BİR KESİNTİNİN ÖYKÜSÜ: 1977 NEW YORK KESİNTİSİ

Derleyen : M ETİ N BEY NAM TEK Araştırma Dairesi Başkanlığı

ÖZET:

13 Temmuz 1 9 7 7 gecesi, dünyanın en büyük kentlerin den biri olan New Y ork't a elektrikler kesildi ve 25 saat süreyle 9 milyon kişi elektriksiz kaldı. Hesaplanabilen za rar miktarı, 3 5 0 milyon doları aştı. Bu yazıda olayın da kikası dakikasına gelişmesi anlatılmaktadır. Elektrik ener ji sistemleriyle uğraşan herkes için, bu olaydan alınacak ilginç dersler vardır.

GİRİŞ :

Çağımızda, elektrik enerji sistemlerinin korunması ve gü venliği, elektrik mühendisliğinin en önemli uğraş alanla rından birisidir. Binlerce, onbinlerce megavvat'lık (MW ) tüketim ve istemi karşılayabilmek için, ülkeler, modern teknolojinin bütün olanaklarını kullanmak zorundadırlar. Bu arada, tüketim yükünü en ucuz ve en güvenilir bir bi çimde karşılayabilmek konusunda, bilgisayarlara önemli görevler düşmektedir.

Sorunun bir bölümü, üretilen elektrik enerjisinin depola namamasından ve üretildiği anda tüketilme zorunlulu ğundan kaynaklanmaktadır. Son yıllarda birkaç MVV de polayabilen kayıt hücreleri geliştirilmişse de, bunlar he nüz yeterli bir düzeye gelebilmiş olmaktan uzaktır. Bu nedenle, en ucuz enerji üretimi ve iletiminin yani sıra, üre tim ve tüketimin sürekli bir şekilde dengede tutulması da önemli bir sorun oluşturmaktadır.

Enerji sistemlerinin giderek artın karmaşıklığını denetle yebilmek için, dünyanın her yerinde bilgisayarlar, çok hızlı bir biçimde diğer sistem denetim mekanizmalarıyla bütünleştirilmişlerdir. Ancak sorunun karmaşıklığı ve boyutları öyle bir düzeydedir ki, teknolojinin en son ola naklarını kullanan ve her bakımdan güvencede sanılan sis temlerde bile, sistem oturması ve elektrik kesintisi tehli kesi Um olarak ortadan kaldirilamamaktadır. 13 Tem muz 1 9 7 7 gecesi New Y o r k Kenti'nin uğradığı kesinti, bunun en iyi örneklerinden biridir.

O tarihe kadar, böyle bir kesintinin olabileceğini kim söylemiş olsa ve gerçekten yer alan olayların bir senaryo sunu sunmuş olsa, ciddiye alınmayacağı muhakkaktı. New Y ork, artık dünyanın en kalabalık kenti değildir ama, çağdaş teknolojinin simgesi haline gelmiş olan Ame rika'nın en büyük ve en bayındır kentidir. Denilebilir ki Türkiye için İstanbul ne ise, Amerika için d e N e w Y ork odur. Elektrik enerjisi, çağdaş yaşamın o denli ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir ki, bir anlık bir kesinti bile böyle bir kentte önemli aksamalara neden olur. Bunun

bilincinde olan elektrik üreticileri, tüm olanakları kulla narak, elektriğin kesintisiz olarak verilebilmesi için her türlü çabayı harcamışlardır. Bütün bunlara rağmen, doğal etkenler, koruma aygıtlarının yanlış çalışması, sistem operatörüne yetersiz bilgi sunumu ve iletişim güçlükleri akıl almaz bir biçimde üstüste binerek, o gece New Y o r k ' un karanlığa gömülmesine neden oldular, üstelik bu olay, ilk kez de olmuyordu: 9 Kasım 1 9 6 5 akşamı, hava güzel olduğu halde, içinde New Y ork da bulunmak üzere ABD' nin kuzeydoğusundaki sekiz eyalet ile Kanada'nın doğu su, binlerce fabrikayı ve milyonlarca evi onaltı saate ka dar varan süreler için karanlıkta bırakan dev bir kesintiye hedef olmu ştu. Oysa o zaman da, normal çalışma koşul larında ve hava durumu önem taşımadığı takdirde, varolan denetim ve acil koruma sistemlerinin herhangi bir kesin tiyi, küçük bir bölgeye ve birkaç dakikaya sınırlamaya yeteceği sanılmıştı.

1 9 6 5 kesintisinin nedeni, Ontario'daki bir kesicinin geçi ci bir aşırı yüklenme anında açması olarak saptandı. Ke siciye kumanda eden bir yardımcı koruma rölesi ayar dü zeyinin üzerinde yüklenince, normal biçimde çalışarak arızasız bir hattı açmış, ondaki yükü devralan dört başka hat da aşırı yüklenerek açmışlardı. Bunun ardından aç malar, bir zincirleme reaksiyon şeklini almış ve oniki da kika gibi kısa bir süre içinde, 2 0 0 bin k m 2 lik bir alanda yaşayan 25 milyon insan karanlıkta kalmıştı.

Koruma gereçlerinin sistemi değil, onun parçalarını ko rudukları anlaşılınca, bölgenin tümü üzerinde etkin bir sistem çözümlemesi yapıldı ve bunun sonucu olarak, bil gisayarların baş rolü oynadığı bir dizi izleme ve denetim sistemi kuruldu. Artık hiçbir etkenin, bu sistemi ya da onun bir bölümünü oturtamayacağını düşünmek için elde yeterli nedenler varmış gibi görünüyordu. 12 yıl sonra New Y ork'ta meydana gelen kesinti, uygulanan teknoloji ve yapılan masraf ne kadar üst düzeyde olursa olsun, elek trik enerji sistemlerinin güvenliğine garanti gözüyle bakı lamayacağını ortaya koydu.

NEW Y ORK KENTİ

Dünyanın en kalabalık kentlerinden biri olan New Y ork, bünyesinde dünyanın bütün ülkelerinden gelen insanlar barındırır; bütün dünya toplumlarının aynı potada eridiği bir Babil Kulesi'dir. Etnik niteliğine paralel bir biçimde, dünya ticaretinin ve siyasasının kalbi, ABD'nin başkenti olmamasına karşın bu kentte atar. Ülkelerin ekonomik, kimi zaman siyasal geleceklerini belirleyen kararlar, dün yanın en büyük bankalarının kapalı kapıları ardında alınır; bu kapılar New Y ork'tadır. New Y or k Ticaret Borsası, dünya ticaretinin odak noktalarından biridir. Dünya ülke lerinin temsilcilerinin bir araya geldikleri Birleşmiş Mil letler Genel Merkezi, bu kenttedir. Gene hiçbir kent, içinde yaşayanlara New Y ork'unkinden daha zengin kül türel gelişme olanakları sağlamaz. Dünyanın alacağı tele vizyon kültürü de bu kentteki dev televizyon şirketlerin ce belirlenir. New Y ork, tüm dünyadaki kentleşmeler için bir model oluşturur; toplumbilimci Peter Berger'in deyişiyle, bir "evrensel kent prototipi"dir. Bütün bu yön leriyle New Y ork, sanki dünyanın "taçsız başkenti" gi

(500 kV)

Generatörler Kesici Merkezleri:

• 345 kV 0 138 kV

Havai Hat Kablo x Açılan Hatlar a Con Ed Operatörünün

Arızasız Sandığı Hatl b iki Devreden Biri Açı

Trafo

Kesilen Bölge (GArçek Boyutlar)

N.Y. Ortak Bölge Denetil / Merkezi 1 — (Albany)

New York Eyaleti

New York Kenti

Şekil 1 : Haritada 9 milyonluk bir yerleşim bölgesine hizmet veren Con Ed Şebekesi görülmektedir. Şebekenin arızalan ması ile 13 Temmuz 1977 gecesi, New York kentini oluşturan Manhattan, Bronx, Brooklyn, pueens ve Staten Island'da yaşayan 8 milyon kişi ile, VVestchester ilçesinde 1 milyon insan, elektriksiz kaldılar.

bidir. En aşırı zıtlıkların bir karışımıdır New Y ork : zen ginlik ve yoksulluğun, görkem ve sefaletin, uygarlık ve il kelliğin bu derece yoğun olarak bir araya geldiği bir baş ka kent yok gibidir.

Kişi, uzun yıllar dünyanın en yüksek binası olma niteliği ni korumuş olan "Empire State" binasının 105. kattaki terasından gece vakti kente bakacak olursa, ufka kadar uzanan bir ışık okyanusuyla karşılaşır. Birkaç kilometre uzakta, dünyanın en yüksek binası olan Dünya Ticaret Merkezi, iki sütun halinde yükselmektedir : Bu binanın elektrik türetimi, küçük bir şehrinkinden fazladır. Du rum böyle olunca, otuz kırk katlık binaların önemsen mediği bu kentteki elektrik tüketiminin, Türkiye'nin top lam üretimi ile boy ölçüşmesine şaşılmaz. Böylece ince leyeceğimiz sistem, Türkiye Enerji Sistemi'nin tek bir kent sınırları içine indirilmiş durumuna benzetilebilir.

KENTİN ELEKTRİK DÜZENİ

ABD'de elektrik enerjisi, özel şirketler tarafından üreti lir. Bu şirketler üretimlerini, Ortak Enerji Bölgeleri halin de birleştirmişlerdir ve duruma göre şirketler, bağlı ol dukları Ortak Bölge ile, ya da farklı Ortak Bölgeler bir birleri arasında enerji alışverişinde bulunurlar. New Y ork eyaletine hizmet veren şirketlerin arasındaki bir anlaşma sonucu, üretim, New Y or k Ortak Enerji Bölgesi denetim merkezindeki bilgisayarlar aracılığı ile yönetilir. Bizzat kentin elektriği ise, A BD' nin en büyük elektrik şirketi olan "Consolidated Edison" (Con Ed) şirketi tarafından sağlanır. Con Ed sisteminde 15 santral ve üçte ikisi yeral tı kablolarından oluşan 193 bin km'lik hat vardır. Kent içi elektrik üretimi konusunda, Con Ed firması ile kent belediyesi arasında bir uzlaşmaya varılmıştır. Kentsel yo ğunlaşma nedeniyle, yük merkezi yakınında daha fazla üretim birimi kurulmasının çevresel etkileri göz önünde bulundurulmak zorundadır: Con Ed, belediyenin kentin içine daha fazla birim kurulmaması konusundaki isteğine uymuştur ve bu nedenle, kuzey ve batıdan gelen iletim desteğine muhtaçtır. Ancak, kuzeyde hat geçirme hak ve olanağı çok kısıtlı olduğundan, sistemde çift (ve bir du rumda dört) devre taşımak için tek direkli yapılar kulla nılır. Her ne kadar yıldırım olasılığına karşı elden gelen önlemler alınmışsa da, kayalık arazinin oldukça yüksek olan toprak direnci, mümkün olan korumayı azaltmakta dır. Böylece kentin en önemli üretim desteği, dar kori dorlar üzerinden kuzeyden sağlanmaktadır. Türkiye siste miyle benzeştirilecek olursa inceleyeceğimiz olay, Keban hatlarının tüm Batı bölgesini beslemesi ile benzerlik gös terir.

Kentin içinde ise havai yüksek gerilim hatları kullanıla mayacağından, iletim ve dağıtım yeraltı kabloları ile ya pılır. Toprağa çok yakın olmaları nedeniyle bu kablolar da, havai hatlarda olduğundan daha yüksek şönt kapasi tans ve daha düşük seri reaktans oluşur. Y alıtımı sağla mak için toprak ile iletkenin arası, dielektrik sabiti boş' luğunkinin altı katı olan bir madde ile doldurulmuştur. Böylece, hafif yük koşullarında bir kabloda oluşan, güç akışı yönündeki gerilim artışı, benzer bir havai hattakin den daha fazladır. Gerilim regülasyonu, sistemin çeşitli

yerlerine yerleştirilmiş olan şönt reaktörlerle sağlanır; bunlar, yükün hafif olduğu erken saatlerde gerilim artışı nı önleyebilmek için devreye alınır, yükün arttığı akşam saatlerinde ise devreden çıkartılırlar.

Gerek havai hatlar, gerekse yeraltı kabloları, 345 kV ve 1 3 8 kV'luk sistemler içinde bütünleştirilmişlerdir.

ENERJİ DENETİM MERKEZİ

Con Ed şirketinin Manhattan'daki Enerji Denetim Mer kezi, 1 9 6 2 yılında kurulmuş olup, hem Con Ed sistemi içindeki hatlara, hem de dışarısı ile olan bağlantılara ait bilgileri işler. Bütün kesici aç ma kapamaları ve bağlantı hatlarının durumu hakkındaki bilgiler, telemetri yöntem leri ile kerkeze gönderilir. Bilgisayarlarca işlenen bu bilgi ler, renkli video gösterim ekranlarında sistem operatörle rine sunulur. Bir operatör bu suretle herhangi bir kesici merkezindeki kesici ve teçhizat durumunu denetleyebi lir. Ayrıca aşırı yüklenen hatlar, ekranlardan sistem ope ratörüne otomatik olarak yansıtılır.

Operatör, denetim merkezinin kapsadığı sistemdeki bü tün büyük üretim ve iletim öğelerinin işleyişini ve bakı mını koordine eden kimsedir. Sistem operatörünün gö revlerinden biri de, New Y or k Ortak Enerji Bölgesi aracı lığı ile, sisteme bağlanan diğer şirketlerle günlük ve saat lik enerji alım satımlarında bulunmaktır. Enerji Denetim Merkezi'nde sistem operatörüne yardımcı olmak üzere, yöresel operatörlerle enerji dağıtımcıları bulunur. Ener ji Denetim Merkezi'nin kuruluşundan bu yana, sisteme yapılan önemli ilavelere ait, teleme tr i ile gönderilen bilgi ler, merkezin gösterimle ilgili bilgi bankalarında bütünleş tirilmişlerse de, bu bilgiler her zaman en ideal noktada gösterime sunulmamıştır. Böylece inceleyeceğimiz olay da, kesici durumları ait oldukları yörenin operatörüne bildirildikleri halde, bitişik odada bulunan sistem opera törüne gösterilmemişlerdir.

Con Ed denetim merkezinin tersine, Albany'deki Nevv Y ork Ortak Bölge denetim merkezinde kesici ve iletim hattı durumları, kesicilerle üretim ve iletim hatlarını tem sil eden ışıklı çizgiler halinde, zaman değişimli olarak gösterilir. Ortak Bölge, New Y ork eyaletindeki önemli kesiciler, teçhizat ve iletim hatlarından olduğu gibi, dışa rısı ile olan bağlantılardan da gelen telemetri bilgilerini işler. Böylece Ortak Bölge operatörü, açılan bütün kesici ve hatlardan tamamen haberli olur.

OLAY IN BAŞLANGICI

13 Temmuz 1977 akşam, şiddetli yağmurlar ve rüzgâr eşliğinde yoğun bir elektrik fırtınası, Nevv Y o r k eyaleti üzerinden güneydoğuya doğru ilerlemekteydi. Saat 20 . 37 dolaylarında Con Ed sistemine ait iki iletim merkezi ara sındaki bir direğe yıldırım düştü. Aradan 20 dakika geç memişti ki, başka direklere ikinci bir yıldırım darbesi in di. Bu iki darbe, Nevv Y o r k kent inin tüm elektriğinin ke silmesiyle sonuçlanan olaylar zincirini başlattılar.

O akşam saat 2 0 . 3 0 sularında Con Ed sistemi, müşterile rine aşağı yukarı 5 8 6 0 MW elektrik enerjisi sağlamaktay

di. Bu yükün 3 0 0 0 MW 'lık kısmı, şehir içindeki üretim tarafından karşılanıyordu. Geri kalan enerji ise New Y o r k kenti dışından sağlanmakta idi. Bunun 8 7 0 MVV'lık bölümü, kentin kuzeyindeki bir nükleer santralda üretil mekteydi. 1200 MW 'ı New Y ork eyaletinin kuzeyinden ve Kanada'dan gelmekteydi. Ayrıca Con Ed sistemi için den, güneybatıdaki bir şirkete 2 4 0 MW ve kuzeydoğuda ki bir Ortak Bölge'den, güneybatıdaki başka bir Ortak Bölge'ye 2 0 0 MW enerji akmaktaydı. Con Ed'e sağlanan enerjinin büyük bir bölümü, kuzeyden gelen beş tane 345 kV'luk besleme hattı üzerinden sağlanmaktaydı ve direkler, birden fazla devre taşımakta idiler.

İLK Y ILDIRIM

2 0 . 3 7 Şekil T de görülen A ve B kesici merkezleri arasın daki bir iletim direğine yıldırım isabet ediyor.(*) Bu di reklerdeki 3 4 5 kV'luk devreler, C, N ve R'deki santrallar dan kente 1 2 0 0 MW güç sağlamaktadırlar. Direğin düşük empedansından yüksek bir akımın geçmesi, direk gerili minin yükselmesine neden oluyor ve faz iletkenlerini des tekleyen izolatörlerin yalıtım kapasiteleri aşıldığından, o direğin taşıdığı her iki 345 kV'luk devrenin faz iletkenle riyle toprak arasında kısa devre meydana geliyor. A ve B'deki kesiciler, arızayı sistemden soyutlamak için derhal açıyorlar. Bu işlem C'deki 9 0 0 MW 'lık nükleer santralın bağlantısını kestiği için, santralın üretimi, gerektiği gibi otomatik bir biçimde durduruluyor. Normal koşullar altında, açılan kesiciler, izolatörler üze rindeki kısa devre sönümlendikten sonra otomatik olarak tekrar kapanırlar. Fakat kesicilerin hatalı çalışması olası lığına karşı, bir de yardımcı koruma sistemi vardır. Za man gecikmeli bir röle, arıza anından itibaren saniyeleri saymağa başlar ve belli bir zaman süresi sonunda kesici ler çalışmamışsa, otomatik olarak devreyi açar. O sıralarda, yeni kesici denetim rölelerinin tesis edilebil mesi için, B'Deki kesicilerden birinin otomatik tekrar ka pama yeteneği kısıtlanmıştır. Bu nedenle AB arasındaki çif t devre, yeniden iletime geçemiyor. Ayrıca B'deki bir koruma devresinin hatalı tasarımlanması sonucu, D'deki bir zaman rölesi BD hattını açıyor ve tek devreye sahip 345 kV'luk BD hattı da açık kalıyor.

Birçok şirketlerin iletim hatlarının yük taşıma kapasite leri, sistem stabilitesi ile sınırlıdır. Con Ed sistemindeki hat ve kablolar ise, iletkenlerin I 2 R ısınma limit iyle sınır lıdırlar. A ile E'yi birleştiren hat, normal koşullarda 825 Amper taşır ve zaman sınırlaması olmadan iletim sağlar. 9 6 0 Amper taşırken hat, ısınmaya üç saat dayanabilir ve buna, Uzun Dönem Acil Dur um ( U D A D ) süresi denir, 1 0 0 0 Amper ve daha yüksek akımlara ise hat, ancak 20 da kika dayanabilir; bu da Kısa Dönem Acil Durum (K D A D ) süresidir.

Hatların açılması ve C santralının devreden çıkması sonu cu, AE hattındaki akım artıyor, fakat U D A D sınırı için de kalıyor.

(*) Olaylar dizisinin daha kolay anlaşılabilmesi için, santral, mer kez ve semt isimleri büyük harflerle kodlanmıştır. Yazmın sonun daki ekte, bu kodlamanın anahtarı verilmektedir.

Con Ed'in Enerji Denetim Merkezi'ndeki sistem opera törü, BD hattının açık olduğunu görünce, kent içi yedek üretimin devreye girmesi için komut veriyor.

20.55 Kent içi üretim 5 5 0 MW artmıştır. AE hattından başka hiçbir hatta normalin üzerinde akım yoktur, fakat sistemin güvenilirliği zayıflamıştır. Kent içi kısa dönem ek üretim yeteneği, Con Ed'e bildirilmiş olandan 3 4 1 MW daha azdır.

İKİNCİ Y ILDIRIM

20.56 Hem FG, hem de AG arasındaki 3 4 5 kV hatları nı taşıyan bir direğe yıldırım düşüyor. Her iki devrenin ortak fazı ile toprak arasında kısa devre oluşuyor. F, A, G ve H'deki kesiciler açarak arızayı gideriyorlar. A ve G kesicileri otomatik olarak kapanıp AG hattını enerjilen diriyorlar. FG hattındaki G kesicisi de kapanıyor, fakat F kesicisi açık kalıyor.

Termik santrallardaki türbin generatör millerinde rastla nan ilginç bir sorun vardır: Sistemde bir arıza olduğu za man, generatör rotorundaki elektromanyetik burulma kuvveti (tork), birdenbire azalır ve türbin birimleri ara sındaki millerin bütün doğal burulma frekanslarını uya rır. Bunun sonucu olarak birimler arasında salınımlar olu şur. Eğer bu salınımlar yeterince sönümlenmeden genera tör tekrar devreye alınır ve elektromanyetik burulma kuvveti yükselirse, millerde ve kuplaj sisteminde oluşan burulma salınımları milleri parçalayabilir ve generatöre zarar verebilirler. Bu nedenle bazı generatör yapımcıları, ötedenberi gelenekleşmiş olan hızlı kesici kapama işlemi ne karşı çıkmışlardır. Hem Con Ed, hem de başka şirket ler, bazı generatörleri bu.mil burulma salınımlarma karşı korumak için, çalışma biçimlerini değiştirmişlerdir, özellikle B ve F'deki kesiciler, kesicinin iki tarafındaki gerilim açıları bazı belli sınırlar içinde kalmadıkça kapa ma yapamayacak şekilde değiştirilmişlerdi. Bu değişik lik C'deki bir generatör birimini korumak için yapılmış t ı, ama bu birim o sırada zaten serviste değildi. Daha ön ce D'deki kesicinin açılmış olması, gerilim açılarını nor mal sınırlar dışına taşırdığından, F kesicisi açık kaldı.

FG hattı yitirilince, AE hattında oluşan akımların büyük lüğü, A'daki aşırı akım rölesini çalıştırdı, Aslında A nok tası, birbirine seri bağlı bir yönlü mesafe rölesi ile sözü edilen aşırı akım rölesi tarafından korunuyor ve hat, an cak her iki röle de çalışırsa açılıyordu. Sonradan yapılan inceleme, yönlü mesafe rölesinin kontaktlarının tahrip edilmiş olduğunu ve kapalı konumunda eğilmiş oldukla rını ortaya koydu. Böylece, bu röle sürekli olarak arıza gösteriyor, fakat aşırı akım rölesinden sinyal gelmeyişi, koruma sistemindeki mantık devrelerini uyarmasını önlü yordu. Oluşan akımlar aşırı akım rölesini de tetikleyince, koruma devreleri arıza tanısı koydular ve E'den A'ya enerji taşıyan iki devreden birindeki A kesicisi, F kesici sinin açık kalmasından yarım saniye sonra açtı. Kesici yarım saniye sonra tekrar kapandı, derhal açtı ve bu ko numda kilitlendi. Diğer devredeki aşırı akım rölesi de te tiklenmekle birlikte, yönlü mesafe rölesi normal çalıştığı için, kesicisi çalışmadı ve bu hat, devrede kaldı. Birinci

mesafe rölesindeki kontaktlarin eğiliş nedeni hiçbir za man anlaşılamadı.

Bu aşamaya gelindiğinde, kenti kuzey ve batıdan besle yen beş hattan dördü açılmış bulunuyordu; geriye iki kuzey devresinden biri kalmıştı. AE hattı açınca KU hat tındaki yük, 192 MVV'dan sıfıra düştü. Açık olan FG hat tındaki watmetre, bu hattaki güç akışının da sıfır oldu ğunu gösteriyordu, fakat genellikle bu hattaki akışlar çok düşük olduğundan, Con Ed Enerji Denetim Merke zi'ndeki sistem operatörü, onu serviste sandı.

Bu sırada yöre operatörü, çeşitli kesici merkezlerindeki operatörlerden bilgi alarak, bu bilgileri sistem operatörü ne aktarıyordu. F'deki kesicinin durumu da yöre opera törüne video ekranda yansıtıldı, fakat bu yoğun bilgi alış verişi sırasında yöre operatörü, yan odada bulunan sis tem operatörüne, F kesicisinin açık olduğunu söylemeyi unuttu. Sistem operatörünün video ekranında kesicinin durumu görünmediği için de, operatör durumu öğrene medi; kendisi IFG hattının işletmede olduğunu, fakat çok az enerji taşıdığını sanıyordu. Bu noktadan itibaren olayların akışı, birdenbire hız kazandı.

OLAY LAR HIZLANIY OR

20.55 20.57 New Y ork Ortak Enerji Bölgesi'nin ana da ğıtımcısı, Con Ed'e telefon ederek, güneybatıyı besleyen 230 kV'luk ST hattındaki yükü azaltmasını bildiriyor. Bunun üzerine Con Ed, AE hattındaki yükü azaltmak için Bölge'den yardım istiyor, fakat kendisine, Bölge'nin ancak kuzeyden üretim sağlama konusunda yardımcı ola bileceği, kendi sistemi içinde "birşeyler yapması" gerek tiği söyleniyor. Con Ed güç dağıtımcısı, kentin güneyin deki endüstriyel gaz türbinlerinin harekete geçirilmesini emrediyor; ancak bu birimlerin tam üretime geçebilmele ri, yarım saat alacaktır.

20.58 Con Ed sistem operatörüne 138 kVIuk J K hattı nın açtığı, ayrıca L'Deki bir birimin de devre dışı olduğu bildiriliyor. Birim, bir brülör borusundaki patlak nede niyle devreden çıkmıştır.

20.59 Ortak Bölge dağıtımcısı, Con Ed'e 400 MW yük atmasını, aksi halde "herşeyi yitireceğini" söylüyor. Ay rıca eğer birşeyler yapmazsa, T sistemindeki operatörün 230 kV'luk hattı açacağını bildiriyor. Buradaki yüklen me, o anda 833 MVV'dır ve hattın KDAD kapasitesinin çok üzerindedir.

21.00 İlk yıldırım darbesinden bu yana kent içi üretim, 600 MW artmıştır. Bununla birlikte, birkaç yerde birden oluşan sorunlar nedeniyle, kent içi üretim olanağı azal mıştır.

21.01 Con Ed sistem operatörü, JK hattının yeniden dev reye alınması için komut veriyor ve 230 kV'luk ST hat tındaki yüklenmeyi azaltmak için, enerji akışını denetle meğe yarayan S'deki faz açısı düzenleyicisini ayarlıyor. 21.02 Operatör Ortak Bölge'ye telefon ederek, AE bes leyicisinin yükünü azaltma konusundaki yardım isteğini tekrarlıyor. Bölge dağıtıcısı, kendisinin birşey yapamaya

cağını ve yardımın güneyden gelmesi gerektiğini söylü yor.

Con Ed, Ortak Bölge'den yardım isteğini birkaç kez tek rarlarken, aslında N'deki generatörlerin yükünün azaltıl masını, bu yükün Bölge içindeki başka birimlerce devra lınmasını ve AE hattındaki yükün hafifletilmesi için M NIF yoluyla enerji gönderilmesini istiyordu. Bu hattın Bölge' den Con Ed sistemine, rahatlıkla yeterli enerji taşıyabile ceğini biliyordu. Bilmediği şey, F'deki kesicinin açık ol duğu idi. Konuşmalar, işin özüne dokunulmaksızın hep bu nokta etrafında döndü. Bölge, Con Ed'in 400 MVV yük atması önerisini yineleyerek, U'daki şirketten, Con Ed'e yardım etmek için üretimini arttırmasını isteyeceğini bil dirdi.

21.04 Bölge dağıtımcısı U'daki şirkete, elindeki bütün üretimi harekete geçirmesini söylüyor. Bu şirketin K nok tasına gönderdiği enerji artmaya başlıyor.

21.05 Hâlâ IFG hattının serviste ve yüksüz olduğunu sa nan sistem operatörü, maksimum üretim için alarm çağ rısı çıkarıyor ve Bölge ile, aşırı yüklenmenin AE hattına zarar vermemesi için bu hattı açma konusunu görüşüyor. Bölge bunun daha çok sorun yaratacağını söyleyerek, yük atma önerisini tekrarlıyor. Con Ed, yükün AE hat tından IFG hattına artırılabilmesi amacıyla, Bölge'den N'deki yükün azaltılmasını istiyor. Bölge bunu yapabile ceğini, fakat bunun bir yararının olmayacağını, kuzey bağlantılarının ancak güneyden gelecek destekle hafifleti lebileceğini söylüyor.

21.06 Con Ed enerji dağıtımcısı, kentteki diğer gaz tür binlerinin çalıştırılmasını emrediyor. Birinciler gibi, bu ünitelerin de tam yüke gelebilmesi için yarım saat gerek lidir.

21.08 Sistem operatörü, baş sistem operatörünü telefon la evinden arıyor. Ayrıntılar görüşüldükten sonra baş operatör, FG hattının beslenmesinde bir sorun olduğu sonucuna varıyor. Operatörler, faz açısı düzenleyicisinde ki ayarlama nedeniyle yükü 440 MVV'a düşmüş olan ST hattından, sisteme enerji getirilmesi konusunda anlaşma ya varıyorlar.

Bölge, U şirketine sistem gerilimini % 5 azaltması ve ora ya ait gaz türbinlerinin çalıştırılması için komut veriyor. Con Ed baş operatörü de sistem operatörüne, bütün mer kezlerde % 5'lik gerilim azaltılmasına geçilmesini söylü yor. Enerji dağıtımcısına ise; U'dan daha fazla yardım is temesini ve dağıtım haralarına sahip bütün üretim mer kezlerinde % 5'lik gerilim düşümüne gitmesini emrediyor.

Bu arada AE hattı, KDAD düzeyinden 300 MW fazla enerji taşımaktadır ve bu limiti asalı da 15 dakika geç miştir. Ayrıca EM besleyicisi de, son 18 dakikadır KDAD limitinden 100 M W fazla enerji taşımaktadır. I 2R ısın masının önemli ölçüde artması, iletkenlerin boyunu uza tıyor ve hatlar, yere doğru giderek daha fazla sarkıyor lar.

21.15 21.08 de devreye alınan iki gaz türbini, uyarımla rını sağlayan besleyici yitirildiği için devreden çıkıyor lar. Sistem operatörüne T'deki şirketin, 230 kV hattın

daki yükü 500 MW ile sınırlamış olduğu bildiriliyor. Ope ratör, bu hattın faz açısı düzenleyicisini, bu akışı sağla yacak şekilde ayarlıyor.

21.18 Y ükü daha da azaltmak için Con Ed, % 8'lik geri lim düşümüne geçiyor. U'daki şirketOrtak Bölge'ye, ken disine bağlı başka bir hat aşırı yüklendiği için, yük atma ya başlayacağını bildiriyor. Bölge bunu yapmasını, aksi halde Con Ed sisteminden kopmasını söylüyor.

21.03'ten 21.18'e kadar birkaç gaz türbini çalıştırılmıştı ve senkron hıza yaklaşmaktaydılar. Bunlar normal ola rak, hızları ve fazları sisteminkine uyduğunda, otomatik aygıtlarca devreye alınırlar. Ancak sistemin gerilimi artık, otomatik senkron lama için önceden yapılan ayarlara uy madığından dolayı, sisteme alınamadılar.

21.19 23 dakika süreyle KDAD düzeylerinin üstünde yüklendikten sonra, 345 kV'luk AE ve EM hatları yitirili yor. Isınmadan doğan sarkma nedeniyle EM hattındaki bir iletken, bir ağaç ya da başka nesneye değerek top raklanıyor ve arıza oluşuyor. Hattın iki ucundaki kesici ler açıyor. Kesiciler otomatik olarak kapanıyor, fakat arıza devam ettiği için tekrar açarak bu konumda kilitle niyorlar.

Bu hattaki yükün büyük bölümü, E'deki trafo üzerinden 138 kV sistemine akmağa başlıyor. Aşırı yüklenen trafo, zararı önlemek için otomatik olarak açıyor. Kuzeyle olan son 345 kV bağlantısının da kopmasıyla ST hattına binen ani yük artışı, onu KDAD düzeyinin çok üstüne zorluyor, KU hattını da KDAD düzeyinin yarısı olan 250 MVV'a kadir yüklüyor.

21.21 Sistem operatörü, ST bağlantısındaki yüklenmeyi, faz açısı düzenleyicisi aracılığıyla azaltmağa çalışıyor. Aynı anda Bölge, Con Ed'in yük dağıtımcısına 1000 M W yük atmasını söylüyor.

Sistem operatörünün ST bağlantısında yük azaltma çaba ları ve U'daki şirketin yük atması sonucunda, U'daki yük, K'daki 138 kV'luk bağlantı üzerinden Con Ed sistemine akmağa başlıyor. Bu besleyici UDAD sınırını aşarak, 5 0 0 MW olan KDAD sınırına doğru tırmanmağa başlıyor.

21.22 U şirketi Bölge'ye, Con Ed'le olan bağlantısını aç mak zorunda kalacağını söylüyor ve öyle yapıyor. Ne şir ket, ne de Bölge, bu eylemi Con Ed operatörüne bildir miyorlar. Operatör, yönlü röledeki eğik kontaktlar nede niyle 20.55'te açmış olan AE besleyicisini, üst düzey de netleyicileriyle sisteme almağa ve Con Ed sistemindeki aşırı yüklenmeyi hafifletmeğe çalışıyor, fakat başarılı olamıyor.

21.23 Operatör, sistem yükünün % 25'e kadirini atabi len elle kumandalı yük atma panosunun başına geçiyor. Bu el denetimi aygıtlar, bir kon tak t ya da şalterin yanlış kullanımı sonucu yanlış yük atımını önlemek amacıyla, atılacak her yük için bir dizi şalterin ve düğmenin koor dine bir biçimde kapanmasını gerektirir. Operatör gerekli işlemleri uygularken, ST bağlantısının, KDAD sınırının 500 MW üstünde yüklenmiş olduğunu farkediyor. 21.27 Operatör, 4 kV baralarındaki yükü atmak için ge rekli işlemleri tamamlıyor, fakat bunun herhangi bir et

kisini görmediği için işlemleri yeniden uygulamaya başlı yor.

Olay sonradan incelendiğinde, el kumandasıyla yük atıl mamış olduğu, fakat sınandıklarında yük atma aygıtları nın doğru çalıştığı saptanıyor. Operatörün işlemleri, doğ ru çalıştığı saptanıyor. Operatörün işlemleri, doğru ola rak uygulamamış olabileceği anlaşılıyor.

21.29 S'deki faz açısı düzenleyici trafo, aşırı yüklenme nedeniyle arızalanıyor. ST bağlantısı, koruma rölelerinin kesicilere kumanda etmesiyle iki ucundan otomatik ola rak açılıyor.

Con Ed sistemi artık, dış dünyadan tamamen soyutlan mak üzeredir. Dışarıyla olan son bağlantı, A'dan kuzeye giden 138 kV'luk çift devreli hattır. Bu zayıf devrelerde oluşan aşırı akışlar, hat empedanslarını, empedans ölçen mesafe rölelerinin tetiklenme sınırı içine sokuyor ve röle ler tarafından arıza tanısı konuluyor. Koruma sistemleri, gerektiği gibi çalışıyor ve Con Ed'in, dış dünya ile son bağlantısı da kesiliyor.

Sisteme bu son darbe de inince, üretimle tüketim arasın daki 1700 MVV'lık açığı kapatmak için tek çare kalıyor: kent içi generatör ve türbin millerinden kinetik enerji kaybı, generatörler, enerji yitirdikçe yavaşlıyorlar. Nor malde 60 Hertz olan sistem frekansı düşmeğe başlıyor, otomatik yük atma basamaklarından geçiyor ve müşteri yükleri, büyük bloklar halinde otomatik olarak atılıyor, önce kuzeydeki nispeten tenha yerleşim merkezleri dev reden çıkıyor, fakat sonra sıra, can alıcı önemdeki hasta ne, metro, asansör ve benzeri hizmetlere geliyor. Son bağ lantının kopmasından iki saniye sonra frekans, 58.3 Hz'in altına düşerek, üçüncü yük blokunun atılmasına sebep oluyor. Bu noktada sistemdeki üretim, sisteme bağlı yük ten fazla duruma geçiyor. Rotorlar hızlanıyorlar ve fre kans, tekrar yükselmeğe bağlıyor.

Sistem yükü bloklar halinde atıldıkça, hafif yükte yeral tı kablolarında oluşan kapasitif etki nedeniyle, kablolar daki gerilim yükseliyor. Bu etki, çeşitli generatörlerdeki otomatik gerilim regülatörleri tarafından algılanıyor ve regülatörler derhal, generatörlerin rotor sargılarından ge çen alan akımlarını azaltmağa başlıyorlar. Bağlı olduğu 345 kV'luk kablo sistemindeki gerilim artışını karşıla mak için, O'daki 1000 MVV'lık generatörün uyarım siste mi de rotor alan akımını azaltıyor.

Generatörler, bir elektrik enerji sisteminde iki temel pa rametreyi denetlerler: Frekans isterlerini karşılamak için aktif güç, gerilim isterlerini karşılamak için de reaktif güç denetlenir. Gerilim denetimi (reaktif güç), bir gene ratörün rotor sargısına verilen alan akımı ile belirlenir. Bir izleme sistemi, gerilimi ölçer ve onu istenen bir dü zeyde sabit tutmak için, alan akımını otomatik olarak ayarlar.

Eğer alan akımının kaynağı arızalanır ya da alan sargısın da kısa devre oluşursa, generatörün gerilim denetleme ye teneği yitirilir ve aktif güç verme yeteneği büyük ölçüde kısıtlanır. Bu koşullar altında generatör sistemden çıkar tılmazsa, bulunduğu yerde şiddetli bir gerilim düşüşü ya ratılır. Sistem, generatör uyarımını sürdürebilmek için,

başka kaynaklardan generatöre reaktif güç akıtmak zo runda kalır.

Bununla birlikte birçok durumlarda, bir generatör uya rım kaynağını yitirse bile, bir endüksiyon makinası ola rak çalışmak suretiyle güç vermeğe devam edebilir. Bu koşullarda generatör, sistem frekansına karşılık gelen hı zından biraz daha hızlı çalışmaktadır. Bu nedenle rotoru nun demir bloku, aşırı ısınmaya uğrayabilir. Bu ısınmayı önlemek için makinanın uçlarına bir aygıt bağlanmıştır. Alan kaybı ya da uyarım kaybı rölesi denen bu aygıt, alan akımı ya da uyarım kaybını, generatöre yoğun reak t i f güç girişini ölçmek suretiyle hisseder. Generatör dışa rıdan yoğun r eak t if güç almağa başlarsa, onu devreden çıkartır.

O'daki generatörün alan akımının azalması, bu generatöre y oğun biçimde reaktif güç akmasına yol açıyor. Genera törün uçlarına bağlı olan alan kaybı rölesi çalışıyor ve generatör, 8 5 0 MW yük taşıdığı bir sırada devreden çıkı yor.

2 1 . 3 3 0 generatörünün kaybı gene üretim yetersizliğine yol açıyor ve frekans, yeniden düşmeğe başlıyor. Frekans 5 7 . 8 Hz'ten geçerken son yük bölümü de otomatik ola rak atılıyor, fakat bu, tamamen soyutlanmış sistemdeki üretim yetersizliğini karşılamağa yetmiyor. Frekans bir kaç dakika boyunca düşmeğe devam ediyor. Sonra P'de ki merkez operatörü, 6 voltluk mantık denetim sistemi çalışmaz hale gelince, buradaki generatörü de devreden çıkartıyor. Frekans düşmeğe devam ettikçe sistem, nor mal çalışma koşullarını sürdürme yeteneğini tamamen yitiriyor. Teçhizatın tamamen tahrip olmasını önlemek için generatörler, personel tarafından el kumandasıyla ya da aygıtların otomatik açmasıyla, peşpeşe devreden çı karılıyorlar.

2 1 . 3 6 İkinci yıldırımın düşmesinden 40 dakika sonra, New Y ork kenti karanlığa gömülüyor.

VE SONRASI

Gökdelenlerin tüm ışıkları sönüyor. Duran asansörlerde birçok, istasyonlar arasında duran 7 metro treninde 1 0 0 0 kişi mahsur kalıyor. Binlercesi ile duraklarda boşuna bek leşiyorlar. 10 binden fazla trafik lambasının sönmesiyle trafik duruyor; benzinsiz kalan şoförler, elektrikli benzin pompaları çalışmadığı için yakıt alamıyorlar. Su pompa larının durmasıyla sular kesiliyor, tuvaletler tıkanıyor. Kitle taşımacılığı donuyor. Havaalanları kapatılıyor; Kennedy Uluslararası Hava Limam'ndan ertesi sabah 5.34'e kadar uçak kalkamıyor. Posta hizmetleri duruyor. Bilgisayar bellekleri siliniyor. Klima cihazları duruyor. Ticari faaliyet duruyor. Televizyon ekranları kararıyor. Duran buzdolaplarında ve soğuk hava depolarında yiye cekler bozuluyor. Kanalizasyon işleme tesisleri durunca işlenmemiş lağım artıkları, limanları ve plajları dolduru yor.

Hastanelerde yedek generatörler olduğu için hizmetler aksamıyor, f akat kan bankalarının, morgların ve besin depolarının acil sisteme bağlanmamış olmasından doğan

çeşitli aksaklıklara rastlanıyor. Acil generatörü çalışma yan bir hastanede can alıcı noktalara bataryalarla elektrik sağlanıyor. Bir ameliyat mum ışığında, bir doğum olayı el feneri ışığında gerçekleştiriliyor. Evlerinde ve bakım evlerinde yaşamlarını sürdürmek için respiratör, çelik ci ğer ve böbrek makinalarına muhtaç olanlara acilen por tatif generatörler sağlanıyor.

Bütün bunlar, kendisi modern teknolojiye, teknolojisi de elektrik enerjisine dayanan her çağdaş kentte olabilecek şeylerdir. Bunların yanı sıra, her kentte (hiç değilse bu ;apta) rastlanmayacak olaylar da görülüyor. Başlangıçta bir eğlence anlayışı esiyor ve kişiler, normalin üstünde bir yardımlaşma havasına giriyorlar. Fakat saatler uzayıp karanlık devam ettikçe, zencilerin ve İspanyol kökenlile rin öncülüğünde kamu düzeni, şiddetli bir biçimde bozu luyor. Beyazlar da dahil olmak üzere daha önceden sa bıka kaydı bulunmayan binlerce genç ve yetişkin, hatta kadınlar ve çocuklar, büyük çapta hırsızlık, soygun ve kundaklamalara girişiyorlar. Sonradan bildirilen sayılara göre, hırsızlıktan 1 8 0 9 yer zarar görüyor. 6O'ı büyük ol mak üzere, 1 0 37 yangın (normalin altı katı) çıkartılıyor. Bazı binalarda yangın itfaiye tarafından söndürüldüğü hal de, ardarda birkaç kez kundaklanıyor ve binalar tama men harabe haline gelene kadar sürüyor. (New Y ork't a her yıl 30 bin konut, kira ücretinden çok sigorta tazmi natım alması garantili ev sahipleriyle anlaşan kiracılar ta rafından kundaklanır.) Süpermarketler, ticari kuruluşlar ve büyük giyim mağazaları yağma edilip ateşe veriliyor. Olaylar sırasında iki soyguncu ölüyor; 4 0 6 polis, 20 4 sivil ve 80 itfaiyece yaralanıyor.

1965 kesintisi, serin bir sonbahar akşamında olmuş, to pu topu 96 kişi tutuklanmıştı. Buna karşılık 1 977 kesin tisi, işsizliğin en yoğun bir dönemine ve o yazın en şid det li sıcak dalgasına rastgeldi. Olaylarla başa çıkamayan polis, 3 0 0 0 'e yakın tutuklamadan sonra ipin ucunu bı raktı. İdeolojik olmayan bir anarşinin pençesine düşen New Y ork'ta, belediye başkanının deyimiyle, tam bir "dehşet gecesi" yaşandı.

ALINAN DERSLER

Düşen yıldırımların doğurduğu arızalar, yüzlerce enter Konnekte koruma aygıtı tarafından hissedilen büyük akım sıçramaları yarattı. Bu aygıtların büyük çoğunluğu doğ ru biçimde çalıştılar. Bazı aygıtların yanlış çalışması, sis teme monte edilmiş olan teçhizatın daha sıkı test edil mesi gereğini ortaya koydu. Bazı gereçlerin yanlış çalış ması ile diğerlerinin doğru çalışması, birbirlerine destek olarak elbirliği ile olayı oluşturdular. Böylece sistem, 1965'ten sonra benzer bir olayın yinelenmesini önlemek için monte edilen koruma aygıtları sayesinde çöktü.

Sistemin, fırtınanın etkilerine dayanamamasının başlıca nedenleri şunlardı:

1. Con Ed'in tasarım isterleri arasında, kuzeyden gelen bütün ana iletim hatlarının açması hesaba katılmamıştı. Sistem bu destekten yoksun kalınca çöktü. Kuzeyle ve batıyla daha fazla sayıda bağlantı olmaksızın, frekans dü şümünden bağımsız otomatik yük atma cihazları bulun

maksızın, ya da daha fazla kent içi üretim kurulmaksızın, sistem, kuzey hatlarının yitirilmesine dayanamazdı.

2. Kent içi üretim, operatöre önceden bildirilmiş olan düzeye ulaşmayı başaramadı. Bu üretimin karşılama ye teneğinin artırılması gerekiyordu. Ayrıca reaktif güç akı şının, yük atma nedeniyle oluşan gerilim düşüşleri sonu cunda, teçhizatın yanlış çalışmasını önleyecek şekilde tasarımlanması gerekirdi.

3. Enerji Denetim Merkezi'nde, kilit enerji verilerini açık bir biçimde operatöre yansıtan bir gösterim düzeni yok tu. Durum hakkında doğru tanı koyabilmek için yeterli bilgi Merkez'de fazlasıyla vardı, fakat bu bilgi etkin bir biçimde sunulamamış ve operatör, gereksiz ayrıntılara boğulmuştu.

Bu etkenlerin toplam sonucu olarak operatör, geçmiş de neyimlerinin ve yetişmesinin ışığında, kuzeyden gelen iletim desteğinin yitirilmesiyle ortaya çıkan acil durumu karşılayabilecek y anıt ı veremedi. Böylece işin insansa! yönünden de, sistem simülatörleri ve başka yollarla, hızlı gelişen acil durumlara daha çabuk tepki gösterebilen operatörlerin yetiştirilmesi gereği anlaşılmış oldu.

OLAY IN BİLANÇOSU

ABD Enerji Bakanlığı için hazırlanan bir raporda, olayın kente ve içinde yaşayanlara 3 5 0 milyon doların üzerinde zarar verdiği saptandı. Bu faturanın 155 milyon dolar tu tan yarıya yakın bir kısmı, hırsızlık ve kundaklamaların sonucuydu. Buna karşılık 1 965 kesintisi çok daha büyük bir bölgede yer aldığı halde, yağma ve kundakçılık olma dığı için, zarar 80 milyon doların pek üstüne çıkmamışt ı. Con Ed aleyhinde, toplamları on milyar doları bulan 1 1 8 tazminat davası açıldı.

Böyle bir olayın tüm etkilerini hesabedebilmenin ise, ola nağı yoktur, örneğin, olaydan sonra New Y ork bankacı ları, bazı bilgisayar tesislerini Con Ed'in hizmet verdiği bölgenin dışına taşıma kararı aldılar. 1965 kesintisinde, kesintiden 9 ay sonra, etki altında kalmış olan bölgenin hastanelerinde doğum sayısı, ani bir sıçrama gösterdi ("kesinti bebekleri" deyimi o tarihlerden kalmadır).

Bu gibi etkilerin tüm yönlerini ve topluma nasıl yansıdık larını hesabedebilmek olanaksızdır. Böylece yukarıda be lirtilen sayılar, aslında olayın tam ekonomik faturasını değil, ancak alt sınırını belirlemektedir.

SONUÇ

13 Temmuz 1977 tarihinde New Y ork'ta ortaya çıkan ve 9 milyon insanı 25 saat süreyle elektriksiz bırakan kesin t i , ağır üretim ve iletim kısıtlamaları altında çalışan gereç ve personelin, hızlı gelişen acil durumlara karşı gereken tepkiyi gösteremediğini ortaya koymuştur. Y üzyılın başında önemsiz bir lüks sayılan elektrik kulla nımı, bugün toplumun en temel gereksinmelerini karşıla mak için zorunlu bir kaynak haline gelmiştir, özellikle herhangi bir büyük kentte, elektrik kaynağının güvenliği ve güvenilirliği, çok sıkı isterleri karşılayabilmek zorun

dadır. Başka hiçbir enerji türü, dönüşüm, iletim ve dağı tım isteklerini anında karşılamak zorunda değildir. Elek trik enerjisinin depolanabilmesi için araştırmalar sürmek tedir. Bu tür sistemler geliştirilene ve piyasaya sürülene kadar, elektrik enerjisi gereksinmeleri, varolan teknolojik ve ekonomik olanakların elverdiği ölçüde, anında karşı lanmağa devam edecektir.

Sistemler giderek daha fazla karmaşıklaştıkça, onların ri zikosuz denetimi de o ölçüde zorlaşmaktadır. Bir nokta nın ötesinde, sistemin en mükemmel biçimde çalışması için monte edilen teçhizat, bilinmeyen etkenlerin sayısı nı, hesaplanabilirliğin ötesinde çoğaltmakta ve sistem bir anlamda, kendi ağırlığı altında ezilmektedir. Dün New Y ork'ta olanlar, başka bir biçim ya da olaylar zinciri için de, yarın başka herhangi bir kentin başına gelebilir.

EK : KODLAMA ANAHTARI

Şekil 1'de kullanılan kodlamadaki semt, merkez, santral ve şirket isimleri aşağıda verilmiştir.

A M i l l w o o d VVest B Buchanan South C Indian Point (PASNY , Con Ed) D Ladentown E PleasantValley F Buchanan North G Sprain Brook H Eastview I Ramapo J Hodson Avenue K Jamaica L EastRiver M Leed? N Roseton O Ravenswood P ArthurKill R Bowline S Goethals T Linden (PSE and G) U Valley Stream (LILCO)

KAY NAKLAR

Bu yazı, aşağıdaki kaynaklardan derlenmiştir. (En önemli kay nak birincisidir.)

1. G.L.Wikon, P.Zarakas, "Anatomy of a BIackout",IEEE Spec trum, C. 15, No. 2 (February 1978), S. 38 46.

2. R. Sugarman, "Nevv York City's Blackout: A $ 350 MUlion Drain", IEEE Spectrum, C. 15, No. 11 (November 1978), S. 44 46.

3. Time, July 25, 1977, S. 18 26, 31, 33 34, 48 49. 4. Newsweek, July 25, 1977, S. 22 28, 33 37. 5. G. D. Friedlander, "The Northeast Povver Failure : A Blanket of Darkness", IEEE Spectrum, C. 3, No. 2 (February 1966), S. 54 73. 6. "Comments on the Northeast Povver Failure", IEEE Spectrum, C 3, No. 5 (May 1966) S. 84 90.

7. Time, November 19, 1965, S. 20 25. 8. NeWsweek, November 22, 1965, S. 1 7 22.