TÜRKİYE ENTERKONNEKTE SİSTEMDEYÜK TEVZİİNİN KONTROLÜ

U D K : 537.31; 621.31

Türkiye Enterkonnekte Sisteminde Yük Tevziinin Kontrolü

Türkiye'de elektriklendirme şehirlerden bağlamıştır, îlk şehir elektrik tesisatı 1913 yılında İstanbul'da yapılmıştır. Bu tarihlerde araya giren büyük savaşlar elektriklendirme konusunda memleketimizin bir hayli zaman kayb.na uğramasına sebep olmuştur. Kurtuluş savaşından sonra yüne münferit santrallarda şehilrler ve endüstri tesisleri için elektrik üretilmesi gayretleri sürüp giderken bir yandan da çeşitli kaynaklardan elektrik üretip yük merkezlerine taşımak konusunda yeni çabalar görülmektedir. Memleketimizde yapılan ilk büyük enerji taşıma hatları aşağıda gösterilmektedir :

1927 yılında Hidrolik santral - Aksaray Konya) 15 kV 8,4 Km

1929 yılında Hidrolik santral - Konya 15 kV 23,0 Km

1929 yılında Vizera Hidrolik santral - Trabzon 26 kV 33,8 Km

1931 yılında Bünyan Hidrolik santralı - Kayseri 22 kV 40,6 Km

1940 yılında îvriz Hidrolik santralı - Ereğli (Konya) 33 kV 14,0 Km

1947 yılında Kozlu - Kandilli (Zonguldak kömürleri) 66 kV 23,0 Km

1952 yılında Ereğli - (Karadeniz) - istanbul 154 kV 196,4 Km

Şehir içi dağıtım şebekeleri de gözönüne alınırsa İlk 30 kV luk hat 1927 de İstanbul'da Silahtarağa termik santralı ile Yedikule arasında yapılmıştır.

YukardaKİ listeden görüleceği gibi elektrik taşıma hatları 1947 yılına kadar tamamen yalnız bir yük merkezinin beslenmesi düşüncesiyle kurulmuştur.

Memleketin Hidrolik ve termik kaynaklarından geniş ölçüde faydalanmak bu maksatla enerji sistemleri kurmak düşüncesi çok eski' tarihlere kadar gider. Ancak talep azlığı bu tarihlerde düşüncenin gerçekleştirilmesini zorlaştırıyordu. Nitekim 1930 yılında bütün Türkiye'de kurulu güç 78,8 MW o yıl içinde üreülen enerji

Yazan Korkut ÖNGÜN

Elek. Y. Müh. EÎE miktarı ise 106,3 GWh idi. Nüfus başına da yılda 7 kWh düşüyordu.

Sanayileşme ve 5 yıllık planlarla beraber talepte de hızlı bir artış hissedilmiş ve 1935 de bölge elektrik İşletmelerinin kurulmasına doğru geniş bir hareket görülmüştür. Aynı yıl içinde, EÎE, MTA ve Etibank kurulmuştur. Bu kuruluşlardan MTA ya, elektrik konusunda, sudan enerji kaynaklarını arayıp bulma, EÎE ye su kaynaklarının araştırma ve elektrik üretimine elverişli olanları bulma Etibanka da elektrik santrallarını kurmak hatlar yapmak, elektrik enerjisini dağıtmak ve enerji kaynaklarını işletmek görevi verilmiştir.

İkinci Dünya Savaşının araya girmesi ile geciken bu hareket sonunda 1948 yılında Çatalağzında kömür artıklarını yakacak bir bölge santralının kurulması ve Çatalağzından istanbul'a kadar enerji taşıma hattının çekilip lgletmeye alınması İle 1952 yılında bölge elektrik işletmeleri çalışmaya başlamış bugün Kuzeybatı Anadolu sistemi dediğimiz yük sistemi ve ve şebekesi kurulmuştur.

Başlangıçta sistemin nasıl bir kuruluş tarafından kurulacağı ve nasıl işletileceği konusunda memleketimizde yerleşmiş bir fikir birliği yoktu. Bu konuda çeşitli kuruluşların kuruluş kanunları ile diğer kanunların farklı düşüncelere göre tertip edildiği anlaşılmaktadır. Bunlardan belli başlıcalarından bazı örnekler verelim :

Belediye Kanona (1930) :

— Kazanılmış haklan bozmamak üzere Belediye sınırları içinde elektrik tesisleri kurmak ve İşletmek Belediyelerin hakkıdır. Belediyeler bu işlerin tesis ve işletilmesi için süresi 40 yılı geçmemek ve şartlan devletçe konulan kurallara uymak üzere imtiyaz verilebilirler.

•— Belde ve Köyler ve îl özel İdareleri kendilerine verilen görevlerin bir veya birkaçını ortak tesisler ve yönetim ile yapmak üzere birlik kurabilirler. (ETÎBANK Kanunu 1935)

Etibank Görevleri :

— Türkiye'de elektrik üretme, taşıma ve dağıtma imtiyazları almak ve işletmek, elektrik santrallin kurmak, hatları yapmak, elektrik enerjisi dağıtmak.

— Etibank elde edeceği elektrik üretme, taşıma ve dağıtma İmkânlarını mahdut mesuliyet11 ve kendisine bağlı olmak üzere kuracağı tüzel kişiliği olan kurumlara devreder.

ANKARA (EGO) VE ADANA ELEKTRİK İŞLETMELERİ Kanunu (143) :

— Ankara ve Adana belediye veya il veya yakın il sınırları İçinde hükümet tarafından elektrik üretmeğe elverişli baraj ve,diğer su tesisleri yapıldığı takdirde İmtiyaz verilmek kaydıyla, bu su tesislerinde elektrik santralı kurmak ve elde edilecek enerjiyi Ankara ve Adana illeri ve yakın iller sınırlan içinde demiryollanna büyük tarım ve endüstri kurumlanna milli savunma kurum ve fabrikalanna dağıtım şebekesi kendilen tarafından yapılacak kasabalara ve Köy birliklerine imtiyaz şartlaşmasına' göre ulaştırmak.

DEVLET SU İŞLERİ Kanunu (1953) :

— önceki fıkralardaki çalışmalarla ilgili olmak şartıyla sudan ve yardımcı diğer kaynaklardan .enerji üretmek.

— Umum Müdürlük Elektrik Santrallannın daha verimli çalışmasını sağlamak maksadıyla yeniden termik santrallar kurabileceği gibi, tesisler kurduğu bölgeler içinde bulunan elektrik santral ve şebekelerini, nzalan ile devralmak ortaklık kurarak veya kiralayarak da kullanabilir.

Çatalağzı santralından sonra Sakarya ırmağı üzerinde Sanyar Santralının kurulmasına girişilmiş bu suretle Kuzeybatı Anadolu (KBA) sistemini besleyecek ana santrallar doğurmaya başlamıştır. Bu anda kurulacak sistemin nasıl kurulacağı ve işletileceği konusu da zihinleri kurcalamakta İdi. 1950 yılından sonra özel sektör karakterindekl kuruluşlarla işin yürütülebileceği sanılıyordu. Genel düşüncenin bu yola kaymasındaki başlıca özellik bu andan iki varyantla karşılaşılmış olmasından ileri geliyordu. Bu kuruluşlar' ya' İktisadî Devlet Kurumları §3klinde kurulup 'işletilebileceklerdi yahut özel Ortaklıklar şeklinde. O günlerdeki siyasi konjoktlir İkitsadî Devlet Kurumlannm iyi çalışmadığı bu kurumlann mümkünse hepsinin özel kuruluşlara çevrilmesi yolunda idi. Çok zor ekonomik şartlarla atlatılan ikinci Dünya. Savaşı İçinde her nekadar iktisadî Devlet Kurumları Memlekete sayılmıyacak faydalar sağlamış lse» lerde onlardan o kadar çok şey* bekleniyordu ki,

savaşın, siyasal tutumun etkisi ve yetişmiş eleman ve tecrübeye İmkânların az veya yok olduğu bir ortamda bunların çalışmalarında önüne geçilemeyen ve göze batan aksaklıklar bu kurumları sanki görevlerini yapmamış duruma düşürüyordu. Yukardaki şartlara Genel Ekonomik Politikadaki değişmede eklenince KBA sistemini kuracak ve işletecek kurumun bir anonim Ortaklık Şeklinde kurulması kararlaştınldı. Bu maksatla «Kuzey - Batı Anadolunun elektriklendirilmesi için Sarıyar Barajının yapılması ve elektrik üretilmesi ve taşınması1 imtiyazının Etibank'a ve sonra onun yerini alacak olan Kuzey - Batı Anadolu elektriklendirme Türk Anonim Ortaklığına verilmesi hakkında» 29 Nisan 1952 günlü bir Bakanlar Kurulu Karan alındı. Bu karara bir İmtiyaz sözleşme ve şartlaşması ekli idi. Bu imtiyazın süresi 99 yıl Olacaktı1. Et'lbank, Sarıyar Barajı ve santralının tamamlanmasından sonra gedecek en çok 5 yıl İçinde aşağıda yazılı ortaklıkların katılması ile kuracağı Kuzey - Batı Anadolu elektriklendirme Türk Anonim Ortaklığına bu imtiyaz sözleşmesindeki bütün hak ve yükümlülükleri devretmek zorunda idi. Bu ortaklıklar şunlardı :

A — Etibank, İller Bankası ve diğer yerli Bankalar.

B — İstanbul, Ankara, Eskişehir, Bursa, Adapazan, İzmit ile KBA da enerji almaları mümkün olan diğer şehir ve kasaba belediyeleri veya bu belediylere bağlı' İşletmeler.

C — Sümerbank ve Şeker Fabrikaları gibi enerji kullanılışı ile ilgili kuruluşlar.

Ç — Sanayî erbabı ve özel Sermaye.

İmtiyaz sahibi elektriği işletme ve belediyelere toptan satacak ve elektrik taşıma ve transformasyon tesislerini kendi yapacak İdi.

Yine imtiyaz sözleşmesinin bir maddesine göre «İşletmeye girişildikten sonra genel güvenlik ve esenliği bozacak durumlar olursa Hükümet işletmeye el koymağa ve gerekli tedbltleri almağa yetkili» idi.

Etibank sözleşmedeı beSJrtilen 5 yıl içinde bir ortaklık kurulması zorunluğunu yerine getirmemiş olduğu için bu imtiyaz bugün İçin yürürlükte değildir. Etibank Sarıyar santralının işletmeye alındığı 1956 yılının son aylarında bugün EEİM* adı ile tanıdığımız Etibank Elektrik İşletmeleri Müessesesini kurdu ve sistemin ig? letmesini bu kuruma bıraktı.

Başlangıçta sistemin işletilmesinde ve yüklerin dağıtılmasında karşılaşılan başlıca konu sistem içindeki santrallann paralel çalışmalannı sağlamak idi. Şehir ve Endüstri santrallan

* Etibank'in son örgütlenmesinde bu müessese il• ga edilmiş, ve Etibank Genel Müdürlüğü bünye-

,. si ,içine.alınmıştır, (Elektıik Mühendisliği)

müstakil ve münferit çalışmayı tercih ediyorlardı, özellikle sistemin en büyük santrallanndan biri olan İstanbul Sllahtarağa Santralının sistemle paralel çalışması ayrı bir zorluk doğuruyordu. Bu konu uzun zaman sistem işleticilerini uğraştırdı. EİE İdaresinin ve sorumlu Bakanlığın aracılığı ile küçük bir komisyon kuruldu. Bu komisyon paralel çalışmayı sağladı. Zaman zaman toplanarak da ortaya çıkan problemleri ve zorluklan gidermeye çalıştı. 1959 yılından sonra sistemin gelişmesi ve yeni santralların işletmeye sokulması ile bu konuda fazla bir zorlukla karşılaşılmadı. Komisyon toplantılarına iki taraftan birinin isteği üzerine toplanılmak üzere ara verildi.

1961 yılının, özellikle Orta Anadolu'da kurak geçmesi KBA bölgesinde bulunan iki büyük hidrolik santrala - Sanyar, ve Hirfanlı - Normalin altında su gelmesine sebep olmuştu. Bu santrallardan, 1961 yılında normal su geliyormuş gibi enerji çekilmesi tabiatiyla göl seviyelerini tehlikeli sınırlara düşürmüştür. DSİ Umum Müdürlüğü KBA şebekesini İşletmekte olan EEİM derhal göl seviyelerini yükseltecek tedbirler alınmadığı takdirde santral seviye yükseltlllnceye kadar durdurmak zorunda kalacaklarını bildirmiştir.

EEİM konuyu kendi yetkisi dışında görerek o zaman konu ilgili Sanayi Bakanlığına başvurmuştur. Çünkü bir iki ay sonra girecek 1962 yılı içinde Kütahya Azot Sanayii, Cam Fabrikaları, yeni kâğıt fabrikalan gibi bir çok büyük Sanayii kuruluşları büyük ölçüde enerji çekmeye başlayacaklardı. Nitekim 1962 yılında KBA da brüt enerji üretimindeki artış % 19.1 olmuştur. Hidrolik santrallann 1962 yılındaki üretimi azaltıldığı takdirde EEİM'in kendi termik santrallanndan bu isteği karşılaması zordu. Bölge de bulunan müşteri santrallan ile duran santrallann çalıştınlması gerekiyordu. Büyük santrallann yapılması ve işletmeye alınması İle endüstjri santrallar helmen hemen durdurulmuş, Belediye santrallarının üretimi kısılmış İdi. O günlerde 1962 yılı İş programları onaylanmış ve müşteri santrallanna 1962 de çok az üretim yapmalan gerektiği bildirilmişti.

Her ne kadar EEİM içinde KBA bölgesi için kurulmuş bir yük tevzi merkezi var ldiysede müşterilerle yapılan sözleşmelerde enerji üretiminde rastlanacak çeşitli durumlan karşılayacak sağlama ve açık hükümler olmaması, yeniden çalıştırılacak santrallar ile üretimi artırılacak santrallann kömür ve bakım durumları ile gerekli personelin sağlanması konusu ayn bir problem teşkil ediyordu. Bu problemin çözülmesini ne EEİM yük tevzi merkezi nede EEİM veya Etibank'ın yalnız başına başarması mümkün görülmüyordu.

Sanayi Bakanlığı, daha plânlı kalkınmanın ilk geçiş yılında, enerji tesislerinin iyi işletilmemesinden dolayı bir enerji kısıntısına gidilmesini önlemek üzere 24/11/1961 tarihinde 5 kişilik bir komisyon kurdu. Komisyona verilen «görev» Kuzey - Batı Anadolu santrallarının 1962 yılında üretecekleri enerjinin ve çalışacakları azami yüklerin tesbitl maksadiyle, Kuzey - Batı Anadolu enterkonnekte sistemi ile ilgili enerji üretim ve dağıtım tesislerinin durumunu yerinde inceleyerek bu tesislerin 1982 yılındaki çalışmalanna ait programın tesbit edilmesi> idi. Komisyon sistemin önemli santrallannı gezmiş, çalışma durumlarını tartışmış ve hazırladığı raporu 21/12/1961 de Bakanlığa vermiştir.

Raporun ana fikri şöylece kısaltılabilir.

Hidrolik santrallann göl seviyelerinin tehlikeli sınırlara inilmeden bilhassa çok sıkışık geçeceği tahmin edilen 1964 yılı için, bu yıla kadar normal seviyelere çıkarılması esasına göre termik santrallan üretimlerinin ayarlanması.

Bu ana fikir etrafında 1962 yılı enerji ve güç tahminleri yapılmış ve sistemdeki santrallara paylaştırılmıştır.

Komisyon yalnız 1962 yıü programını tesbit etmekle yetinmemiş bu arada Sanayi Bakanlığına, sistemin normal olarak işletilebilmesi için alınması gerekli bazı tavsiyelerde bulunmuştur.

Bu tavsiyeler şunlardır :

1 — Aylık yük tevzi programlarının Sanayi Bakanlığının başkanlığında ilgililerin katılması ile tesbit edilmesi.

2 — Bölge Santralı durumundaki santralların, bölgenin ve memleketin ekonomisine en uygun şekilde işletilebilmesi için, bir idareye devredilmesi veya işletmesinin bir elde toplanması,

3 — Silahtarağa santralının fazla üretim yapacak şekilde çalışmasını sağlamak üzere, bu idareye tesbit edilen vasıfta ve miktarda kömürün düzgün olarak verilmesi,

4 — İhtiyaç duyulmadığı İçin az yükle çalıştırılan veya Kiç çalıştınlmıyan santrallann. 1962 ve ilerikl yıllarda tam kapasitede çalışmalanna İhtiyaç duyulacağından revizyonlarının hemen yapılması yedeklerinin tamamlanmasi personel temin etmek üzere harekete geçmelerinin duyurulması.

5 — özellikle K.B.A. da zirve yüklerinin hızla artmasının önlenmesi için elektrik satış tarifelerinde zirve saatlerinde harcanan enerji için daha yüksek bir ücret tesbiünin Sanayi Bakanlığınca gözönünde bulundurulması ve tarifenin bu yönde geliştirilmesi.

6 — KBA ve Batı Anadolu bağlantısını sağlıyacak Balıkesir - Bursa 154 kV hava hattının

1962 sonundan önce tamamlanarak İşletmeye

sokulması,

,

7 — KBA sisteminin zirve yükünün yıllık artışına göre her yıl en az 50 MW lık üretim tesislerinin sisteme katılması gerekmektedir. Dağıtım tesislerinin de buna uygun olarak takviye edilmesi gerekeceğine; bir santralın yapılmasının 2-3 yıldan önce tamamlanamıyacagına göre 1962 yılı içinde en az 150 MW gücünde bir santralın veya birkaç yerde bu gücü verebilecek grupların tesisine geçilmesi,

8 — Arızalanması memleket sanayi ve sosyal hayatı için önemli bir yer tutan enerji üretim ve dağıtım tesislerinin arızasız işletilmesinin sağlamak maksadıyla İhtiyaç gösterilen yedek parça ve tesisat takviyeleri işlerinin öncelikle ele alınıp sonuçlandırılması,

Bakanlık bu tavsiyelerden 1, 3, 4, 6 numaralı tavsiyelere uyarak hemen harekete geçmiştir. Bu maksatla yine Sanayi Bakanlığı enerji dairesinin başkanlığı ve sisteme bağlı santralların imletmeleri ile EÎE İdaresi temsilcilerinden kurulan bir yük «Yük tevzi Komitesi» Ocak 1962 ayında çalışmaya başlamıştır. Komite bu tarihten itibaren her ayın son haftası içinde toplanmış ve geçen ayın durumunu gözden geçirmiş gelecek ay İçin tesbit edilen programı incelemiş, buna son şeklini vermiş ay içinde alınması gerekli tavsiyelerde bulunmuştur.

Komisyonun 6 numaralı tavsiyesi olan Balıkesir - Bursa hava hattı bağlantısı tamamlanmış ve 6 Ocak 1963 Pazar günü Saat 23,11 den itibaren işletmeye alınmıştır. Halen bu hat aracıyla Batı Anadoludan KBA'ya 100 MWa kadar yük ve ayda 30 GwH'a kadar enerji aktanlabilmektedir.

Komisyonun diğer tavsiyeleri içinde bazı çalışmalar yapılmış fakat olumlu bir sonuç elde edilememiştir.

Yük tevzi Komitesi 1965 yılı sonuna kadar 4 yıl İçinde düzgün olarak her ay toplanmak suretiyle 45 toplantı yapmıştır.

10 Ocak 1966 tarihli Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığının 6973 ve 7347 sayılı Sanayi Bakanlığı kuruluş kanunlarının verdiği yetkiye dayanarak hazırladığı bir yönetmeliğe göre komite şekil değiştirmiş ve adı «Elektrik Yük Tevzii Komisyonu» olmuştur. Komisyonun görev ve yetkileri adı geçen yönetmelikte kısaca şöyle anlatılmaktadır:

— KBA ve Batı Anadolu (BA) enterkonnekte sistemindeki hidrolik ve termik santrallarda elektrik enerjisinin DSt, Etibank, çeşitli

Belediye Elektrik İşletmeleri ve diğer çeşitli kurumlar tarafından üretilmekte olması dolayısiyle, yurt ihtiyaçlarına uygun çeşitli etkenlerin gözönünde bulundurularak ilgililerin bir araya getirilmesi yoluyla birleşik bir şekilde üretim ve dağıtım işlerini yürütmek üzere Elektrik Yük Tevzi Komisyonu kurulmuştur.

— Komisyon, Bakanın Enerji Dairesi mensuplarından seçeceği bir temsilcinin başkanlığı altında DSİ, EİE, TKİ, Etibank, EEtM, İETT, EGO, ESHOT temsilcileri ile Bakanlık tarafından gerekli görünen diğer bilgisi bulunan birer elemandan kurulur.

— Temsilcilerin komisyon toplantılarına mutlaka katılmalarının sağlanması ve temsilcilerin kafi zorunluk olmadan değiştirilmemesi gerekir, Her kuruluş Komisyonda bir oya sahiptir.

— Komisyon normal olarak Ankarada EEİM Konferans salonunda Bakanlık tarafından belirtilen günde toplanır. Bakanlığın oluru alınarak toplantılar başka şehirlerde de yapılabilir.

— Toplantılarda o güne kadar olan olaylar İle tesbit edilen programların gerçekleştirilmesi ve tesislerin işletme ve revizyon durumları ile kömür akaryakıt ve su durumları gözden geçirilir gelecek devre için üretim programjl düzenlenir.

— Komisyon çoğunluğunun kabul ettiği düşünce, istek ve teklifler hazırlanacak rapora geçer kararlara katılmayanlar bunu bir notla belirtirler.

— Gelecek devre için hazırlanan üretim programları rapora eklenir. Bunlar Bakanlık tarafından incelendikten sonra ilgililere uygulanmak üzere gönderilir.

1965 yılı Martında Enerji ve Tabiî Kaynaklar Bakanlığı sistemin normal çalışmaya başladığını ileri sürerek periyotlk toplantıların 3 ayda yapılmasını istemiştir. Bu yüzden Nisan ve Mayıs 1965 ayları toplantısı yapılmamıştır. Ancak çeşitli kuruluşlar, KBA ve BA nın başlıtea Üretim ve dağıtım tesislerinin ahenkli ve Memleket elektrik ekonomisine en uygun bir şekilde çalışmasını sağlamak üzere kurulmuş olan Yük Tevzi Komitesinin toplantılarının 3 ayda bir yapmasının sistemin işletl ilerine her hangi bir direktif vermekten çok olayları gözetlemekten ve kontrol etmekten ileri gldemiyeceği ve bu şekildeki çalışmanın beklenen faydayı sağlıyamıyacağı düşüncesini öne sürmeleri ve bu konuda direnmeleri üzerine toplantıların aylık olarak yapılması kararlaştırıldı.

Komite çalıştığı dört ytf içinde kendi çalışma alınma giren çeşitli konular üzerinde uğraş-

mış, ele aldığa konuların çok büyük bir kısmının olumlu şekilde sonuçlanmasına yardım, etmiştir.

Bu konulardan başljcalan şunlardır :

— istanbul Silahtarağa santralının azami güç ve enerjiyi verecek şekilde çalışmasını bu santrala iyi evsafta kömür verilmesini, kömürün sürekli olarak gönderilmesi konusu ile uğuğraşmak soğutma suyu kanal ve tesislerini büyütülmesine, düzeltilmesine, santral tesislerini, yükseltici transformatörlerinin çıkış gücünün artırılmasına uğraşmak yoluyla sağlamıştır Sllaktar satralının istenen üretimi yapmaya İkna edilmesi ve emniyetli kömür stokunun yapılması komitenin ilk yıllardaki başlıca çalışma konusu olmuştur.

— Çok sıkışık geçmekte olan 1962 yılının Haziran ayında Tunçbilek santralında bulunan turmo - generatörlerden bir grup arızalanarak uzun süreli bir. tamire alındı. Güç ve enerji noksanlığı termik santralların fazla üretimleri ile karşılandı. Bu arada Makina Kimya Endüstrisi Kurumunun Kırıkkale, Garp Linyitleri İşletmelerinin Kozlu santralı :1e Devlet Demir Yollarının Eskişehir ve Adapazarı santrallan ve Sümerbank Bursa Merinos ve Nazilli Basma Fabrikasının santrallan] çalıştırılmak istendi. Bunlardan ancak Tunçbilek, Merinos, Nazilli ve Adapazarı Vagon Fabrikaları Santrallan çalıştırılabildi. Diğerlerinin yedek ve tesislerin durumu çalışmaya imkân vermiyordu. Ancak komitenin bütün uğraşmalarına rağmen Merinos konusu ile Kesikköprü santralının inşaatının hızlandırılması işi bir türlü sağlanamamıştır.

— KBA ve BA sistemleri arasındaki bağlantının aksamadan zamanında tamamlanması ile uğraşılmıştır.

— Tunçbilek santralında anzalanan grubun tamiri o yıl içinde bitirilerek İşletmeye sokulmuştur.

— 1963 yılında fazla yağışlar memleketi ve komiteyi uğraştırmıştır. Santral göllerinin ayak kısımlarında kalan yerlerin su taşkınından korunması için seviyelerinin ayarlanması ve savaklardan su bırakılması 1963 yılının ilk yarısının başlıca konulan idi.

— Fazla su geliri yüzünden hidrolik santralların fazla üretim yapması iki problem doğuruyordu. Bunlardan biri esas yük merkezi olan Izmlt - İstanbul merkezine bu yerlere hayli uzak noktalardan enerji ve güç taşınması özellikle İstanbul şebekesinde reaktlf güç yetersizliği ve gerilim düşümü doğurması ikincisi de kömür ocakları çevresinde biriken kömür stokları idi.

Reaktıf karşılanması İstanbul Santralının düşük güç katsayısı ile çaljlşmaya zorlamak sure-

tiyle önlenmiş ise de gerilim düşüklüklerini önlemek bir türlü mümkün olmadı.

Artan kömür stoklarından endişelenen kömür işletmelerini komite bu durumun geçici olduğuna ve Ereğli Demir Çeldk Tesislerinin çalışması ile stokların hızla enyeceğlne inandırmaya çalıştı.

— 1963 yılı Temmuz ayında Ereğli trafosunda meydana gelen arıza bu trafonun kullanılmaz hale gelmesine dolayısiyle Çatalağzı gibi sistemin en önemli santralın üretim, programını büyük ölçüde azaltmasına sebep oldu. Durumu yerinde inceleyen komite işleticilere yardımcı olmaya çalışmış tamirin uzamadan bitirilmesine uğraşmıştır.

— Denizli Belediyesine ait hidrolik santralının sistemle paralel çalışması suretiyle enerjinin tamamından faydalanılması sağlanmıştır.

— Karabük Santralında hem mevcut ikinci turbo - alternatörü sürekli olarak çalıştırmak hem de Karabük Demir Çelik yeni tesislerinin ihtiyacı olan buharı sağlamak üzere bu santrala yeni bir buhar kazanı konulması konusu İle komite uğraşmış, etüdler yapılmasına. İmkân hazırlamışsa da bu konu henüz bir sonuca bağlanmamıştır.

— Soma ve İzmir ESHOT Santrallarına Garp Linyitleri İşletmesi tarafından verilen kömür miktarlarında endişeye düşülecek bazı aksaklıklar komite tarafından görülmüş işletme ikaz edilmiş buna rağmen 1964 yılı Haziran ayında Soma Santralı kömürsüzlük yüzünden üretimini kısmış, hem Soma hem ESHOT santralına özel sektörden kömür alınmasının yollan aranmıştır. Alınmakta olan bu yeni cins kömürlerin küllerinin eriyip kazan borulanna yapışması sonunda Soma Santralı kazanlan sık sık durdurulmuş üretim programı aksamıştır. Kazana uygun yeni bir kömür karışımı deneyleri olumlu sonuç verinceye kadar olay sürüp gitmiştir. Benzer olaylar İzmir ESHOT santralında da görülmüştür.

— 1964 yılı sonlarına doğru artan kömür taleplerinin karşılanması da zorluklar görülmeye başlanmıştır. Komite Bakanlığı1 bu sık sık uyarmaya çalışmıştır. Bu arada akaryakıtla çalışan İZMİT, SEKA, BURSA Merinos ve Ereğli Demir Çelik Santrallannın üretiminin hem devlet hem özel sektörde arttınlması konusunda çalışmalar yapılmıştır.

— Yine 1964 yılı Eylül'ünde Kemer Hidroelek santralının göl seviyesi su alma ağzı civarına kadar düşmüştür. Daha sulama mevsimi olduğundan, yakındaki bahçelerde sebze sulaması için suyun enerji kotunun da altına dü-

sürülmesi zorunlu görülüyordu. Komitenin IŞI karışması ile sulama suyu ihtiyacı yeniden ve daha dikkatli olarak tesbit ettirilmiş, sıkı tedbirler alınmış santralın çalışmaz halden çıkarılması önlenmiştir, bu suretle kemer santralının güç bakımından ihtiyaç hasıl olduğu zaman çalışması ve 1964 yılı puant ayında oldukça yüksek güçle katılması sağlanmıştır. Az su gelmesinden 1964 yılında Kemer Santralı normal üretiminin ancak % 35 ini yapabilmiştir.

— Kemer ve Demlrköprü uç santrallarında patlamakta olan parafudrlar komitesi aracılığı ile encelettirilmiştir.

— Gerilim yükselmeleri yüzünden HırfanlıKonya hattı zaman zaman sistemden çıkarılıyordu. Bu hal Konya Göksu santralında üretilmesi mümkün hidrolik enerjinin sisteme verilmesini önlüyordu. Hirfanlı santralının çalışma tertipi ayarlanarak gerilim yükselmelerinin azami değerleri aşmadan Konyanın sisteme bağlı kalması sağlanmış, Göksu santralının azami üretimi yapmasına çalışılmıştır.

— 1965 yılı ikinci yarısında termik santrallara kömür verilmesinde zorluklarla karşılaşıldığı

görüşmüş, ihtiyacın karşılanması için kömür ithaline gidilmesi bakanlığa komite tarafmdan tavsiye edilmiştir. TunçMlekte 60 KW lık grubun servise girmesi konunu önemini daha da artırmıştır. Bu ikaz ve tavsiyeler üzerine alınan olumlu' tedbirlerle enerji sıkıntısı giderilmiş, kömür ithaline lüzum kalmamıştır.

— Kasım 1965 ve Ocak 1966 da arızalanan Demirköprü santralı transformatörleri arızasının sebepleri komitenin aracılığı ile incelenmiş tesbit edilen anza sebeplerinin giderilmesine ça-

— Sistemin inşa halindeki santral ve tesislerinin durumu yakından kovolanmış ve zaman zaman bakanlığa bilgi verilmiş, inşaatın aksamasının önlenmesi ile uğraşılmıştır.

Sisteme bağl santralların çeşitli kuruluşlar tarafmdan işletilmiş olması bunlar arasında bir çalışma birliğinin sağlanması ile ahenkli bir gekilde yürütülebilmiştir. Başlangıçta «Yük Tevzi Komitesi> ve bugün «Yük Komisyonu» bu ahenkli çalışmayı sağlamada sayısız faydalar sağlamışlardır.

EDİRNE BELEDİYE BAŞKANLIĞINDAN Belediyemiz Elektrik İşletmesi için bir adet Elektrik Mühendisi ile bir adet Elektrik teknisyeni alınacaktır. Yevmiyeleri, Yevmiyeli personel talimatnamesine göre verilecektir. Taliplerin 15.8.1968 tarihine kadar müracaatları ilân olunur.

(E. M. — 204)