İNŞAATLARDA ELEKTRİKİ NEDENLİ İŞ KAZALARININ ÖNLENMESİ

Özcan OKUMUŞ

Ülkemizde çoğu zaman ölümle sonuçlanan iş kazalarının bir türü, kent ve kasabaların içerisinde direkler üzerinden taşınan elektrik hatlarının, bina inşaatlarının yakınında bulunmasından dolayı oluşan olaylardır. Bilindiği gibi kentlerde ve kasabalarda çoğu zaman 15 veya 34,5 kV'luk elektrik enerji hatları semtlerin ve mahallelerin içlerinde direkler üzerinde taşınmaktadır ve bu hatlar bazen bina ların hemen üzerinden, bazen de hemen yanlarından ge çirilmiştir.

İnşaat kazalarının genel olarak önlenebilmesi için,16.7.1956 gün ve 9359 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan ve 1. mad desi ile belediye sınırları içerisindeki resmi ve özel bütün yapıları hükümleri kapsamına alan ve 2. maddesi ile de bu yapılar için belediyelerden ruhsat alınmasına zorunlu luk getiren ve yine 3. maddesi ile inşaatlarda dış sıva vb. diğer onarımlardan iskele kurmayı gerektirenler için be lediyelere yazılı başvuruyu gereklilik sayan 6785 sayılı İmar Yasası'nda belirli hükümler getirilmiştir.

Bu yasanın 4(11.7.1972 1605). maddesine göre "yapı ruhsatı" alabilmek için, inşaat yaptıracak olanların bele diyeye, yapıların mimari, statik ve tesisat plan, proje, re sim ve hesaplarından gerekli olanları ile başvurması gere kir.

Yol sınırından 3 metre ve daha az uzaklıkta yapılan yapı larda, her türlü tehlikeyi önleyecek şekilde yapı önünün tahta perde veya uygun bir malzeme ile kapatılması ve geceleri aydınlatması da İmar Yasasının 15. maddesi ge reğidir. Yasa bu madde ile bu hususlara uymayanları be lediye nizamlarına aykırı hareket etmiş saydığı gibi, do ğacak zararın tazmini ile de yükümlü kılmıştır. Ayrıca Yasa 58(11.7.1972 1605). maddesi ile bu Yasa hüküm lerine, imar planına veya yapı ruhsatı ve eklerine uymayan ve bunların yanlış uygulanmasına neden olan belediye başkanları ile diğer görevliler hakkında da ceza hükümle ri getirmiştir.

Buradaki Yasa hükümlerinin hemen hepsi işçi sağlığı ve iş güvenliği ile ilgilidir ve bu konuda hem belediyelere, hem de inşaat yaptıranlara ve sahiplerine görevler vermiş ve yükümlülükler getirmiştir.

Elektrik hatlarının yakınında yapılan bina inşaatlarında, kaza olayları genellikle, işçilerin betonarme demirlerini platformlara çıkarmaları veya çıkarılmış demirlerin çe virilmesi sırasında yakından geçen elektrik hatlarına çarp ması veya yine etriye demirlerinin bağlanması sırasında kullanılan madeni tellerin salınarak elektrik hattına çarp ması ile oluşmaktadır. Bu nedenle yanından elektrik hat ları geçen bina inşaatlarında elektrik kazalarını önlemek için çalışmalar sırasında bir kısım önlemlerin bilinmesi ve alınması bir zorunluluktur.

Bir kere 12.9.1974 gün ve 15004 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe giren Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün 4. maddesi, her işverenin yapı işlerini, teknik yeterliliği bulunan kişilerin, teknik göze timi ve sorumluluğu altında yürütmesini amirdir. Ayrıca

Tüzük, 8. maddesi ile yapı alanı içindeki her türlü tehli keli kısımların açıkça sınırlandırılmasını, buralara görülür şekilde yazılmış uyarı levhaları konulmasını ve geceleri aydınlatılmasını; ayrıca sınırlandırılan bu kısımlarda 7. maddede belirtildiği gibi, kullanılan korkulukların,güven lik hatları ve güvenlik filelerinin ve diğer koruma araç ve gereçlerinin işçileri her türlü tehlikeden korumaya yeter li olmasını istemektedir.

Ayrıca 11.1.1974 gün ve 14765 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün 348. maddesi, binalarda yapılacak inşaat, onarım veya boya işleri ile benzeri çalışmalara başlamadan önce, gerilim al tındaki iletkenlere yaklaşması gereken kimselerin korun masının sağlanmasını, 3. maddesi, işverenlerin, işçilere yaptıkları işlerinde uymaları gereken sağlık ve güvenlik önlemlerini öğretmesini, 4. maddesi ise, işverenlerin iş yerinde teknik ilerlemenin getirdiği daha uygun sağlık şartlarını sağlamasını, kullanılan makinalarla alet ve ede vattan herhangi bir şekilde tehlike gösterenleri değiştir mesini Ve iş kazalarını önlemek için işyerinde alınması ve bulundurulması gerekli önlem ve araçları ve alınacak di ğer iş güvenliği önlemlerini sürekli olarak izlemesini amir dir.

21.11.1978 gün ve 16466 sayılı Resmi Gazete'de yayın lanan Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliğinin 44 i maddesine göre, 1 36 kV'luk sürekli işletme gerili mi bulunan hava hattı iletkenleri ile yanından geçtikler yapıların en çıkıntılı bölümleri arasında, en büyük salı nım konumunda, en az 2 + L ( x ) metre uzaklık buluna caktır. 2 metre uzaklık .direkler arası açıklığın 50 metre veya daha az olması halinde verilmiştir, direkler arası açık lık 50 metreyi geçtiğinde, maddeye bağlı Çizelge 5'e gö re bu uzaklığın belirlenmesi için, her 1 metre fazla açık lık için 2 santimetre alınarak bulunacak L ( x ) uzaklığı bu 2 metre uzaklığa eklenecektir.

Yine Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü nün 58. maddesine göre, tuğla duvar, taş duvar ve kapla ma gibi işler için yapılan ve yük taşıyan iskelelerin geniş likleri, 120 santimetreden az olmayacaktır.

Bu durumda, örneğin direkler arası açıklığı 55 metre olan ve üzerinde 1 36 kV'luk sürekli işletme gerilimi bulunan bir hava hattının yakınında inşaat yapılabilmesi için en az 2m + (55 50)x2.10~2m+120x10~2rn = 3,30 met re yatay uzaklığın korunması ilk zorunluluktur. Yine Elek trik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliğinin 44 h ve 46. maddelerine göre, örneğin 1 36 kVluk sürekli işletme gerilimi bulunan hava hattı iletkenleri, en büyüksalgılı du rumda, üzerinden geçtikleri, üzerine herkes tarafından çı kılabilen düz damlı yapılardan 3,5 m ve üzerine herkes tarafından çıkılmayan eğik damlı yapılardan en az 3 m yüksekten geçirilecektir. Yani belediyeler bu nitelikteki bir hattının yakınında inşaat yaptırmak isteyen kişilere, ancak belirtilen uzaklıklar sağlandığı zaman inşaat ruh satı verebilecektir.

Belediyelerin inşaat yaptıracak kişilere belirtilen şekilde ruhsat vermesi ile veya inşaat yaptıracak kişilerin beledi

yelerden bu şekilde ruhsat almış olması ile, iş kazaların dan korunmak için tüm diğer önlemler alınmış değildir. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliğinin 63. mad desi, bir tesisin sahibi, çalışmalar sırasında kendi görevli leri öteki tesisler nedeniyle tehlikeye uğrayacaksa, öteki tesislerin sahiplerine önceden haber verme ve bu durum da her türlü bozukluk ve tehlikeleri önlemek için gerekli önlemleri karşılıklı anlaşma ile alma zorunluluklarını koymuştur. Yani ruhsat alındıktan veya verildikten son ra da, belediye ile inşaat yaptırmak isteyen kişiler ve var sa üçüncü kişiler, inşaatın yapılması sırasında bir tehlike ye yer vermemek için alınması gerekli önlemleri önceden anlaşarak belirlemek ve uygulamak zorundadırlar.

Korunmamış yüksek gerilim hat iletkenlerinin yakınında bir işe başlamak gerektiğinde, 6235 (7303) sayılı Yasa gereğince çıkarılan Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönet meliğinin 13. maddesinde belirtilen, ilgili tesislerden so rumlu olan görevliler ile yapılacak işler üzerinde önceden anlaşmaya varılması ve özel bir yönerge hazırlanması, ça lışma alanının korunması, uyarı levhalarının konulması, vb. tüm önlemlerin sürekli olarak gözetilmesiyle görev lendirilmiş sorumlu bir kişinin bulundurulması gibi ön lemler alınacaktır. Yine Elektrik Kuvvetli Akım Tesisle ri Yönetmeliğinin 4. maddesinde açıklanan, kuvvetli akım tesislerinin her türlü işletme durumunda cana ve mala her hangi bir zarar vermeyecek ve tehlike oluşturmayacak bi çimde yapılması, herhangi bir kimsenin dikkatsizlikle de olsa yaklaşabileceği uzaklıktaki kuvvetli akım tesislerinin gerilim altındaki bölümlerine doğrudan doğruya ya da günlük yaşamda kullanılan aygıtlarla dokunulmasının ola naksız hale getirilmesi gibi önlemler alınacaktır. Ve yine Yönetmeliğin 60. maddesinde açıklandığı gibi, gerilim altındaki tesis bölümlerinin kapatılması ya da yalıtkan bir kılıfla örtülmesi, çalışma sırasında sürekli gözetim ve çalışma yapılan yerin bir engelle çevrilmesi önlemleri alınmış olacaktır.

Yukarıda belirtilen önlemler alınmadıkça ve izlenmedik ce, inşaat ruhsatının ilgili mevzuata uygun olarak veril mesinin dahi can ve mal tehlikelerini önlemek açısından bir anlamı kalmadığı açıktır.

Yine çoğu zaman ölümlere yol açan bir diğer iş kazaları nedeni inşaatlarda 220/380 voltluk gerilimlerle çalıştırı lan ve uygun biçimde topraklanmamış betoniyer, gırgır vinci, taş kırıcı, kum eleme makinaları, delme makinala rı, kompresörler, kaynak makinaları, el aletleri, maran goz tezgahları, vb. iş makinalarının motorlarının şasile rinde işletme akım devrelerine ilişkin olmayan fakat yalı tım hatası, ark ya da kaçak akımların etkisi ile oluşabilen ve makinalann dokunulabilen madeni kısımlarına yayılan kaçak elektrik akımlarıdır.

Koruma topraklamasının amacı 2.8.1979 gün ve 16715 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğinin 14. maddesinde, insanları ve hayvanları tehlikeli dokunma ve adım gerilimlerine karşı korumak için gerilim altında olmayan iletken te sis bölümlerinde oluşabilecek yüksek dokunma gerilimi

nin sürekli olarak kalmasını önlemek, şeklinde belirtil miştir.

Yapı İşlerinde İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün 137/1. maddesi, gırgır vincinin elektrik motorunun top raklanmış olmasını amir ise de, bu durum 138. madde ile genelleştirilerek, Tüzükde belirtilmemiş konularda işçi sağlığı ve iş güvenliğine ilişkin diğer tüzüklerin yapı işle rinde uygulama yeteneği olan hükümlerinin uygulanaca ğını getirmiştir. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün 297. maddesi, alternatif veya doğru akım ile çalışan çıp lak metal kısımlı elektrik cihazları uygun şekilde toprak lanacaktır, hükmünü amirdir. 295. maddede ise toprakla ma devresinin düşük dirençli iletkenlerden yapılacağı ve bağlandığı aygıtın izolesinde oluşacak en büyük kaçağı (kısa devreyi) iletecek kapasitede olacağı ve ayrıca top raklama sisteminin uygun şekilde korunacağı belirtilmiş tir. Yine Tüzüğün 300. maddesinde, topraklamada bağ lantı hatları açık çekildiği takdirde, mekanik ve kimyasal etkilerden korunmuş olacaktır hükmü ve 301. maddesin de, toprak hatları kolay kontrol edilecek şekilde çekil miş olacaktır, hükmü bulunmaktadır.

29.12.1954 gün ve 8891 sayılı Resmi Gazete'de yayınla nan Elektrik İç Tesisat Yönetmeliği ve Fenni Şartname sinin 246. maddesinde, motorların, vs. aygıtların made ni kısımlarının topraklanması gerektiği ve 59. maddesin de topraklamada mümkün olduğu kadar az toprak diren ci elde edilmesi gerektiği belirtilmiştir. Yönetmeliğin 250. maddesinde ise, güvenlik altına alınacak kısımlar toprak içerisine gömülen büyük yüzeyli madeni levha, şe rit, boru ve bu gibi şeylere iletken bir şekilde bağlana caktır, hükmü bulunmaktadır. 252. maddede de toprak lanmış sistemlerde toprak direnci (R) nin mutlaka, R < Faz ile toprak arası gerilimin yarısı Aaşırı akım ko ruma aygıtının kesme akımı olması gerektiği belirtilmiştir.

Doğaldır ki inşaatlardaki iş makinalarının topraklanma sında, makinaların bulundukları yerin özelliğine göre, ay rıca sabit veya seyyar olarak kullanılması özelliklerine göre, şerit, örgülü iletken, boru veya profil, levha, vb. top raklayıcılar kullanılabilir. Şerit ve tel topraklayıcılar kul lanıldığında Yönetmeliğin 258. maddesinde belirtildiği gibi, bunlar en az 30 santimetre derinliğe gömülecek ve kesidi en az 50 mm^ olacaktır. Şeritlerin kalınlığı ise 3 milimetreden aşağı olmayacaktır. Çelik halat veya şerit kullanıldığında, yüzeyleri galvanizlenmiş veya kurşunlan mış olacaktır. 259. maddede killi toprağa gömülmüş 25 metrelik bir topraklayıcının ortalama intişar direnci 8 ohm verilmiştir. Topraklama borularının kullanılması taşınabilir veya taşınma zorunluluğu bulunan makina motorlarının topraklanmasında pratik açıdan tercih edi lebilir. 260. maddede belirtildiği gibi 3 metre uzunluğun da ve 25 50 milimetre çapında tarla toprağına gömülü bir borunun intişar direnci ortalama 30 ohm'dur. Daha az direnç sağlanması için birkaç borunun paralel bağlan ması gerektiğinde boruların arasında en az 3 metre uzak lık bırakılmış olacaktır. Topraklama levhaları kullanıldı ğında ise 261. maddede açıklandığı gibi, bakır levhalar en az 2 milimetre, çelik levhalar en az 3 milimetre kalın

lığında ve bir tarafı 0,5 metrekare yüzeyde olacaktır. Çe lik levhalar galvanizli veya kurşunlanmış olabilir. 262. maddede, tarla toprağına dik olarak gömülecek 0,5 met rekare yüzeyde bir levhanın intişar direncinin ortalama 40 ohm, 1 metrekare yüzeyde ise 30 ohm olduğu veril miştir. Yine 263. maddede, birden fazla levhanın paralel bağlanması gerektiğinde aralarında en az 3 metre uzaklık bulunacağı belirtilmiştir.

Yönetmeliğin 265. maddesinde, bağlantı hatları açık çe kildiği takdirde mekanik ve kimyasal etkilerden koruna caktır, iletkenler kolay kontrol edilebilecek şekilde ko nulacaktır, denilmektedir. 267. maddeye göre, bağlan tılar gayet itinalı, kaynak veya çift perçin veyahut çift vida ile yapılmalı ve bağlantı yerleri pasa karşı iki defa boyanmalıdır.

Yine 268. maddeye göre, topraklayıcılara ait bağlantı iletkenleri iletkenlikleri bakımından faz hattının yarı ke sidine eşdeğer bir keşide sahip olacaktır. Ancak bakır ilet kenlerde bu kesit toprak üstünde 16 milimetrekare ve toprak altında 50 milimetrekareden az olmayacaktır.

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliğinin 3. maddesine göre topraklayıcılar şerit, boru ve profil, örgü lü iletken veya levhadan yapılabilir. Yönetmeliğin 14. maddesine göre, koruma topraklaması, elektrik motorla rının şasileri topraklayıcılara ya da topraklanmış bölüm lere bağlanarak yapılır, işliklerde ve işyerlerinde her çe şit elektrik motorlarının, aygıtların ve tesislerin koruma topraklaması yapılacaktır. 13. maddede de belirtildiği gi bi, topraklanacak bölümler kesinlikle seri bağlanmamalı ve her zaman paralel topraklama iletkenleri üzerinden topraklama barasına bağlanmalıdır. Toprak dışındaki top raklama iletkenleri kolay görülebilecek ve mahfaza için dekiler kolayca erişilebilecek biçimde yerleştirilmeli, bunlar mekanik ve kimyasal bozucu etkilere karşı korun malıdır. Korozyon etkilerine karşı koruyucu maddeler kullanılması ve kesitin artırılması gibi önlemler alınmalı dır.

Topraklama iletkenlerinin topraklayıcılara bağlantısı, ör neğin kaynak ya da rondelalı civatalarla mekanik bakım dan sağlam ve elektriksel bakımdan iyi iletken olarak ya pılmalıdır. Topraklama iletkenleri birbirlerine ya da top raklama haralarına kaynak, cıvata, ya da klemens bağlan tıları ile güvenilir, sürekli ve elektriksel bakımdan iyi ilet ken olarak bağlanmalıdır.

Yine 12. maddede açıklandığı gibi, topraklayıcılar birbir lerine ve topraklama iletkenlerine kaynak, cıvata ya da klemens bağlantıları ile elektriksel bakımdan iletken ola rak bağlanmalıdır. Bağlantı noktaları korozyona karşı örneğin bitüm gibi maddeler ile korunmalıdır. Yüzeysel topraklayıcılar 0,5 1 metre derinliğe döşenmeli ve top raklayıcıların çevresi killi veya humuslu toprak ile sıkış tırılmalıdır. Derin topraklayıcılar, toprağa düşey olarak ve üst ucu toprağın en az 0,5 metre altında olacak biçim de çakılmalıdır. Levha topraklayıcılar toprağa düşey ola rak gömülmelidir. Genellikle 0 , 5 m x 1 m boyutlu levha lar kullanılır. Levhanın üst kenarı toprak yüzeyinden en az 1 metre aşağıda olmalıdır.