REAKTİF ENERJİ KOMPANSAZYONUNUN SANAYİİ DIŞI ABONELERDE DE UYGULANMASININ SAĞLAYACAĞI YARARLAR

REAKTİF ENERJİ KOMPANZASYONUNUN SANAYİ DIŞI ABONELERDE DE UYGULANMASININ SAĞLAYACAĞI YARARLAR

İrfan BUZLUPINAR

Teknik öğretmen

Reaktif enerji kompanzasyonu konusunda sanayi ile sanayi dışı aboneler ya da bir ya da üç fazdan beslenen aboneler şeklinde ayırım yapılması Tek nik Ekonomik açıdan doğru değildir.

Elektrik santrallarımızın toplam kurulu gücü: TEK Plan lama ve Koordinasyon Dairesi verilerine göre 1994 yılına kadar, 7 8 yıllık bir sürede 24 000 MVV'a ulaşacaktır (yaklaşık 10.000 MW. olan 1986 sonu kurulu gücünün 2,5 katı). Bu durum, şebekelerimizin de aynı sürede ve aynı oranda büyütülmesi gerekeceği anlamına da gelmek tedir.

Bugünkü haliyle yetersizliği bilinen dağıtım şebekeleri mizin, en verimli şekilde kullanılabilmesi için, alınabi lecek tüm tedbirlerin bir an önce alınması kaçınılmaz hale gelmiştir. Reaktif enerji kompanzasyonu, dağıtım şebekelerimizin birikmiş sorunlarının başta gelenlerin dendir. Çözümü ise en kolay ve en ucuz olan reaktif enerji kompanzasyonudur.

Türkiye Enterkonnekte şebekesinden çekilen puant güç, ortalama gücün yaklaşık 1,3 katı civarındadır. Puant

güçteki bu artış, genelde sanayi dışı abone yüklerinden kaynaklanmaktadır.

1986 yılı, konut (köyler hariç), ticarethane (ticari amaç lı aboneler dahil) ve resmi dairelerin elektrik enerjisi tüketimleri Tablo 1'de verilmiştir. Reaktif enerji tüke timleri, abone karakteristiklerinden hesaplanmıştır.

Tablo 1

Aktif Enerji Tüketimi (%)

Konutlar

16,0

Ticarethaneler 7,2

Resmi Daireler 4,0

Toplam 27.2

Aktif Reaktif Enerji Enerji Güç Ortala Tüketimi Tüketimi Faktör ma Güç (GWh) (GVArh) (Cos (j>) (MW)

5350 3600 0,83 610 2400 2380 0,71 270 1300 1700 0,60 150

9050 7680

NOT: TEK, PKD 304, Ekim 86 istatistiklerinden alınan 1985 tüketim değerleri 1986 için % 10 artırıldı ve yuvarlatıldı.

Yazının girişinden de anlaşılacağı gibi, sistemin puanttaki güç artışına neden olan anılan abonelerin puant güç orta laması, ortalama güçlerinin 2 katı civarındadır (Tablo 2).

Konutlar Ticarethaneler Resmi Daireler

Toplam

Puant Aktif Güç Puant (%'si) (MW)

32,0 1220

14,4

8,0

54,4 2060

Tablo 2.

Güçler (MVAR)

Cos#=0,9'a Dağ. Şeb.

Komp. edildiği. Aktif Güç

(MVA)

Kazanç (%'si)

8,0 26,0 50,0

Tablo 2'de verilen aktif güç kapasite artış %'leri grupları ayrı ayn besleyen OG/AG (Sekonder dağıtım) trafo ve alçak gerilim hatlanndadır. OG/OG (pirimer dağıtım) ile, konut, ticarethane ve resmi daireleri birlikte besleyen OG/AG devrelerinde ortalama kapasite artışı % 19 civa rında bulunur.

Konutlarda, elektrik enerjisi tüketimleri incelendiğinde, ortalama tüketimlerinin yansının buzdolaplanndan kay naklandığı (buzdolabı motorları günde ortalama 8 saat çalışmakta olup, Cos <f> = 0,60 güç faktöründe 20 0 30 0 W güç çekmektedir). Sistemde bulunan 4 5 milyon buz dolabı kompanzasyonu için: 1 500 TL/ad. (15 n F) X 4 5 milyon ad. = 6 7,5 milyar TL. tutarında kondansatör kullanılması gerekecektir. Buradaki zorluk abone sayısın dadır. Tüketilen enerji bazında güç faktörlerinin çok düşük olmaması nedeniyle, bu iş imkanlar çerçevesinde belli bir süreye bağlı kalmaksızın yapılabilir.

Reaktif enerji kompanzasyonu gerekli cihazlann başında, "gaz içinde boşalmalı lâmba balasttan" gelmektedir. Ba lastlara kondansatör eklenmesi zorunluluğu, Bayındırlık Bakanlığı'nca hazırlanan yıllık birim fiyat ve şartname lerine 1971 yılından beri konulmuş bulunmaktadır. Aynca T978 yılı şartnamelerinde .kompanzasyon kon dansatörlerinin bulunmayışı tesisatın geçici ve kesin kabulüne manidir",1 hükmü eklenmesine rağmen bugüne kadar bir sonuç alınamamıştır. Flüoresan lamba kulla nımı konutlar dışında yaygınlaşmıştır. Flüoresan lamba kullanımının yaygınlaşması arzu edilmekle birlikte, lam ba balasttan güç faktörlerinin çok düşük olması, sanayi bölgeleri dışında kalan dağıtım şebekelerinden de çok düşük güç faktöründe enerji çekilmesine sebep otmaRta dır.

Genelde üç fazdan beslenen resmi dairelerin, tüketecek leri reaktif enerji, sanayide olduğu gibi üç fazlı reaktif sayaçlarla ölçülebileceğine göre, reaktif enerji kompan zasyonuna zorianmamasının gerekçesi olmasa gerek.

Resmi dairelerde yapılacak 4 0 0 1 5 0 = 2 5 0 MVAr civa

nnda bir kompanzasyon, 40 W veya 2 x 40 W 'lık flüore

san lamba balasttan baz büyüklük alındığında 8 5 0 TL/ad.

(8 n F)x 1,8 x 1 0 9 ad. = 1,5 Milyar T U ı k kondansatör

gerektirir.

.

1984 yılı sonuna kadar, çoğunlukla bir fazdan beslenen ticarethanelerden de, bir ve üç fazdan beslenen abone ayınmı yapılmadan, tükettikleri aktif enerji ile orantılı bir reaktif enerji bedeli alınmakta idi. Bu durum sayılan az da olsa reaktif enerji çekmeyen ve çekmediklerini bir fazlı reaktif sayaç bulamadıkları için de kanıtlayanuyan abonelerin şikayetine neden olmuştur ve elektrik enerjisi satış tarifelerinde, 1985 yılı başından itibaren, bir fazdan beslenen ticarethaneler de reaktif enerji bedeli alınmayan aboneler grubuna konulmuştur.

"Bir fazdan beslenen ticahethaneler de, reaktif enerji kompanzasyonu için: tüketilecek reaktif enerjinin ölçü lerek fatura edilmesi zorlayıa etken olacaktır."2 Amaç, elbette ki reaktif enerji satmak ya da bedelini ödetmek değildir. Ancak, abonelerde reaktif enerji çeken cihazla rını kompanze ettirerek, bundan sonra da yüksek güç faktörlü (kompanze edilmiş) balastlar kullanarak, dağı tım şebekelerinde enerji kayıplarının artmasına, trafo ve hatların aktif güç kapasitelerinin düşmesine neden olma malıdırlar.

Sonuç olarak: 1984 sonu itibariyle enerji satış tarife lerinde yapılan anılan değişiklikler, TEK Dağıtım Mües seselerinin ticarethanelerden sağlayacağı gelirleri, 1985 yılında: yaklaşık 2 . 1 0 9 kVARh x 1 4 TL/k V A R h

28 milyar TL. 1986 yılında: yaklaşık 2 . 1 0 9 kVARh x 2 2 , 5 ı>/kVARh =

45 milyar TL., kadar azaltmıştır. Kompanzasyon zorunluluğu getirilmesi halinde: ticaret hanelerin (535 2 7 0 = 265 MVAR'lık kompanzasyon için yapacağı masraf ise: 300.000 civarındaki abonede bir defaya mahsus olmak üzere: 8 5 0 TL/ad. (8 M F) X 1 , 9 . 1 0 ' adet = 1,6 milyar T L l i k kondansatör 15.000 TL/ad, (sayaç) x 300.000 adet = 4,6 milyar TL lik sayaç olmak üzere, Toplam yaklaşık 6,1 milyar TL. olacaktır.

Bu tutar, ortalama olarak ticarethanelerin yaklaşık bir tahakkuk döneminde (2 aylık) ödeyecekleri reaktif enerji bedeli kadardır. Sadece ticarethanelerde yapılacak kompanzasyon sonu cu dağıtım şebekelerinde sağlanacak aktif güç kapasite sindeki artış: 140 MW olacaktır. Böyle bir dağıtım şebe kesinin parasal karşılığı (dağıtım sistemi birim kurulu gücü 500.000 TL/(kW ) kabul edilirse) 500.000 TL/k W x 1 40 MVV = 70 milyar TL. bulunur. Resmi dairelerde de kompanzasyon yapılması halinde, Dağıtım şebekeleri aktif güç kazana 2 9 0 MVV'a parasal karşılığı da 45 milyar TL"a ulaşacaktır.

KAYNAKLAR (1) Kaynak Dergisi Ağustoi 86 (sayı 39). (2) Kaynak Dergisi Ocak 86 (sayı 35).

Tül