YÜKSEK FREKANSLI TRANSMİSYONDA KULLANILABİLECEK MAKSİMUM FREKANSIN (MUF) TAYİNİ İÇİN BİR METOD

Yüksek Frekanslı Transmisyonda Kullanılabilecek Maksimum Frekansın (MUF) Tayini için Bir Metod

1. Giriş :

Yüksek frekanslı (HF) işaretlerin transmisyonu, lyonosferden yansıyan gök dalgası vasıtasıyla olmaktadır. Tecrübeler göstermiştir ki sabit mesafe HF transmisyonu için kullanılabilecek frekansın bir üst limiti bulunmaktadır. Bu üst limit, terminaller arasındaki mesafenin artmasıyla büyümekte, gündüz saatlerinde geceye ve kığ mevsiminde yaza nazaran daha büyük değer almaktadır. Belli bir kritik değerin altındaki frekanslar iyonosferden yansıyabilmekte bu değerin üstündeki frekanslar ise iyonosferde kaybolmaktadır.

Yüksek frekans transmisyonunda çok önemli olan ve iyonosferin her tabakası için farklı bir değer gösteren bu kritik frekans «Kullnılabilecek Maksimum Frekans» kısaca MUF olarak isimlendirilir.

iyonosferin yeryüzünden 110 Km. yükseklikte bulunan E tabakası gündüz saatlerinde ve bilhassa terminaller arası mesafenin kısa olduğu hallerde propagasyona tesirli olmaktadır. Uzun trans misyon yolları için esas yansıtıcı iyonosfer tabakası ise yeryüzünden 250 - 400 km. yükseklikteki F2 tabakasıdır. Bu sebeple 4000 km. nin üstündeki terminal mesafelerinde sadece F2 tabakasını gözönüne almak yeterlidir. Kısa mesafelerde ve bilhassa gündüz saatlerinde transmisyon için E, Fi ve tesadüfi E tabakları da hesaba katılmalıdır.

2. îyonosfer tabakalarına MUF değerlerinin bulunması :

MUF'un tayininde terminal noktaları arasındaki transmisyon yolu uzunluğunun ve bu yol üzerinde «kontrol noktaları» denen sabit noktaların bilinmesi gerekir. Bu maksatla da iki kart kullanılır. Birincisi bir dünya haritası (Şekil : 1), ikincisi ise birinci ile aynı boyutta bir karttır. (Şekil : 2) Bu kartdakl dolu çizgiler, ekvatoru 180° farkla iki noktada kesen büyük daireleri gösterir. Büyük daireleri kesen numaralanmış kesikli çizgiler ise büyük daireler boyunca aradaki mesafeyi 1000 km. cinsinden gösterir.

MUF'un tayini için §u yol takip edilir.

1. Bir aydınger kâğıdı, bu defa Şekil 2 üzerine alınır. Ekvator çizgileri üstüste getirilir.

Yazan : Ersen KINAYYtöT Y.

Müh. PTT.

Sonra; ekvator çizgileri daima üst üste kalmak şartiyle, aydınger kaydırılarak, alıcı ve verici terminal noktalarının aynı büyük daire Üzerine gelmesi veya anyı daireden eşit uzakltkta olması temin edilir. Terminal .noktalarım birleştiren büyük daire parçası çizilir. Numaralanmıg kesikli çizgiler yardımıyla terminaller arası mesafe tayin edilir.

A — F 2 Tabakasına alt Muf değerinin bulunması :

a) Terminaller arası mesafe 4000 km. ye eşit veya daha kısa ise :

1. 4000 km. ye eşit veya daha tasa transmis yon yolu için (Tek sıçramalı transmisyon) ke sitli çizgiler yardımıyla yolun orta noktası (kont rol noktası) işaretlenir.

2. Aydınger, tekrar dünya haritası (Şekil: 1) üzerine alınıp, kontrol noktasının batı, orta veya doğu (sırasıyla W, I ve E) coğrafi bölge lerinden hangisi içinde kaldığı tesbit edilir.

3. Aydınger; kontrol noktasının bulunduğu coğrafi bölgeye ait «F2 - O - muf» kartı (Sıfır mesafede, F2 den transmisyonda MUF'un he saplanmasına yanyan kart - Bu tip kartlar; muhtelif coğrafi bölgeler, muhtelif iyonesfer ta bakaları ve mesafeler için gözlemlere dayanıla rak aylık olarak hazırlanır.) üzerine alınır. Ek vatorlar üst üste getirilip aydinger yatay olarak kaydırılır ve Greenwlch meridyeni zaman ekse ni üzerinde 00 veya 24 e getirilir. Şimdi; büyük daire üzerindeki bütün noktalar Greenwlch'e gö re hakiki lokal saatlerindedir.

4. Kontrol noktası için; o saate ait (OOGMT) «F2-0-muf» değeri okunur.

5. 3 üncü ve 4 üncü maddelerdeki işlemler «F2 - 4000 - muf» için tekrar edilir.

6. «F2 - O - muf» ve «F2 - 4000 - muf» kart larından okunan değerler Şekil 3 de verilen tabloda kendi eksenleri üzerinde tesbit edilir ve bu noktalar bir doğruyla birleştirilir. Bu doğ ruyla, terminaller arasındaki mesafeye ait dügey doğrunun kesim noktasının, MUF eksenindeki izdüşümünün gösterdiği değer o saat için uygun MUF değeridir.

7. işlem, diğer saatler için aynen tekrar edi lerek her saat için uygun MUF değeri bulunur.

60 80 100 120 1AO 160 180 160 140 120 100 80 60 iÜ 20 p 20° 40° 60° « 1 ' ' " ^ "-------------------------------------------------------- 90 şekil : l — Dünya haritası ve coğrafi bölgeler.

Şekil: 2 — Büyük daire kartı.

b) Terminaller arası mesafe 4000 km. den uzun ise :

4000 km. nln üstündeki mesafelerde (Çok sıçramalı transmisyon) sadece «F2 - 4000 - muf» kartı ile hesap yapmak yeterlidir. MUF değerini bulmak üzere yapılacak işlemler şunlardır.

1. Yol üzerinde, her iki uçtan itibaren 2000 km. mesafedeki «.kontrol noktaları» işaretlenir. Bu kontrol noktalarının hangi coğrafi bölgelerde oldukları Şekil : l yardımiyla tesbıt edilir.

2. Aydınger, her kontrol noktası için o nok tanın bulunduğu coğrafi bölgeye ait «F2 - 4000 muf» kartı üzerine alınır. Ekvatorlar üstüste kalmak şartıyla, Greenwıch meridyeni zaman ek seninde 00 veya 24'e gelecek şekilde aydınger kaydırılarak o kontrol noktasına ait, o saatteki MUF değeri okunur.

3. Yukarıdaki işlem diğer saatler ve diğer kontrol noktası için aynen tekrar edilir.

4. Herhangi bir saatteki; iki kontrol nokta sı için okunan iki MUF değerinden küçüğü o sa at ve o transmisyon yolu için uygun olan MUF değeridir.

B — E-Fi TABAKASINA AİT MUF DEĞEKtNlN BULUNMASI:

E ve Fi tabakasından transmisyona ait MUF değeri benzer şekilde «E - 2000 - Mut» kartı yardımıyla bulunur. Dikkat edilecek husus, E tabakası iiçn kontrol noktalarının uçlarından 1000 Km. uzaklıkta olmasıdır. «E - 2000 - muf» dan bulunan değer Şekli 4' de terminaller arasındaki mesafeyi gösteren noktayla birleştirilerek; bu dolgunun ortadaki MUF eksenini kestiği nokta ya ait MUF değeri tesbit edilir.

F2 ve E - Fi için bulunan iki MUF değerinbüyüğü o saat ve o transmisyon için uygun olan MUF değeridir.

O — TESADÜFi E TABAKASINA AiT MUF DEĞERİNİN BULUNMASI :

Benzer şekilde, tesadüfi E tabakası (E^) içinde bir MUF değeri bulunabilir. Bunun için «FEf» kartları kullanılır. Arzu edilen saatte, kontrol noktası için «fEs» kartından okunan değer, 5 ile çarpılarak «ES - 2000 - muf» değeri elde edilir. Şekil 4 yardımıyla ve «Es - 2000 - muf» değeri B bölümündeki «E - 2000 - muf» değeri gibi kabul

TZRMlNbLLER. ASASI MSStFS [km] f 3

\£S~

OV F

£.2006 <-

<,!

tt•»•

30-

20-

MUF

&•

4-

7-«•

3-

2,5-

9-

*-

1-

ng.lltr («00 (000

800 -700

.şua

-£00 UÛO

-Ut atoa

şeKil: 3 — F2-0-muf ve Fi-4000-muf değerlerinden terminaller arası mesafeye ait MVF ve OWF değerlerine geçişi sağltyan tablo.

Şekil : 4 — E - 2000 - muf değerinden terminaller arası mesafeye ait MUF değerine geçişi sağlıyan tablo.

edilerek, aynı yolla istenilen mesafeye ait Et MUF bulunur.

F2, E - Fi ve Es için bulunan üç MUF değerinin en büyüğü uygun olan MUF'dur.

3. Optimum çalışma frekansı (OWF) :

Normal şartlarda, zamanın •% 90 ında komünikkasyona elveriali olan frekansı ifade eder.

E tabakasının kritik frekansının günden güne değişimi çok azdır. Bu sebeple E - Fi tabakasından yapılacak transmisyonda optimum çalış: ma frekansı MUF'a eğit alınabilir.

F2 tabakası için optimum çalışma frenkası MUF'un % 85'i alınarak tabakanın kritik frekansının ve görünen yüksekliğinin günden güne değişmesinin tesiri hesaba katılmış olur.

Es için optimum çalışma frenkası «E - 2000 Muf» değerinden 4 MHz. çıkartılarak bulunur.

îyonosfer firtınalan esnasında kritik frekanslar normale nazaran daha düşer. Böyle zamanlarda emin bir muhabere için çalışma frekansını küçültmek uygun olur.

4.Metodun Tatbikatı :

Verilen metodun bir tatbikatı olmak üzere Kars (43° 08'D - 40° 38'K) ve Lizbon (09° 11' B - 38° 44'K) şehirleri arasında 1966 Mayıs ayında HF irtibatı için kullanılabilecek maksimum frekans (MUF) hesaplanmıştır. Şekil l ve şekil 2 yardımıyla bulunan terminaller arası mesafe 4000 km. nin üzerinde olduğu ve her iki kont-

00 02

LOKAL ZAMAN

rol noktasıda orta bölgede kaldığı için sadece orta bölgenin 1966 Mayıs ayma ait «F2-4000 muf» kartı kullanılmıştır. (Şekil : 5)

II A - b de verilen metod adım adım aynen tatbik edilirse kontrol noktalan ve transmisyon yolu için şu MUF değerleri okunur.

Kars -Lizbon kont-

Saat rol noktalan için MUF

(GMT)

(MHz)

18 — 18,1

17,1 — 17

21,3 — 21

21,9 — 22

20 — 20

21,2 — 21

22,5 — 22

26,6 — 26,4

27,7 — 27,7

25 — 26

20,3 — 20,5

Yola ait MUF (MHz)

19 18 17 21

21,9

20 21

26,4 27,7 25 • 20,3

LKtTERATÜR 1. lonosherıc

Radlo Propagation - National Bureau of Standards Circular 462. 2

Reference Data for Radio Engineers - ITT Dördüncü baskı Bölüm 24 sayfa 718 - 730. lonosheric Predictlons - Central Radio Pro-

3.

pagation Laboratory (CRPL) Mayıs - 1966.

Şekil : 5 — F2-400-muf kartı (Mayıs 1966 Orta bölge)