalar, hat geriliminde, önce az yükte, bilâhare yükü ar tırarak sargr sıcaklığını tedricen arttırmak suretiyle kurutulmalıdırlar.

YÜKSEK GERİLİM TESTİ :

Gerek yeni ve gerekse eski makinalarda her zaman yüksek gerilim testi yapılması tavsiye edilmez, çünkü izolasyonun yüksek gerilime ma ruz kalması onu her seferinde biraz daha zayıf latır.

Yeni bir teçhizatın montajını müteakip eğer yüksek gerilim testi talep edilirse bu takdirde ÖNCE SARGILARIN KURUTULMASI lâzım dır.

Eski makinalar da yüksek gerilim testi yapı lacak olursa TATBİK EDİLECEK GERİLİM ASLA NOMİNAL GERİLİMİN % 140 im GEÇ MEMELİDİR.

MAKtNALAB SEBVÎS DIŞINDA İKEN BU TUBETLENMESİNÎN ÖNLENMESİ :

Makinaların servis dışında uzun müddet kal ması halinde sargı üzerinde rutubet yoğunlaş ması olur ve bu izolasyon direncini süratle düşü rür. İklim şartlarına ve bilhassa bölgenin rutu betlilik ve soğukluk derecesine göre uzun süre servis dışı kalacak makinalarda sargı sıcaklığı nın düşmesini önleyecek tedbirler almak lâzım dır. Sargı sıcaklığı daimi olarak muhit sıcaklı ğından asgarî 5°C fazla olmalıdır. Bunun için aşağıdaki usuller kullanılır :

a — Isıtıcılar kullanmak : Yatay eksenli ma

kinaların her iki ucuna, düşey eksenli makina

larda tabanda hava bölümüne ısıtıcılar yerleşti

rilir. Bu ısıtıcıların gücü makina gücünün takri

ben

i kadardır. Makina uzun süre servis

dışında kalacak ise bu ısıtıcılar servise sokulur

ve makinanın soğuması dolayısıyla rutubet yo

ğunlaşması önlenilmiş olur. En pratik usuldür.

Bu ısıtıcılar makinanın kurutulmasında da kul

lanılabilir. Makina servise konurken ısıtıcıların

servis dışı edilmesi unutulmamalıdır. Aksi tak

dirde gurupta aşın ısınma dolayısıyla İzolasyon

tahribatı olur.

İT

b — Makiaa açlarını kısa devre etmek : Kurutmada İzah edildiği gibi maklna uçları kısa devre edilerek düşük ikazla yarım güçte ve mahzur yok ise yarım devirde çalıştırılır. Bu tak dirde makinanın daimî olarak kontrol altında bulundurulması lâzımdır.

c — tkaz sargisiyla ısıtma : Rotorun kurutulmasında izah edildiği gibi rotor sargılan dışarıdan bir doğru akım kayna ğı vasıtasıyla beslenerek gurubun devamlı sıcak kalması sağlanabilir. Akım kaynağı fırçalara bağlanmamalı doğrudan bileziklere irtibatlandı rılmalıdır. Makinanın tam güçteki ikaz akımı nın % 15'i normal olarak kâfi gelir. Makina de vamlı olarak kontrol altında bulundurulmalıdır.

d — Buharda ısıtma : Pratik değildir, stator hava boşluğuna konan serpantinlerden buhar geçirmek suretiyle stator

sıcaklığı devamlı muhit sıcaklığından yukarıda tutulur. Bütün vana ve bağlantılar dışarıda bu lunmalı, bir negatif basınçla gurup içine buhar sızması önlenmeli, serpantinin kendi kendine ta biî meyliyle drenajı sağlanmalıdır.

REFERANSLAR

1 — Elliott Company. Electrical Equlpment Bulletin.

2 — AIEE standartları No. 43 ve No. 503 3 — USBR. Povver O. and M. Bulletin No. 3 4 — Hydro Electric Engineering Practice.

(J. GUTHRIE BROWN) (P. L. BLACK STONE) 5 — Standard Handbook for Electrical Engine ers. (A. E. KNOWLTON)

ACI KAYBIMIZ

Üyemiz Yılmaz Endirlik 27/3/1966 günü geçirdiği bir kalp krizi neti cesi Ankara'da vefat etmiştir.

1935 tarihinde Kırşehir'de doğan Yılmaz Endirlik 1959 yılmda İstan bul Teknik Üniversitesi'ne bağh Teknik Okulu Elektrik Şubesi'nden Elek trik Mühendisi olarak mezun olmuştur. Yedek Subaylık hizmetinden sonra Kayseri'de çalışan merhum'a Tanrıdan rahmet, kederli ailesi ile yalanla rına başsağlığı dileriz.

Not : Merhum özel Yardımlaşma Sandığı üyesidir.