ENDÜSTRİLEŞME ZORUNLULUĞU VE MÜHENDİSLİK HİZMETLERİ

UDK: 62

Yazan : Ayçan ÇAKIBOGüLLABI

Maklna Yüksek Mühendisi KARABÜK

GÎBlŞ

kalkınma, artan nüfusa iğ bulma ve refahı geniş gruplara yayma nedenleriyle ENDÜSTRİLEŞME ZORUNLULUĞU bu gün Türkiye'de herkesin üzerinde birleştiği ve 1963 yılında yürürlüğe giren kalkınma plânlarının 15 yıllık perspektifleri içerisinde karara bağladığı bir konudur. ENDÜSTRİLEŞME endüstriyi kurabilme anlamında değerlendirilmelidir. Bir çok endüstriyel tesislere sahip olabilmiş bir ülkeyi, şayet endüstriyel tesislerini kendisi kunnadiysa, «Endüstrileşmiş Ülke» olarak düşünmek hatalıdır. O ülke için ancak «Fabrikalılaşmış Ülke» deyimi daha uygun düşecektir ve bu ülke endüstrileşme konusunda devamlı öğrenci ve satın alıcı kalmaya mahkûmdur.

Endüstrinin kurulması mühendislik hizmetlerini gerektirir. Herhangi bir endüstriyel tesisin kurulmaya karar verilişi ile tesisin nominal kapasite ile işletmeye alınışı arasında yapılan çalışmalar MÜHENDiSLiK HiZMETLERi olarak tanımlanır.

Bu gün artık dünya endüstrisini ve ekonomi

sini büyük mühendislik organizasyonlarının yö

netmekte oldukları gerçeği anlaşılmış bulunmak

tadır. Bu kuruluşların dünya endüstri ve ekono

misinin artan ihtiyaçlarını karşılamak üzere kı

sa sürelerde büyük gelişmeler kaydettikleri gö

rülmektedir.

Türkiye'mizde, gelişmiş ülkelerde olduğu gibi, endüstriyi yöneten büyük mühendislik organizasyonları kurulamamıştır. Yatırımlardan en yüksek faydanın sağlanması ve plân hedeflerine ulaşılması mühendislik hizmetlerine verilecek önemle yalandan ilgilidir.

Endüstriyel tesisler için gerekil mühendislik

hizmetlerinin türk mühendisleri tarafından ya

pılması Türkiye'ye modern bir endüstri devle

tine dönüşmek konusunda yardım edebilir, bu

olmadığı takdirde Türkiye, siyasî ve malî rtskleriyle dış pazarlara geniş ölçüde bağk kalmaya

devam edecektir.

MÜHENDiSLiK HiZMETLERi

Komple bir endüstriyel tesisin kurulmaya karar verilişi ile tesisin nominal kapasitesiyle işletmeye alınışı arasında yapılan çalışmalar mühendislik hizmetleri olarak tanımlanır. Mühendislik hizmetleri üç eafha halinde yürütülür:

I. Safha: Yatarım öncesi safhası

Bu safhada teknik ve ekonomik planlama, araştırma ve mühendislik çalışmaları yapılır. I. safha tesis hakkında ön etüdl/er ile başlar. Tesisin teknik olarak gerçekleştirilebilmesi (teknik fizibilite) ve iktisaden yaşayıp kâr getirmesi (ekonomik fizibilite) çalışmalarıyla devam eder. Lâboratuvar ve pilot tesis seviyesinde yapılan çalışmalar ve testler sonunda tesis proses dizaynı yapılır. I. safha avan proje hazırlığıyla sona erer.

ü. Safha: Yatarım safhası

Bu safhada mühendislik ve dizayn, satın alma ve (veya) imalât, nakliyat, Inşa-montaj ve kontrollük çalışmaları yapılır. Mühendislik ve dizayn bölümünde topoğrafik, mimarî, inşaat, makina, elektrik ve tesisat kesin, imalât, inşaat ve tatbikat projeleri hazırlanır. Bu çalışmaları şartname ha/jrlama, ihale dosyası hazırlama ve teklif değerlendirme bölümleri izler. Kontrollük bölümünde montaj, maliyet ve program kontrollan yapılır.

UL Safha: işletmeye alma ve işletme safhası

Bu safha sevk - idare, işletme ve bakım personeli eğitimi, işletmeye alma ve teknik yardım, danışmanlık ve satış sonrası servis olmak üzere müşavirlik bölümlerini kapsar.

Mühendislik hizmetleri «Proje Yöneticisi» başkanlığında yürütülür. Tablo 2 Proje Yöneticisi başkanlığında yürütülen mühendislik hizmetlerinin «Proje Organizasyonu» nü şematik olarak göstermektedir:

TABLO l : Mühendislik hizmetleri şeması

MÜHENDİSLİK HİZMETLERİ

Kaynaklar. T. K -No 3,4.5,6.

Saf İTO ANA BÖLÜMLER

1 Tesis Kurma Kararı Verme

ALT BÖLÜMLER

ON ETUDLER

'Cö 2 TEKNİK ve EKONOMİK PLAN. LU ARAŞTIRMA ve MÜHENDİSLİK

.0

TEKNİK FİZİBİLİTE

EKONOMİK VIABİLITE ARAŞTIRMA ve TESTLER PİLOT TESİS PROSES DUAYNI

LABORATUAR BLOK DİYAGRAMI

et %

MÜHENDİSLİK

DİZAYN

AVAN PROJE KESİN , İMALÂT, İNŞAAT,

TATBİKAT PROJELERİ

AKIM SEMASI İSLETME TALİMATLARI

TOPOĞRAFIK MİMARI İNŞAAT BETONARME ÇELİK YAPI

MAKINA FLEKTRIK

TESİSAT ŞARTNAME HAZIRLAMA İHALE DOSYASI HAZIRLAMA TEKLiF DEĞERLENDİRME

YATIRIM SAFHASI

SATIN ALMA

A

ve (veya)

İMALÂT

NAKLİYAT

IN$A ve MONTAJ

KONTROLLÜK

LU

PERSONEL EĞİTİMİ İSLETMEYE ALMA

İTMEYE ALMA ve İSLE1

MÜŞAVİRLİK

£ 8 Tesisin Nominal Kapasite 'rteCalıs

MONTAJ MALİYET PROGRAM SEVK ve İDARE PERSONELİ

İŞLETME PERSONELİ BAKIM PERSONELİ

TEKNİK YARDIM DANIŞMANLIK SATIŞ SONRASI SERVİSİ

TABLO Z : Proje organizasyonu şeması

PROJE ORGANİZASYONU Koynak T K No 2,3

Tablodan takibi mümkün olduğu üzere, Proje Yöneticisinin tesis sahibi ile yakın iligklsl vardır. Bu ilişki mühendislik hizmetlerinin muhtelif safhalarında tesis sahibi ile mutabakat temini seklinde olur.

10 yabancı Ülkenin 40 mühendislik hizmetleri organizasyonuna alt yapılan incelemede bu firmaların çalıgma konulan ve sundukları eervlsler bakımından aşağıdaki gruplara ayrıldıkları görülmektedir :

A. Çalışma konuları bakımından :

1) Tek konulu firmalar,

2) Birbirine yakın, iki-üç konulu firmalar,

3) Çok ve değişik konulu firmalar.

B. Sundukları servisler bakımından :

1) Proje (P),

2) Proje-satın alma-îmontaj (P-S-M),

3) Proje - imalât - montaj (P-Î-M),

4) Proje - satın alma - imalât - montaj (PS-Î-M)

Tablo 3'de komple servisleri çok ve değişik konularda sunabilen firmaların organizasyon semalarının, ortak ve genel hatlarıyla, bir örneği verilmektedir:

Böyle bir firmada, kurulacak tesis cinsine bağlı olmaksızın, topoğraf, mimarlık, betonarme ve çelik yapı olarak inşaat, makina, elektrik ve tesisat mühendislik dallan ile kurulacak tesis cinsine bağlı mühendisler bulunur. Ayrıca organizasyonda ekonomistler, hukukçular ve diğer ihtisas elemanları yer alır. Bu tip firmaların çalıştırdıkları personel konusunda sayısal değerler vermek gerekirse; Alman Lurgi firması için 3000, ingiliz W.S. Atkins and Partners firması için 1000 ve Amerikan Arthur G. Mc Kee and Company'nin sadece demir - çelik tesisleri bölümü için 400 sayısı verilebilir.

Çok ve değişik konulu endüstrici tesisleri gerçekleştiren hühendlsllk firmalarının bu çalışmaları nasıl yaptıkları konusunda Tablo 4 yardımcı olacaktır :

Tablodan izlenmesi mümkün olduğu üzere, birbirinden farklı endüstriel tesislerin 30 kadar işlemin değişik komblnezonlanyla teşekkül etmiş oldukları1 görülmektedir. Temel ve genel mühendislik hizmetleri elemanlarıyla birlikte, işlemler sayısında ihtisas gruplarını bünyesinde bulunduran bir firmanın, demir - çelikten deterjan endüstrisine, petroklmyadan besin endüstrisine kadar bütün endüstriyel tesisleri gerçekleştirebilmesi -mümkün olmaktadır.

TÜRKİYE'NİN DUBUMU

Türkiye sanayileşme çabası içerisinde olan bir ülke olup, eanayl yatırımları artan bir seyir takip etmektedir. Şekil l'de Türkiye'nin toplanı kaynaklan, toplam yatırımları ve eanayl yatırımları1 görülmektedir:

Komple endüstriel tesislerde yatırım tutarının % 25'inl mühendislik hizmetleri teşkil etmfektedlr. Şekil 2'de Türkiye'nin sanayi yatırımlarına paraleli endüstriyel tesisler mühendislik hizmetleri tutarının hangi meblâğa ulaştığı ve bunun yurt içi ve yurt dı§ı karşılanan miktarlar; verilmektedir.

Şekilde görüldüğü gibi yurt içi mühendislik hizmetleri tutan toplam hühendisllk hizmetleri tutan yanında çok az kalmaktadır. Bu hâlin sebebini Türkiye'deki mühendislik hizmetlerinin durumunu incelemek izah edecektir :

Türkiye'de özel sektörde muhtelif meslek odalarına kayıtlı 250 civarında mühendislik - müşavirlik ve müteahhitlik bürosu vardır ve bunların ancak 50 kadan kayda değer büyüklüktedir. Bu bürolarda firmadaki kıdem yıllan ortalama--sı 4 olan 100 -150 mühendis, kıdem yılları ortalaması 3 olan 50-70 konstrüktör ve kıdem yıllan ortalaması 3 olan 200 - 300 ressam çalışmaktadır. Kısa bir geçmişe sahip olan bu firmalar komple mühendislik hizmetleri anlamından uzak, ancak bazt bölümlerini kapsayan, irtibatsız çalışmalar yapmaktadırlar.

Devlet sektöründe ise : 1) Tesis kurdurma alışkanlığı, 2) işletme ile uğraşma, 3) önemini kavrayamamış olma, 4) Güvensizlik, sebebiyle, benzerleri olan ve teknolojisi bilinen konularda bile, mühendislik hizmetlerinin tezgâhlanması ve ithâli alışkanlığı vardır. Bir kaç kuruluş hariç yapılan çalışmalar yenileme, yedekleme, tadilât ve tevslat çalışmalaniıdan öteye geçmemektedir.

Mühendislik hizmetlerinin karakteristik ölçülerinden biriside proje pafta sayılandır. Şekil 3'de sanayi yatırımları ve bunların gerektirdiği pafta sayılan ile yurt içi ve yurt dıgı pafta sayılan görülmektedir :

Yurt dışından ithâl' edilen mühendislik hizmetleriyle birlikte çok geniş bir arşivimizin olması gerektiği halde mahdut bir arşiv toplanabilmiştir. Bu durum mühendislik hizmetlerinin öneminin şimdiye kadar nasıl anlaşıldığını göstermesi bakımından ilgi çekicidir.

Şekil 4'deki yurt dışı mühendislik hizmetleri -pafta sayısı ve yurt içi mühendislik hizmetleri -

.1

I

TEKNiK VE EKONOMİK PC ARASTAMA VE MÜH 0.

TABLO 8: Organizasyon seması

ORGANİZASYON SEMASI

Kaynaklar- T K. No 3.S.S.

YÖNETiM KURULU

B İDARÎ EKTORldK j

N U H E K D I S l l K VE O I Z A f N

DAlRElEK1

si

' SATI; l

?l

IMUUSEBEI

TABLO 4 : Endüstriyel tesisler - işlemler

. ENDÜSTRİYEL TESİSLER •«- İŞLEMLER

Kaynok T K Ni:1

ftFVHFB UA7IRI AMA - ____

META L UR Jİ " •• .................. (

Dom

Ayı ma rt Em ma

YJj çtk me

• m* B u "fck nc

SoS> jtm iar tojis a ı

Süz

Kur ı me

t ma t Pet o

Sin ti em

rlen n Bri

t Ya k

ma Ucu

Ka rm

vı.

a ı »ı

rma

Çözücü tetaryonl aı ı1 prtarjOk sı

1 ||

rin gem Hdar e a, de Nofr em

ırıc n Pblı rıza ;

Ele k« kın me>on

rtrouya Eld ter

Tozı lajt t <tro tnık

IUZrma >um la»tı

Tuz sı laftı r mu

•ma

n- MI

S ma

iffet

iy< d»5

ti

>n fim

artfc ter Gaz v iflsı r

•k»D ifle

> tan* < ler

earU nlei;

1 1

'„ 1

,t 1

,1 1

1'

II

-

?

„

î» 1|

IT

:

(, î ,J

1ı

'1

T;

,' t1

,1 î

, ,

L r

TOPLAM KAYNAKLAR-TOPLAM YATIRIMLAR - SANAYİ

Kaynaklar. 6R K N! 3 . 6

Toplam kaynaklar:

i, Toplam ya*ırmlar

t

a) Plar, rUdttı

g.

b) Gtrçt kl»t «n

T Sanayi yatırımları

Toplam kaynaklar MfyarTL)

T. B E S YILLIK

D BEŞ Y I L L I K

Şekil 1. Türkiye'nin toplam kaynaklan, toplam yatmnılan ve sanayi yatmmlaTt Elektrik Mühendisliği 180

SANATI TAMKIMLAKI-MUHENDIbUK HİZMETLERİ (YURTİÇİ VE YURTDIŞI) Kaynaklar GRK. No- 123.4.5.6 7 8

Sanayi Yatırımları

Hühtndıslık HılmeUıri Değtrl

, ____.

Yurtduı Mühendislik Hizmetleri Dejtri

t _^

Yurtiçi Mühendislik HızmetUri Degtrı(l9f70»ıatlorııle) > ------- 4

Yurtıtf Mühendisim Hızmttleh ikâme DtJtri

BEŞ YILLIK PLAN DONEM

Şekil 2. Türkiye'de sanayi yatıranları ve yort i$t - yort dışı mühendislik hlzmetlert.

SANAYİ YATIRIMLARI- PAFTA SAYILARI (TOPLAM, YURTİÇİ Kaynaklar GR.K. NO. : 1.2,3.4,5,6.7,8

.YURTDIŞI)

111,000

H ut ooo l j

6.0 11

108000 "^ ^ >• a 105 000 & <

10Z.OOO

» 000

91000

5.0

90000

91 000 a i. ooo

4,5 11000

70 000

7 S 000

4,0

72 000

69000

66000

3.5

63,000

(0000

57 000

3.0

54 000

5) 000

to ooo

;

2.5

45000 •

42 000

39000

2.0

JMOO

33000

ı/ * /

Sarw 3yi Yatırımları •

•

l / l / / i /

Top am Pafta sayısı ' X----K

Yur 'iÇi Pafta sayısı • o— «• — O Yur tdışı Pafta sayısı ' + ------ "+

/ y\ ! f ı } /1 /// /

// l

/ / ! f / '

'/ / /

/}\ ı>14

tf /

/)/

1! /h/

Ul I'/ I

/' // k \

•'// \

/ / \ Y V ^ ---------

rsî y,ıı.,

1 milyon

Toplam Yırtıp Vurtrfı»!

l«rıPoH«tcw Pafta Mru ^ıltauynı

TL ) (A* )

l A* )

(A* )

1962 —

— — ----

1963 2370 47000 4000 43000

^ 1964 1990 39400 4000 35000

1965 1990 39400 5300 34100 '

S 1966 2560 50600 6.600 44200

(D 1967 3450 68400 9300 59100

^ 1568 4350 ,85700 12000 73700 İ

1969 52«0 104500 BOOO 88500

£ 1970 6.310 125000 000 105000

[D 20 1971 — —

M, 1972 —

—

JOOOS

1.5

:?ooo

2*. 000

21000

1.0 ıaooo

15ÜOO uteo

^< ,/'

-« ^ ' "

_^-< ,.*^* (•***

x-C 1

6000 <

^^_ . • • «••( 1 - — - ^ ' *

0.0

<WÎ

«3

BEŞ VILLIK PlÎN

1«* DONEMİ

196i

19C6

1X7 Q BEŞ YILLIK

IMI PIİN

İMİ DOMEHt

Yıllar _ — *•

1970 I

W2

Şekli 8. Sanayi yatarcrolan ve bonlann gerektirdiği pafta saydan.

YURT DIŞI

MÜH. HIZ.- PAFTA SAYISI ve YURT İÇİ MÜH HIZ - PAFTA SAYISI

Kaynaklar- Gr. K No 1,23.4,5 6 7 8

117,000 1.140 114,000 1.110

111,000 1.080 100,000 1.050

105.0001 1 1,020 J T 102,000 j, I 990 *Z

99.000 ££

960 f <

Yurtdışı müh. hizmetleri : *^___^

/ Yurtdışı pafta sayısı

Yurtiçi müh. hizmetleri

/y/// Yurtiçi pafta sayısı

: j^____^ : o_ ^ » « • • • • •

«

93.000 900

90,000 870 87,000 840 84,000 810

l

l(

81.000 780

78,000 750

75,000 720 72,000 690

69.000 660 66.000 630

/ / / / /

«(

W ı f1

63.000 600

60,000 570 57,000 540

54,000

510 51,000 480 48,000 450

45,000 420 i

42,000 390

39,000 360

36,000 330

33,000 300

30,000 270

\ \

N

\\

J

/ *— • -

=i / t ''— /

/ /

> /

}

•o

Yurt dışı Yurt dışı Yurt ıçı Yurt ı<

s YILLAR Müh Hız Paftasayrs Müh Hız «tasa yısı (Milyar T^ (Ao) failyorTL) (Ao)

^ >%

* (D

« 1967

JK 1968

^ 1963

l 1970

I 1971 H 1972

0.575 0.481 0.477 0.611 0.801

0,987 1.162 1,343

--------

----

43.000. 0.014

4.000

35.000 0,OU 4J)00

34.100 0,019

5,300

U. 200 0.023 59.100 0.033

6600 9.300

73,700 0.042 12jOOO 88 500 0,056 16,000

105,000 0,070^ 20,000

---------

27.000 240

24000 210

21000 160

18.000 150

1 5.000 120

12,000 90

.^•^^

s* f ^ .X*

X

9,000 60 6,000 30

> 3,000 0

1962 1963

» --- -------^— ••- *

> — . , ----- >— — •••"• *

____

*f-

^^••*

....— ı^ 4

—1964

^•••••^ ™

Yıllar — »-

I. BEŞ YILLIK PLÂN DÖNEMİ

U. BEŞ YILLIK PLÂN DONEMİ

Şekil 4. Yurt içi - yurt dışı mühendislik hizmetleri - pafta sayısı grafiği.

K

90_ f

85 1

MÜHENDİSLİK HİZMETLERİNİN KARŞILANMA DURUMU Koynoktar- GR K No 1234 5 678

80 ?

co

75 r

* 70 *

65 60

55 50

X5

10 35 30

I BEŞ Yi

Yurtiçi Karşılanan Müh Hız — £ â-

S &

* 1963 ^ ^l 1964

(/> UJ

OD

»-I 1967

X 196B

_J 1969

1970 1971

VurfıÇı Mgh Hu

3 3 3 t,

Yurtart. Kortıton v Hu h.

Hız 97 97 97 96

es

.X- x

4* ^ x^

. ,'' '

^*

^^ x ^

-"' „ ' ' '

20 15

/^

j- l-ı

<>

^>

^^ ^

1962 63 6t

65 66

1967 68 69

n BEŞ YILLIK PLAN DONEMİ

1972 73

K BEŞ YILLIK PLAN DÖNEMİ

1977 78 79

ffBEŞ YILUK PLAN DÖNEMi

Yıllar -------------

M.

86 1987

' V. BEŞ YILLIK PLAN DÖNEMi

Şekil 5. Mühendislik hizmetlerinin karşılanma durumu.

pafta sayısı grafiği ise; pafta bağı maliyetleri vermektedir. Görülen netice yurt dışı pafta maliyetinin yurt içi maliyetin yaklaşık olarak 4 misli olduğudur.

Endüstrisi az gelişmiş, ülkelerde endüstrinin genel karakteri basit teknolojilere dayanan proses endüstrisi şeklindedir. Bugün Türkiye'de teknolojisi 'bilinen ve benzerleri mevcut endüstriyel tesislerin, eldeki mevcut arşivlerin değerlendiril-. meslyle, demir - çelik endüstrisinde 340.000, kağıt endüstrisinde 20.000, çimento sanayiinde 11.000 ve geker sanayiinde 2.000 paftalık teknik arşivler bir misal olmak üzere verilebilir. Komple mühendislik hizmetleri ihtiyacımızın % 40'ının karşılanması mümkündür. Fakat mühendislik hizmetlerinin karşılanması durumu Şekil 5'te görülmektedir:

Mühendislik hizmetleri arzl, 1968-1970 yuları arasındaki gelişme hızıyla devam ederse, bu tabii seyir içerisinde mühendislik hizmetlerinin karşılanma durumu yaklaşık olarak 10 senelik bir faz farkı ile mümkün olabilecektir.

SONUÇ

Araştırma sonucunda aşağıdaki üç nokta tespit edilmiş bulunmaktadır:

1) îthâl edilen mühendislik hizmetleri kar şılığı büyük döviz meblâğı yurt dışma ödenmek tedir.

2) Endüstrimiz türk mühendisliği tarafın dan yöneltllmemektedlr.

3) Endüstrimiz devamlı öğrenci ve satın alfcı kalmaya mahkumdur.

Esas düşündürücü olan ikinci ve üçüncü noktalar olmalıdır.

Çünkü mühendislik hizmetlerine gereken önem verilmediği takdirde, yedi grupta toplanan mühendislik fonksiyonları - araştırma, projecillk ve geliştirme - tatbikat - işletme - imalât - eğitim yönetim - Türldye için durumu korumaktan öteye bir icraat yerine gettremlyecektlr.

KAYNAKLAR

1. Projedlifimlzin Gelişimini Hedef Tutan Tu tan Çalışmalar, DPT-KD, Şubat 1966, DPT, ANKARA.

2. ASIK, Ergün. OECD*nin W. S. Atklns and Partners Firmasında Düzenlediği Staj Ra poru, Kasım 1967, KARABÜK.

3. Kalkınma Plânı: ikinci Beş Yıl 1968-1972, DPT, Kasını 1967, DPT, ANKARA.

4. Genel ve Katma Bütçe, Döner Sermaye, ik tisadî Devlet Teşekkülle'ri Yatırımları 1968, 1969, 1970, 1971. DPT, ANKARA.

5. Yıllık Programlar: 1968, 1969, 1970, 1971, ikinci Beş Yıllık Kalkınma Plânı 1968-1972, DPT, ANKARA.

6. Türkiye'de mimarlık, inşaat (betonarme ve çelikyapı), makina ve elektrik sahalarında özel sektör mühendislik, müşavirlik ve mü teahhitlik çalışmaları yapan firmalara ait araştırma, 1968/1969, KARABÜK.

7. Türkiye'de Projeciliğin Geliştirilmesi ve Sı nai Tesisler Proje Hizmetleri - Komisyon Raporu : TANYAŞ, Hamza, KIZILCA, Kâ zım, YÜLEK, Ertan. M.M.O., ANKARA.

8. TAYFUN, Y. Kemâl. Türkiye'de Mühendisdlslik Hizmetleri, KARABÜK.

9. ERGÜN, Enver, Sanayi Projeleri Mühendis

lik Hizmetleri: DPT - SPD, Mayıs 1966,

DPT, ANKARA.

10. Proje ve Mühendislik Hizmetleri Bürosu Teş kili Hakkında (görüşler) 1965, DPT, AN KARA.

11. ÇAKmOGULLARI, Ayçan. Endüstrileşme Zorunluluğu ve Mühendislik Hizmetleri, Ma yıs 1970, KARABÜK.

12. Araştırma, Mühendislik ve Müşavirlik Hiz metleri, Kasım 1970, DPT, ANKARA.

13. Yatırım Projelerinin Hazırlanması ve De ğerlendirilmesi, Cilt I, H. 1970, DYB, AN KARA, i

14. Yabancı Ortaklığı ile Kurulan Mühendislik Müşavirlik Firmaları Hakkında Komisyon Raporu, TMH Sayı: 184, Temmuz 1970, tMO, ANKARA.

15. ŞÎT, Yılmaz. Proje Faaliyetlerinin Dünü, Bugünü ve Yannı, Mart 1971; KARABÜK.

16. ikinci Beş Yılük Kalkınma Plânında Türk özel Sektörü, DPT 948-TUD: 13, 1970, DPT, ANKARA.

17. DPT Bülteni Sayı: 2, Haziran 1970, DPT, ANKARA.

18. Mimar, inşaat, Makina, Elektrik ve Maden Mühendslleri Odaları Meslek Hizmetleri Bü ro Tescil Yönetmelikleri ve Formları, AN KARA.