MAKİNA VE KİMYA ENDÜSTRİSİ FABRİKALARINI ZİYARET

Makina ve Kimya Endüstrisi Fabrikalarını Ziyaret

Yazan : , Turhan ONUR Elek. Y. Müh. M.K.E.K.

m. Elektrik Mühendisliği Teknik Kongre vesilesi ile 18.11.1967 Cumartesi günü Odamızca Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumunun Fabrikalarının bazıları ziyaret edildi.

Sabah saat 8.30 da Etıbank Elektrik işletmeleri Müessesesinin önünden hareket ile önce M. K. E. Kurumunun Mamak'taki Gaz - Maske Fabrikası ziyarete gidildi.

Gaz - Maske Fabrikası ikinci cihan harbinden önce 1935 yılında Kızılay Cemiyeti tarafından zehirli gaz harplerinde kullanılacak maskelerin imali için kurulmuş bir tesis olup daha sonra 1943 de Askeri Fabrikalara (M. K. E. Kurumuna) devredilmiştir.

M. K. E. Kurumunca yapılan ilâvelerle büyüyerek bugünkü haline gelmiş olan Fabrikada 6 mühendis 50 memur ve müstahdem 600 teknisyen, işçi ve usta çalışmaktadır.

Zamanımızın darlığı sebebiyle Fabrikanın galvanoplasti, aktif kömür, maske, dikim, pres ve tarım mücadele aletleri kısımları gezilmemiş, yalnız elektrik sayaçları bölümü ziyaret edilmiştir.

M. K. E. Kurumu 1965 yılında elektrik sayacı imalı konusunu ele alarak dünyaca maruf landis Und gyr - Zig İsviçre Firması ile lisans anlaşması yapmıştır. Her iki firmanın işbirliği, ve bilhassa gaz - maske fabrikası müdürü kıymetli ve çalışkan üyemiz Veli Turan AKDEVELlOGLU'nun teşebbüs ve gayretleri ile sayaç işletmesi süratle tamamlanarak 1965 yılında işletmeye açılmıştır.

Sayaç imalinin gelişmesi 500 adetlik üniteler halinde plânlanmıştır. Birinci 5000 adetlik ünitede bütün parçaları ithal edilmiş ve sayaçlar Mamak'ta monte edilmiştir. Bu arada mühendis, tekniker ve teknisyenlerimiz Landis Und gyr ' Firmasının Zug «İsviçre» ye Sevilia «Ispanya»dakı Fabrikalarına giderek eğitimlerini yapmışlardır.

İkinci 5000 adet sayacm montajından itibaren yerli parça imalide başlamıştır. Her 5000 adetteki yerli parça imali artarak maliyetin % 80 ı yerli % 20 si ithal durumuna vasıl olmuştur. Monofaze 110 ve 220 volt 5 - 10 amperlik

64,

sayaçlar imal edilmekte olup trlfaze sayaç imaline 1968 yılı içinde başlamak üzere hazırlıklar yapılmaktadır. Fabrika halen yılda 100.000 adet monofaze sayaç imal edebilmektedir.

Geziye katılan arkadaşlarımızın da müşahade ettikleri gibi sayaç işletmesi preslerinden, bobin makineleri, montaj, ayar ve kontrol kısımlarına kadar en modern cihaz ve aletlerle teçhiz edilmiştir. Bilhassa son senelerin Landis Und gyrm dahil Avrupa'da birçok sayaç fabrikasını ziyaret etmek imkânmı bulmuş olan arkadaşlar sayaç ışletmesindekl teçhizat ve çalışmalarda gördükleri memnuniyeti İsrarla belirtmişlerdir.

Sayaç işletmesinin modern ayar ve kontrol işletmesinde yapılan kontrollarda imal ve tek tek kontrol edilen bütün elektrik sayaçlarının İsviçre, Fransız ve Alman normlarına tamamen uyduğu tesblt edilmiş ve deneyler üyelerimizin huzurunda da tekrarlanmıştır. Yine öayaç işletmesinde bir çok ithal malı sayaç kontrol edilmiş ve bir çoklarının İsviçre, Fransa ve Alman normlarına uymadığı ve gerekli hassasiyette olmadıkları tesbit edilmiştir.

Sayaç işletmesi personeli tamamen seçme genç elemanlardan teşekkül etmekte ve devamlı eğitime tabi tutulmaktadır İşletme yerli parça imalatının artışına paralel olarak yeni tezgahlarla teçhiz edilmektedir.

Mevcut teçhizat ve tecrübe kazanmış personel ile trifaze sayaç imalinden sonra diğer özel elektrik sayaçları, röle, ampermetre ve voltmetre gibi diğer elektrik ölçü ve kontrol aletleri imali de mümkün olacaktır.

Odamız üyelerinin geniş ilgisini celbeden sayaç işletmesini ziyaret saat 9.00 dan 11.00 e kadar sürmüştür. Bilâhare Kırıkkale'ye hareket edilmiş ve öğle yemeğinden önce M. K. E. Kurumunun en eski Fabrikalarından (1932 yılında kurulmuş) biri olan pirinç fabrikası ziyaret edilmiştir. Bu fabrika demirden gayri metaller endüstrisi olup bakır, pirinç alimınyum ve kurşun istihsali konuları ile iştigal eder. Ziyaretimiz zamanımızın kısalığı sebebi ile yalnız elektroliz - bakır ve pirinç ergitme ve döküm - bakır

ve pirinç levha, boru ve tel atelyeleri ile sermayeleri ile emaye ve izoleli bakır tel kısımlarına İnhisar etti. Kurşun ve Alimlnyum kısımlarını ziyaret edilmedi.

Makine ve Kimya Endüstrisinin diğer Fabrikalarında da olduğu gibi bütün sosyal tesislere sahip pirinç fabrikasında 6 mühendis ve takriben 1100 teknisyen usta ve işçi çalışmaktadır. Genç ve çalışkan fabrika müdürü Maklna Mühendisi Hakkı Yağlı üyelerimizi büyük bir misafirperverlik ile karşılayıp gerekli izahatı vermiştir.

Pirinç Fabrikası Etibank'tan temin ettiği bliser bakırı, hurda pirinç ve bakırı kullanarak çeşitli elektrikli ve feul oil kullanan ocaklarında bakır levha, pirinç ve bakır kütük döker. Bakır levhalar 3000 ton/yıl kapasiteli elektroliz kısmında elektrolitik bakır haline geldikten sonra tekrar elektrik endüksiyon ocaklarında eritilip bakır kütükler halinde dökülür.

Bakır ve pirinç kütükler preslerin gerektirdiği boylarda kesilerek hadde ve prens kısmına sevk edilir. Boru, lama ve çubuk şeklinde pres edilen bakır ve pirinç isteğe göre 0,5 mm. kalınlığa indirilerek haddelenir, l/2"den 4" kadar çekilerek boru haline getirilir veya istenilen çapa (0,1 mm. ye kadar) indirilerek kablo halinde örtülür.

înce Bakır teller poli vinllklorür «Pvc» kaplanarak ızolelı iletken ve emaye kaplanarak emaye tel haline getirilir. Mevcut kablo tesislerıde 1 kV. yeraltı kabloları da imal edilmektedir.

Yalıtkan "kablo ve Hava hattı bakır iletkenleri imalâtı yapılan kısımda Özel iletken imalâtı çalıgmalanda yapılmakta olup pek yakında memleket sanayiine yeni katkılarda bulunulacağı ilgililerce ifade edilmiştir.

Pirinç Fabrikasını ziyaret saat 13.00 de tamamlandıktan sonra Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumunun misafiri olarak Kurumun Kırıkkale Bölge Müdürlüğü Lokalinde neşeli bir öğle yemeği yenildi.

Teknik Kongrenin üç günlük çalışmalarından sonra 35 üyemizi bir araya getiren bu yemek üyelerimiz için ayrı bir memnuniyet vesilesi olmuştur. Vaktin darlığı sebebi ile hızla yenen öğle yemeğim takiben Çelik Fabrikasında süratli bir ziyarette bulunulmuştur.

1932 yüında Kırıkkale'de Pirinç Fabrikası ile beraber kurulmuş ilk Askeri Fabrikalardan olan Çelik Fabrikasında bir Siemens - Martin, bir elektrik ark ocağı ve İki elektrikli endiksiyon ocağı, iki büyük hadde ile 1967 de işletmeye açılan modern haddehane ve dövme atölyesi tetkik edilmiştir.

Çelik Fabrikasını ziyaretimizde genç ye çalıgkan Fabrika müdürü Yük. Makina Mühendisi Akın Çakmakçı ve arkadaşları üyelerimizle yakından ilgilenerek gerekli izahatı vermişler ve bilhassa bu fabrikanın ST - 34, ST - 37 ingaat çeliği imal etmeyip sanayimizin ihtiyacı olduğu özel çelikleri (karbon çelikleri, Nikel, Krom, molipten, wolframlı çelikleri, paslanmaz çelikleri) imal

Çelik Fabrikasının genel görünüşü.

Elektrik Mühendisliği 13S

Fılmasın balar ve pirinç presi

edip onlara istenilen profilleri vermekte ve haddelenmeden sonra tufal olma, doğrultma, kalibre etme ve normalize etme gibi işlemleri de yapmaktadır.

Döğme atölyesinde Devlet Demiryolları ve diğer işletmelerin ihtiyaçlarını karşılamaktadır. Son yıllarda otomativ montaj sanayinin ihtiyacı olan »dişlilşri imale başlayan M.K.E. Kurumu dlşlltaslaklarmı bu atölyede .düğmektedir. Ancak mevcut atölye dişli taslaklarım yetıştıremediği için tevsiine gidilmiştir. Ayrıca Devlet Demiryollarının ihtiyacı olan tekerlek bandajlarını imal edecek ağır parça döğme atölyesi. monte edilmektedir.

özel çelik üreten ve yeni haddehanesinin yıllık kapasitesi 17.000 ton olan çelik fabrikasında 12 mühendis, ve takiben, 11ÖÖ işçi, Teknisyen ve usta çalışmaktadır.

Çelik Fabrikasının gezisi saat ,1530 da tamamlanmış ve bitişiğindeki Top fabrikası gezilmlştlr. (1940 yılında kurulmuştur.) Türkiye'nin

en büyük makine fabrikası esas itibariyle iki

kısım olup üçüncü kısım olan dişli atölyesinin

binası inşaa edilmektedir. Çelik Fabrlkasmdaki

döğme atölyesinin tevsii ,ve Top Fabrikasının

dişli atölyesinin tamamlanmasından sonra Türkiye'nin sanayi dişli ihtiyacının tamamen ve otomatik endüstrisinin dişli ihtiyacının önemli kısmı

karşılanabilecektir.

_-

Tarihi top fabrikasının gezimizde Fabrikanın enerjik Müdürü Makina Mühendisi Osman Taşyüz üyelerimize kıymetli bilgiler verdi. Yeni işletmeye açılan 9638 m? lik dökümhanede iki tane 2500 ton yıl kapasiteli kupol ocağı mevcut olup burada özel döküm yapılabilmektedir. Ay^ rica endikasyonlu fınn ile de yılda 1000 ton sfereo döküm yapılabilmektedir. Bu dökümhane M.K.E. Kurumu Uçak Fabrikasında imal edilmekte olan Dornler-M.K.E. dokuma tezgahları ile

Morzelli-M K.E. iplik makinelerinin sfereo dökümleri ile yine Top Fabrikasında imal edilmekte .olan torna, freze, plânya ve matkap gibi takım tezgahlarının gövdelerinin ve döküm olması gerekli dişlilerin taslaklarını dökebllecektir. Bu gaye İle kurulmuş olan dökümhane gerektiği hallerde Dizel Motoru gövdeleri ve parçalarını dökebilecek şekilde teçhiz edilmiştir.

Top Fabrikasının diğer ve en önemli kısmı makine atölyesidir. Bir çok özel ve universal tezgahlarla teçhiz edilmiş olan bu büyük atölye ilk .kuruluş gayesine uygun olarak top namluları ve diğer mekanizmasını imal edebildiği gibi Fritz Werner-Batı Almanya Firması ile yapılan lisans anlaşmasına istinaden torna, freze, plânya ve matkap tezgâhları imal edilmektedir. Ayrıca İtalyan Sima Firmasının müsaadesi ile komple zeytinyağ fabrikası ile gerekli makineler, Kurumun kendi gayreti ile geliştirdiği çay kıvırma, kurutma v.s. makineleri hep bu kısımda imal edilmektedir. Halen aynı kısımda imal edilmekte olan dişlilere ait tezgahlar yenileri ile beraber inşaa halindeki yeni dişli atölyesine yakın bir zamanda taşınıp monte edilecektir.

Top Fabrikasında çalışan mühendis sayısı 23 ve Teknisyen, usta ve işçi sayısı 1050 civarındadır.

Mevsim dolayısı ile ve gündüzlerin kısalığı sebebi ile saat 16.30 da gezi bitirilip Ankara'ya dönüldüğü için Top Fabrikasına bağlı Tüfek işletmesi gezılememiştir.

Türkiye'nin en eski ve en büyük millî makine ve kimya sanayii müessesesini kısmende olsa görüp bilgi sahibi olmak geziye katılan 35 üyemizi çok memnun etmişdir. Üyelerimiz M.K.E. Kurumu ilgililerine ve Odamız İdarecilerine teşekkürlerini bildirmişlerdir. Bu arada gezinin Mecmuamızda diğer üyelerimize de duyurulmasını faydalı bulup bu hususda Odamız idarecilerini teşvik etmişlerdir.