İŞYERLERİNDE AYDINLATMA

cu ;• :

Y azan: Dr. Fishcher Çeviren: Hüseyin NADİR Elek. Müh. TEK

ÖZET:

Bir aydınlatma tesisinin planlanmasında ilk sorulardan bi ri "Ne kadar aydınlatma seviyesi gereklidir" sorusudur. Bunun en belli nedeni, aydınlatmanın diğer bütün kalite zorunlulukları yerine getirilse, maliyetin ve enerji sarfi yatının doğrudan doğruya aydınlatma şiddetine bağlı ol masıdır.

1. Genel İlkeler :

Aydınlatma şiddetinin büyüklüğü konusunda bir karar vermesi gereken aydınlatma mühendisleri, aşağıda belir tilen gereklere dayanmalıdır.

a) Görme gücü ile aydınlatma seviyesi arasındaki ilişki konusunda deneylen

Bu deneylerin sonuçları bürolar ve sanayilerdeki işyerleri için önemlidir ve daha iyi bir aydınlatma yapmakla veri min ne kadar yükseldiğini ve imal edilen üretim kalite sinin ve güvenilirliğinin ne kadar iyileştirilebildiğini gös terir.

b) Aydınlatmanın hoşluğu ile aydınlatma seviyesi ara sındaki ilişkiler:

Aydınlatma hoşluğu aydınlatma şiddetinin seçiminde diğer önemli bir kriterdir.

c) Uygulamadaki tecrübe:

Mevcut olan aydınlatma tesislerini mukayese ederek ve özel hallerde yerinde test yapılarak hangi seviyenin ge rekli olduğu konusunda nisbeten iyi bir fikir edinilebilir.

İşyerlerindeki aydınlatma planlamasının ana amacı, yapı lan işleri yararlı, güvenilir olarak ve hoş bir çevrede ya pabilmek için her zaman yeterli ışık temin etmekte top lanmıştır. Bu ilişkide yeterli ışık demek, büyüklüğü birinci planda görme işlevinin zorluğuna bağlı olan bir aydın latma şiddetidir, doğal olarak burada çevre hoşluğunun da göz önüne alınması gerekir.

Gezilmeye ve dinlenmeye yarayan yerlerde görme gücü kriteri daha az önemlidir. Bu durumlarda hemen hemen sadece aydınlatma hoşluğu önemli olur. Buna karşılık işyerlerini aydınlatmada, görme gücü ön planda tutulur ve hoşluk sadece ilave bir istektir.

"Görme gücü" tabiri bu ilişkide, bir işçiyi görüş alanındaki ayrıntıları tanımasında ve idrak etmesinde hızlılık ve ye terlilik bakımından güçlendirmesini miktar olarak tarif et me anlamına gelir. Bu şekil bir görme gücü insanın he men hemen her faaliyetinde, ayrıca bürolar, sanatsal ve sanayilerdeki çalışmalarda özellikle gerekli olmaktadır. Görme gücü, şayet yapılan iş için önemli ise, görüş ala nındaki ayrıntıların tanınması ve idrak edilmesini ilgilendi ren faaliyetin bir kısmı olmaktadır.

Belirli bir görüntü cismi bakımından görme gücü, görülen cismin büyüklüğüne, gözün (görünen büyüklük) ondan mesafesine, ışık yoğunluğundaki kontraşlara (farklı lıklara) ve renge bağlı olan belirli bir seviyeye kadar, (*) "Internationale Licht Rundschau" dergisinin Mart 1981 sayısından çevrilmiştir.

büyüyen ışık yoğunluğu ile yükselir. Bundan başka yaş la azalan gözün görme gücü de önemlidir.

2. Deneylerin Sonuçları:

Farklı görme işlevlerinde görme gücünün aydınlatma se viyesine bağımlılığı konusundaki deneylerin çok büyük bir kısmı, zamanla çeşitli yerlerde yapılmıştır. CIE, "Ay dınlatma parametrelerinin görme gücüne etkisi açıkla ması için bir analitik modelde" bununla ilgili sonuçlan ele almayı denemiştir.'1)

k 1.1 1.6

J Ş | 3 5 m | —7m rp: 6601*

2.1

Mm

730 lx

T I — 3 r ""> " :) L .

3.5

350 U

JI

Mm 'rO.54

7 0.69

rfÖ.75

ŞEKİL 1. k mekan index olarak ifade edilen mekan ölçüle rinin buralardaki aydınlatma verimine ve aydınlatma şid detine etkisi. 2 x 36 Wlık floresan lamba için bir aydın latıcı. Yansıma derecesi: Tavan 0.7; duvarlar: 0.5; taban: 0.3.

Bu deneylerin sonuçları konusundaki bilgiler birçok der gilerde yayınlandığı ve yukarda belirtilen CİE bilgilerinin yalnız birazına yer bulunabildiğinden, birbiri ile kolayca mukayese edilebilecek bir şekilde burada yeniden verile cektir. Doğal olarak bu deneylerde deneysel görme iş levleri bürolarda ve sanayilerdeki gerçek görme işlevleri ile aynı değildirler. Fakat onlarda ayrıntıların dikkatlice tesbiti, iyi görme keskinliği, gözün ve elin tam bir uyumu gerektirmesi ortaktır ve görüntü cisminin görme ile ilgili özellikleri, tepkinin ve iş faaliyetinin şekli her görme işle vi için farklı olsa da, yine de bu kez görme gücünün ge nel bağımlılığına aydınlatma seviyesinin hiç etkisi olmaz. Şekil 2'de görüldüğü üzere aydınlatma seviyesinin büyü mesi ile görme gücü optimal bir değere yükselir. Düşük

n da '

s m wb ' M ı ' îdoo*

^

D " at»»

MO UUO 2OUOb<5««

Voyri.n kontal t nt i

300 5Ü0 «X»

ŞEKİL 2. Görme gflcO ile aydınlatma tiddeti arasındaki bağıntı konusunda yapılan daııeykrin mmçlan: Bütün ranuçlsr 1000 Ite'de % lOOlOk RVT maibi förme 'gocOne tndirgmnıiftir.

aydınlatma seviyesinde nisbi olarak dlkleşfr. Y aklaşık 500 Lüx'ün üstünde çok ince görme işlevleri hariç görme gücündeki büyüme, çoğalan aydınlatma şiddeti ile önem li derecede azalır ve yaklaşık 1000 LOx'ün üstünde yük seliş daha zor kaydedilir.

Bütün diyagramlarda görme gücü 1000 Lüx'de % 100'e eşit konuldu. 30 0 Lüx ve 1000 Lüx'dek) dikey çizgiler, çeşitli iş şekilleri için resmi aydınlatma şiddeti önerile rinden birçoğunun bulunduğu alanı sınırlar. Aydınlatma hoşluğu konusundaki deneyler, işyerlerindeki en düşük aydınlatma şiddeti önerisinin 200 Lüx seviyesinde olabi leceği sonucunu doğurmuştur.

3. Aydınlatma Şiddeti önerileri:

Birçok ülkenin, çeşitli mekan şekilleri ve iş şekilleri için aydınlatma şiddeti önerilerini belirtir bir tablo içeren iç mekan aydınlatması resmi önerileri vardır. Avrupa ülke leri tarafından önerilen değerlerin hepsi yaklaşık olarak aynı seviyededirler. Fakat yavaş yavaş belirli bir İş şekil için, yalnız tek bir değeri önermenin hiçbir zaman enerji tasarrufu gerekliliği İle değil, görme gücü durumu konu sundaki modem anlayışlara göre uyarlanması gerektiği görüşü önem kazanmıştır.

Esnek bir görüş şekli de, yüksek seviyede enerji kaybı olacağı ve düşük seviyede görme gücünün azalmasına yol açabileceği gerçeğini göz önüne almak gereğidir.

Bu nedenle Avrupa ülkelerinin önerilerinde, önerilen ay dınlatma şiddetlerini belli şartlar altında bir kademe yük seltilmesi ya da düşürülmesi olanağı sağlanmıştır. Y ine Amerika'da arka arkaya sıralanan öç aydınlatma şiddeti kademesini içeren "İES Ughting Handbook 1 981 'rang es) tavsiye ediliyor. Münferit durumda üç kademeden hangisinin kullanılabildiği ağırlık faktörlerinin yardımıyla tesbit ediliyor.

Tablo 1, Avrupa ülkelerindeki önerilere dayanan aydın latma şiddetleri önerilerini kapsamaktadır. Değerlerde, görme işlevinin zorunlulukları, uygulama deneyleri, enerji

Mekanın veya Çalışmanın ŞeM a) Genel Mekanlar Gidiş geliş bölgeleri, gidiş geliş yollan Vestiyerler, banyolar Merdivenler, hareketli merdivenler. Depolar, ambarlar

Aydınlatma Şiddeti Alanı (Lüx)

50 100 150 100 150 200 100 150 200 100 150 200

b) Bürolar

Büro yerleri, Data lşlenmesi yerleri* Teknik resim çizimi Büyük hacimli bürolar Toplantı salonları

300 500 750 500 750 1000

c) Sanayi Montaj Fabrikaları

Kaba iş, kaba montaj İnce iş, elektronik cihazların ve büro makinalannın montajı Orta incelikte iş ve montajlar, karoser mont. Çok ince iş, çok hassas parçaların montajı

1000 1500 2000

Kimya Sanayii:

Genel işler Kontrol odalan, laboratuvarlar Kalite kontrolü Otomata proses İlaç üretim Renk kontrolü

300 500 750 500 750 1000 100 150 200

300 500 750 300 500 750

Konfeksiyon

Dikme Ütöleme Kalite kontrol

Sanayii:

500 750 1000 300 500 750 750 1000 1500

Elektroteknik Sanayii:

Kablo imalatı Bobinlerin sarılması Elektronik yapı elemanları montajı Telefon cihazları imalatı Rad. TV Cihazlarının montajı

200 500

1000 300 750

300 500 750 1000

1500 2000 500 750 1000 1500

Y iyecek Maddesi Sanayii:

Genel Çalışma odalan

Elle süsleme, kalite kontrol 300

Otomatik proses

300 500 500 750 200 300

Dökümhaneler:

Döküm saJonlan İnce kalıp yapımı ve döküm yapım yeri Kaba kalıp yapımı ve döküm yapım yeri

150 200 300 300 500 750 200 300 500

Cam ve Seramik Sanayii:

Fırındaki çalışma bölgeleri Pürüzleri giderme, perdahlama, emaye yapma, sırlama Optik ve kristal camların perdahlanması, ince işler

100 150 200

Boyama, dekore etme

500 750 1000

Karıştırma, sıkıştırma, Kalıplama

Demir Çelik Sanayii:

El vurulmayan imalat tesisleri İmalat tesislerinde sürekli çalışan iş alanları Elle yapılan imalat tesisleri Kumanda yerleri ve kontrol

Deri Sanayii:

Genel çalışma yerleri Kalite kontrolü Sıkıştırma, kesme, dikme, ayakkabı fabrikasyonu

50 100 150 200 300 500 100 150 200 300 500 750

280 300 500 750 1000 1500 500 750 1000

Metal İşlenmesi:

Rasgele işler Tezgah ve makinalardaki ince işler, hassas otomatik makinalar Tezgah ve makinalardaki kaba işler Tezgah ve makinalardaki orta işler Çok ince işler, küçük karışık parçaların işlenmesi, kont.

150 200 300

500 750 1000 200 300 500 300 500 750 1000 1500 2000

Boyama ve Laklama İşletmeleri:

Daldırma, kaba olarak serp. İnce boyama ve serpme Normal boyama ve serpme Retuşlama ve renk kontrolü

200 300 500 750 300 500 750 1000

500 1000 750 1500

Kağıt İmalatı:

Kağıt ve karton fabrikas. Otomatik makinalar Kalite kontrolü ve tasnif

200 300 500 150 200 300 300 500 750

Grafik Atölyeleri:

Baskı makinaları odası Retüş, taş basması Çelik ve bakır üzerine İşlenerek basılan resim Mürettiphane, prova okuma Çok renkli baskı Kitap ciltleme işi Istampalarına, kesme

500 1000 300 500

750 1500 500

1000 2000

750 1000

Tekstil Sanayii:

Balyayı kırıp açmak, havlandırmak, uzatma İnce eğirmek, dokumak, tireden iplik bükme

Eğirmek, iplik sarmak, dürmek, taramak, boyamak Dikmek, temizlemek, Kabarcıklı yün iplikle gergef işleme, kontrol

200 300 500 500 750 1000 300 500 750

750 1000 1500

Ağaca Şekil Verme ve İşleyerek İmal Etme:

Hızar testeresi Ağaç işleme makinalarındaki işler

Marangoz tezgahında işler, montaj Ağaç düzeltme, hata kontrolü

150 200 300 300 500 750 200 300 500 500 750 1000

ve maliyetten yararlanma gereği göz önüne alınmıştır. Bunların kullanımında yeterli görme gücü ve aydınlatma nın hoşluğu garanti edilmiştir. Bütün normal hallerde tab lodaki ortadaki değerler kullanılmalıdır. Azami değerler alındığı zaman çok elverişli görme şartları vermektedir. Görme işlevi, çok düşük yansıma derecesinde ya da kontrastlarda yapıldığı zaman, işin hızlılığı ve kalitesi önemli olduğu ve yüksek verime erişilmesi gerektiği za man da en yüksek değerler kullanılmalıdır. Bundan baş ka bir işçinin görme yeteneğinin olağanüstü derecede düşük olması halinde de aynı şey geçerli olur.

İşin hızlılığı ve kalitesi önemli değilse ve sadece ara sıra yapılıyorsa en düşük kademe alınabilir, önerilen aydınlatma şiddetleri, bütün mekana ya da mekandaki çalışma bölgesine ve genelde yatay, geretiğinde eğik ya da dikey çalışma düzlemine göredir. Bir mekanda aydın latma için vaz edilen zorunluluklar bakımından çeşitli görme işlevleri önemli derecede farklı iseler, enerji tasar rufu durumuna göre farklı istekleri uyarlayabilmek için farklı seviyeli bir aydınlatma sistemi, ayarlanabilir bir sis tem ya da her ikisinin birleşimi öngörülmelidir.

Belirtilen mekan ölçülerinin daha önceden bilinmemesi nedeniyle aydınlatma şiddeti önerilerinin yeni büro ko nutlarına uygulanmasında bi sorun çıkabilir. Çünkü ara duvarların düzeni daha sonra kiracı tarafından tesb'rt edi lir. Fakat diğer taraftan mimarlarca her pencere eksenine aynı aydınlatıcı ve aynı lamba miktarı istenilir, dolayısıyla büyük ve küçük mekanlar için aynı aydınlatıcı düzenin olacağı anlamı çıkar Aynı lamba düzeni yapılması halinde ölçüleri farklı olan mekanlarda hesaplanan ortalama ay dınlatma şiddetleri, şekil 3'de gösterilmiştir.

Görüleceği gibi en büyük mekandaki aydınlatma şiddeti ( k 3 , 5 ) en küçük bürodaki (k 1,1) aydınlatma şiddetinin hemen hemen tam 1,5 katı kadardır. Bu pratik olarak genel büro mekanları ve büyük hacimli bürolar için önerilen iki aydınlatma şiddetleri arasında mevcut olan (Tablo 1) aynı (750 Lüx /500 Lüx 1,5) orandadır.

Yani, aydınlatıcı tertibi, k 1 olan küçük bir büroda sade ce yaklaşık 500 Lüx'lük aydınlatma şiddeti mevcut ola cak şekilde planlamış olması gerekir, o zaman her pen cere eksenine aynı aydınlatıcı düzeni otomatik olarak bir mekanda 1,5 katına ve böylelikle yaklaşık 750 Lüx'e çıkar, bütün bunlar arasında kalan mekan büyüklükleri için bu sırada, yaklaşık olarak onların ölçüleri ile değişen aydınlatma şiddetleri kabul edilir.

KAY NAK (l)CIE Publication No: 19/2 (TE 3.1) 1981: Aydınlat ma parametrelerinin görme gücüne etkisinin açıklaması için analitik bir model (An analitic model for describing the influence of lighting parameters upon visual perfor mance)