MACARİSTAN'DA TRANSFORMATÖR MERKEZLERİNİN BAKIMI

MACARİSTANDA TRANSFORMATÖR

MERKEZLERİNİN BAKIMI

Banfai GY ORGY

I.GİRİŞ Transformatör merkezlerindeki ve merkezlerde kullanı lan salt aygıtlarındaki gelişim eğilimleri ;

Merkezin anma kapasitesinin artması, (yük akımı, kısa devre akımı, gerilim yükselmesi),

Güvenilirliğin artması, Yatırım giderlerinin azaltılması, Bakım işlemlerinin azaltılması veya tamamen ortadan kaldırılması doğrultusundadır.

Macaristan elektrik şebekesinde işletmede olan farklı tip te ve yapıda salt sistemleri vardır. Bunlar; 10 kV dahili salt (metal clacj ve hücre tipi) 20 kV dahili salt (metal clad ve hücre tipi)

harici tip metal clad 35 kVharici ve dahili (metal clad ve hücre tipi) 120 kV dahili, harici ve SF6 Gazlı metal clad

220 kV harici tip 400 kV harici tip ve SF6 Gazlı metal clad 750 kV harici tip salt merkezleridir.

Şekil 3.a) Basit çift baralı sistem b) U bara sistemi c) Çift bara transfer bara sistemi.

Şekil 1. Tek bara

Tek bara sistemi 10 120 kV arasındaki salt merkezlerin de uygulanmaktadır.

a) Basit çift baralı sistem büyük yük noktalarında, çok sayıda fider bulunan 10 120 kV'luk salt merkezlerimle uygulanmaktadır.

I)) U baralı sistem a'daki koşullarda ancak sadece 120 kV luk salt merkezlerinde uygulanmaktadır. c) Çift bara Transfer bara sistemi 120 220 kV'luk büyük ve önemli salt merkezlerinde uygulanmaktadır.

* t*

Şekil 2. Tek bara Transfer bara sistemi

Tek bara Transfer bara sistemi sadece 120 kV'luk salt merkezlerinde uygulanmaktadır.

X

*

Şekil 4. 1,5 kesicili bara sistemi

400 750 kV'luk transformatör merkezlerinde 2 fidere 3 kesici olmak üzere 1 fider için 1,5 kesici bulunan 1,5 kesici sistem uygulanmaktadır.

2. BAKIM

2.1. Maliyet

Transformatör merkezlerinin bakımı denetim ve onarım sorunlarını kapsamaktadır (bu kapsama merkezde olan büyük hasarlar dahil değildir). Bu işlemlerin ara sıra veya belirli aralıklarla sürekli olarak yapılması güvenilir sistem işletmesi açısından gereklidir.

Bakım giderlerini oluşturan giderler : — Malzeme giderleri — İşçilik giderleri — Bakım sırasında paraya çevrilemeyen elektrik kesinti giderleri (ayrıca şebeke kayıplarındaki artış).

Bakım giderlerini azaltmak için çeşitli yöntemler bulun maktadır. Bunlardan ilki; somut ve civata kullanmak ye rine pres geçmeli bağlantılar yapmak, hava geçirmez yağlı akım ve gerilim transformatörleri kullanmak gibi bakım gerektirmeyen; ayırıcı ve kesicilerin açma kapama sürelerini kısaltmak, kesicilerde yay yerine basınçlı hava lı veya yağlı mekanizmalar kullanmak, kesici ve ayırıcıla rı motorlu olarak tesis etmek gibi az bakım gerektiren uygulamalar yapmaktır. Eski transformatör merkezlerin de hassas işletme yapmak, gerekli değil ise kademe ayar lamalarını, açma kapama işlemlerini bu merkezlerde yap mamak. Bu gibi işlemler eski transformatör merkezlerin de bakım gereğini azaltmaktadır.

Bakım nedeniyle yapılan enerji kesintisinden ötürü orta ya çıkan şebeke kayıpları;

— Enerjili devrelerde enerji kesmeden bakım ve çalışma yapma yöntemi ile ortadan kaldırılabilir, — Veya uygun örgütlenme ve iş dağıtımı ile bakım işle mi kısa sürede tamamlanarak azaltılabilir. Eğer merkezde tek bara var ise veya merkezde bara hatlara ve trafo fide rine ortak ise hattaki bakım işlemi merkezdeki çalışma süresini belirlemekte ve enerji kesintisinin kısaltılması bu hattaki bakım süresinin kısaltılmasına bağlı olmaktadır.

Macaristan'da önceleri trafo merkezi yatırım miktarının % 0.5'i olan bakım giderleri bugün % 0.3 düzeyine indiril miş bulunmaktadır.

2.2. Bakım Süresi ve Eleman Sayısı

Genel olarak bakım süreleri yaklaşık,

10 35 kV salt merkezinde 3 gün, 120 kV salt merkezinde 5 gün, 220 400 kV salt merkezinde 10 gün olmaktadır. Trafosuz ve yardımcı bara bulunmayan mer kezlerin bakımında aynı sürelerde yapılmaktadır. Eğer

merkezden çok önemli bir müşteri besleniyor ise bakım süresi % 20 oranında azaltılması, bakım işleri belirli bir zamanlama içerisinde yapılmalı ve gündüzleri bakım ne deniyle kesilen enerji çalışma günü sonunda yeniden ve rilmelidir.

Transformatör merkezlerinde bulunan salt aygıtlarının bakım süreleri ise;

10 35kV

50 iş saati 10 iş saati

1 iş saati 100 iş saati

120kV

150 iş saati 20 iş saati

8 iş saati 280 iş saati

220 400 kV kesici

380 iş saati

ayırıcı

40 iş saati

akım gerilim

trafoları

10 iş saati

tam merkez 560 iş saati

olmaktadır. Burada salt sahasında yapılan tüm bakım iş

leri için gerekli olan bakım elemanı sayısı:

1 35 kV'luk merkezlerde 4 kişi

120 kV'luk merkezlerde 8 kişi

220 400 kV'luk merkezlerde 8 kişidir.

Koruma, sinyal ve telekominikasyon sistemlerinin bakı mı da aynı süre içerisinde yapılır, ancak fazladan 2 ele mana gerek vardır.

2.3. Bakım İşlemleri ve Süreleri

Her ne kadar aygıtların bakım işlemleri aygıt yapımcısı firmanın önerileri doğrultusunda yapılmakta ve bakım yöntemleri yapımcı firmadan firmaya değişiklik göster mekte ise de uluslararası geçerliliği olan bakım kuralları koymak olasıdır.

Genelde bakım işlemi aşağıdaki gruplarda toparlanabil, mektedir.

Çalışan salt aygıtlarının gözden geçirilmesi, Devre dışı olan aygıtın işlevinin ve gerekli ölçülerinin gözden geçirilmesi, Salt sahasında bakım yapılması, Atölyede bakım yapılması.

Gerektiğinde bu işlemler birlikte yapılabilmektedir. Ener jili salt aygıtını inceledikten' sonra aynı süre içerisinde ölçme ve bakım işlemleri salt sahasında yapılabilmekte dir.

2.3.1. Enerjili Salt Merkezinin Gözden Geçirilmesi

Süre : Olağan dışı hava koşulları dışındaki zamanlarda

haftada 1 kez (eğer merkezde sürekli bir ekip bulunuyor ise bu denetim günlük olarak yapılır).

Arızalanmamış, çalışan aygıtların gözden geçirilmesinin yanında bu denetim, — Bara'da: öngörülen güvenlik mesafelerinin ölçümünü, — Bağlantı elemanlarında ve hırdavatlarda: ısınma veya ark olup olmadığını, — İzolatörlerde: temizlik durumu, — Güç transformatörlerinde: yağ seviyesinin, yağ kaçak larının, yağ sıcaklığının, hava kurutucusunun, kademe değiştiricinin, soğutma sisteminin, soğutma ve kademe değiştirici panolarındaki ısıtıcıların durumlarının incelen mesini, — Kesicilerde: ark söndürücü elemanın seviyesinin ve ka çak olup olmadığının açma kapama mekanizmasındaki hidrolik yağların durumunun incelenmesini,

Ayırıcılarda: kontak temas yüzeylerinin durumunu ve basma yeterliliğinin incelenmesini, — Akım ve gerilim transformatörlerinde: yağ seviyesinin ve azot gazı kaçağının durumunu kapsamaktadır.

2.3.2. Devre Dışı Bırakılan Aygıtlarda Bakım ve Ölçme Çalışmaları

Bu çalışmalar; — Bara'da, bağlantılarda ve izolatörlerde: civataları ve vi daları sıkmak, emniyet mesafe çubuklarını sabitlemek, izolatörleri temizlemek, gerek görülür ise silicon buharı tabakasıyla sıvamak, kırık izolatörleri değiştirmek, bara iletkeninde sıyrılan çözülen ve kopan lifler varsa onar mak veya değiştirmek, bağlantı elemanlarını ve hırdavat ları elden geçirmek, (bu işlem 4 yılda bir yapılır).

— Güç transformatörlerinde, bobinlerde, reaktörlerinde ve yüksek gerilimde kullanılan dirençlerde: Radyatörle rin dış kısımlarını yıkamak, temizlemek, sızdırmaz kısım ları ve contaları onarmak veya değiştirmek, bağlantı so mutlarını sıkmak, hareketli parçaları yağlamak, hava ku rutucusunu (silikajeli) değiştirmek, trafo tankından ve genleşme tankında su ve çökeltileri temizlemek, Bucholz rölesini ve diğer koruma elemanlarını gözden geçirmek, arızalı fan veya yağ sirkülasyon pompası varsa onarmak veya değiştirmek, yağın ve içerisinde yağ bulunan bö lümlerin havasını almak, yağdan örnek alıp test etmek, gerekiyor ise, yağ eksikliği var ise yağ tamamlamak, yalı tım direnç değerlerini ölçmek, (bu işlemler 2 yılda bir yapılır).

— Kesicilerde: Hareketli parçaları temizleyip yağlamak, sızdırmak bölümleri ve contaları onarmak ve değiştir mek, somunları sıkmak, yalıtım direncini ölçmek, ark söndürücü maddelerden örnek alıp, test etmek (gerekiyor ise yenilemek) kontak direnci ölçme yöntemi ile ana devrenin direncini ölçmek (bu işlemler 2 yılda bir yapı lır).

Parafudrlarda: 2 yılda bir parafudrun iç direncini ölç mek.

Koruma rölelerinin ve otomatik aygıtlarda: ayar de ğerlerini 2 yılda bir gözden geçirmek, gerek elektriksel gerek zaman yönünden uygunluğunu ölçmek.

2.3.3. Bakım

Gerekli ölçmeler ve incelemeler sonucunda gerek gö rülüyor ise,

Elektriksel ve mekanik özellikler yönünden aygıtları istenilen yük değerlerine yetmiyor ise,

İşletmede kalma süresi bakım dönemini geçer ise, Bakım yapılmalıdır.

2.3.3.1. Salt Sahasında Bakım

Bakım, aygıt yapımcısı firmanın önerileri, işletme ve in celemelerin sonuçlan gereği yapılır.

Güç transformatörlerinde: Kademe değiştiricisi kon tak geçiş direncini ölçmek, kontakları gözden geçirip onarmak veya değiştirmek, yayın baskıları gözden geçir mek. Kademe değiştirmelerindeki kontaklar arasında bu lunan akım sınırlayıcı dirençleri gözden geçirmek. Trafo tankını temizlemek, havalandırmak, yağ ve yağ filtresini değiştirmek, Y.G. kademe değiştiricisindeki A.G. kade me değiştiricisindeki bakalit parçaların yalıtım seviyesini gözden geçirip 6 yılda veya 100.000 kademe değişmesin de bir yenilemek, yağ testi sonunda gerekir ise yağa ye nileştirme ve filtre ederek kurutma işleme uygulamak, Kesicilerde : Ark söndürme hücresini söküp temizlemek, kontakları onarmak veya değiştirmek, yağ vb. ark sön dürme elemanlarını değiştirmek, hareketli kontağın yol zaman eğrisini çıkartmak, açma kapama süresini ölçmek, (bakım dönemi kesicinin kısa devrelerde açma sayısına bağlıdır, genellikle 6 yılda bir yapılır), (Şekil 5).

Ayırıcılarda : Bara, hat ve toprak ayırıcısı parçalarını gözden geçirip gerekli görülen parçaları değiştirmek, kontak baskı durumunu incelemek, hareketli mili, ya taklarını ve hareket mekanizmasını temizleyip yağlamak (Bu işlemler 6 yılda bir yapılır).

2.3.3.2. Atölyede Bakım

Salt sahasında yapılan bakım, aygıtların normal işlet me koşullarında çalışmalarını sağlamıyor ise,

Salt sahasında bakım yapma olanakları yok ise, Arızanın ve yolaçtığı hasarın niteliği atölyede bakım gerektirecek nitelikte ise, atölyede bakım yapılır.

2.4. Bakım Elemanları

Bakım elemanları değişik yöntemlerle örgütlenir. Bakım işlemi;

10 120 kV'luk merkezlerde min 2 kişiden oluşan sü rekli bakım ekibi bulundurmakla,

10 120 kV'luk merkezlerde sürekli bakım ekibi bulun durulamıyor veya az sayıda eleman bulunduruluyor ise, merkezi bakım ekibi oluşturmakla,

Çok önemli ve büyük 120 kV'luk merkezler ile 220 750 kV'luk merkezlerin tamamında merkezi bakım ekibi oluşturmakla (trafo merkezinde ayrıca bakım ekibi yoktur). yapılır.

Bu ilkeler koruma ve telekominikasyon aygıtlarının bakı mı içinde geçerlidir.

2.5. Bakım Elemanlarının Niteliği

Bakım, iyi eğitilmiş uzman ekipler tarafından yapılmalı dır, sorumluluk gerektiren ve sınırlı süreler içinde tamam lanması gereken bir iştir.

Macar Elektrik Şebekesinde kullanılan, 750 kV'luk sis temin dışındaki tüm transformatörler ve salt aygıtları Macaristan'da üretilmektedir.

Genel bir eğitimden geçmiş usta işçiler fabrikada özel eğitimle belirli konularda uzman olarak yetiştirilirler. Bu yetiştirme işlemi yaklaşık 6 ay sürer. Ve bu süre sonunda kuram ve uygulama açılarında yeterlilik imtihanına alı nırlar. Transformatör merkezlerinde sürekli bakım elema nı olarak bulunan elemanlar sadece bulundukları merke zin bakımını bilmek zorundadırlar ve sorumlulukları o merkezle sınırlıdır. Ancak merkezi bakım birimindeki bakım elemanları Macaristan elektrik sistemindeki tüm merkezlerin bakımını bilmek zorundadırlar ve sorumlu lukları o merkezle sınırlıdır. Ancak merkezi bakım biri mindeki bakım elemanları Macaristan elektrik sistemin deki tüm merkezlerin bakımını yapabilecek yetenek ve nitelikte olmak zorundadırlar.

3. SONUÇ

Elektrik şebekesinin bakım nedeniyle devre dışı bırakıl ma süresini kısaltmak çok önemlidir.

Bakım işleminin sonuçları bakımından bir takım olasılık lar bulunmaktadır. Bunlar;

İşletme güvenliğini artırmak amacıyla en kıs.ı sürede yeterli bakım yapmak,

"Enerji altında çalışma" yöntemini uygulamak ve bu uygulamayı yaygınlaştırmak.

Bakım gerektirmeyen veya az bakım gerekdiren aygıt lar kullanmak ve işletmede "özenli işletme" yöntemi uy gulamak, bu yöntemlerle bakım süresini kısaltmak veya ortadan kaldırmak, olarak maddeler biçiminde özetlenebilir.

\. Ekler

A.1. Yalıtım direncinin değerini ölçmek için; 5 kV'tun altındaki aygıtlara 1000 5 kV'tun üstündeki aygıtlara 2500 veya 5000 kV uygu lanmalı ve 60 saniyedeki değer alınmalıdır. (Bu değer ısı ya bağlı olarak 1 100 MÎ2 / kV olmalıdır)

A.2. Kontak direnci 150 A D.C akım akıtılarak ve kon taktaki gerilim düşümü hesaplanarak ölçülür. Gerilim dü şümü 2 60 MV arasında olmalıdır.

A.3. Aygıtın çalışma hızı ve zamanı (yol zaman eğrisin den) V = 2 10 m/sn, t = 25 250 m/sn olacak şekilde ol malıdır.

A.4. Hesap yöntemi nt : Açma işlemindeki toplam mekanik yük nwj : Açma işlemindeki toplam elektrik yükü. Eğer, nt = Nm veya n w i = Ne

Nm : Açma sayısı toplamı Ne : Yapımcı firma tarafından garanti edilen kısa devrede açma sayısı toplamı, bakım yapılmalıdır.

( N m = 500 2000) ; ( N e = 3 15)

Şekil 5. Yol zaman eğrisi

O ut

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ 279 130