TÜRKİYE ELEKTRONİK SANAYİİ ÜZERİNE BİR İNCELEME (4)

Hakan ERCAN, llyas HOKKACI, Prof. Dr. Uzay ORAL

TÜRKİY E ELEK TRONİ K SANAY İİ

HAKAN ERCAN IİYAS HOKKACI OZAY ORAL

şalım içindeki payı dalgalanmalar göstermekle birlikte 1972 ve 1975'deki % 4.11ik değerin üzerine çıkmamıştır. 1979'da % 2'den 1980'de % 1.4'e düşen bu oran, 1980 sonrasında artma eğilimi göstermektedir.

Çizelge 1. Cari Fiyatlarla Elektronik Dışalımı ve Toplam Dışalım İçindeki Payı.

Elektronik Dışalımı Milyon $ Toplam Dışalım

(Milyon TL)

içindeki Payı (%)

1. ELEKTRONİK DIŞALIMI

Elektronik dışalımı 1983 yılında 56 milyar TL'lık bir de ğere ulaşmış bulunmaktadır (Çizelge 11). Bu değer top lam dışalımın % 2.6'sına karşılık gelmektedir. 1969'dan başlayarak bakıldığında elektronik dışalımının toplam dı

209,7 23.1

3.1

361.1 31.5

484.9 32.0

891.7 62.4

1175.3 82.3

4.0

1869.2 133.3

3.6

2809.4 192.0

2697.6 166.7

3.3

3034.6 166.9

2513.8 102.4

2.2

3574.0 102.7

8761.6 125.0

17174.0 158.5

26286.7 159.1

55965.1 243.0

2.6

153688.9 377.9

Kaynaklar: Dışalım Verileri önceki bölümde belirtilen sınıflama çerçevesinde DİE, Yıllık Dış Ticaret İstatistik leri 'nden derlenmiştir.

Cari fiyatlarla dışalımın altsektörlere dağılımı Çizelge 2' de, sabit fiyatlarla dışalım değerleri de Çizelge 3'de veril miştir.

Çizelge 3. Sabit Fiyatlarla elektronik Dışalımı. (1968 Fiyatlarıyla, Milyon TL) (Parantez İçindeki Değerler Milyon Dolar)

Day.Tük.Cih.

Hab.Cih.

End.Cih.

Devr.Elem.

Toplam

11.4 18.2 26.1 85.0 63.0 35.8 13.1 6.6 3.0 1.2 1.0 0.4 1.0

2.3 1.3 9.7

68.6 115.3 3Ö.7 61.9 89.7 87.0 127.9 74.1 71.5 32.5 40.1 18.8 21.4 19.4 24.3 60.6

56.4 58.4 107.2 179.2 154.5 134.0 167.1 180.1 151.2 54.9 47.5 65.2 73.3 88.5 151.8 239.2

70.7 (7.9) 102.2(10.9) 94.1 (11.3) 130.6(17.8)

167.4(28.0)

309.9 (72.9) 385.3(106.7) 363.9(97.1) 328.8 (99.0) 207.6(71.8)

154.0(65.2) 84.0 (62.3) 129.6(91.4) 127.0(85.5) 247.2(141.4) 511.1 (224.0)

207.1 (23.1) 294.1 (31.5) 266.1 (32.0) 456.1 (62.4) 474.6 (82.3) 566.7(133.3) 693.4(192.0) 624.7(166.7) 554.5(166.9) 296.2(102.4) 242.6(102.7) 168.4(125.0) 225.3(158.5) 237.2(159.1) 424.6 (243.0) 820.6 (377.9)

Kaynaklar: Çizelge 1 ve 2'deki dışalım değerlerinin DİE, Aylık İstatistik Bültenleri'nden derlenen 1968 bazlı dışalım

fiyat indeksi ile deflate edilmesiyle elde edilmiştir.

Çizelge 2. Cari Fiyatlarla Altsektörlere Göre Elektronik içinde aynı durum söz konusudur. Bu iki alt sektör 1976

Dışalımı (Milyon TL).

yılından itibaren toplam elektronik dışalımının % 80'den

fazlasını oluşturmaktadırlar. Bunun nedenlerine aşağıda

ayrıntılı olarak değinilecektir.

11.5 69.5 57.1 22.3 141.6 71.7 47.6 70.5 195.3 166.0 120.8 349.9 156.1 222.0 382.6 118.0 287.0 442.0 53.0 518.1 677.1 28.5 320.1 777.6 16.2 391.5 827.5 10.4 276.0 465.6 14.5 590.8 699.4 19.2 980.6 3391.2 75.0 1630.6 5586.0 257.5 2163.1 9843.4 166.9 3208.5 20012.2 1817.5 11344.0 44810.4

71.6 125.5 171.5 255.0 414.6 1022.2 1561.2 1571.4 1799.4 1761.8 2269.3 4370.6 9882.4 14122.7 32577.5 95716.9

(18550.1 milyon TL. Bilgi İşlem dışalımı, End. Cih. içinde)

Kaynaklar: Çizelge 1 ve 2'deki dışalım değerlerinin DİE, Aylık İstatistik Bültenleri'nden derlenen 1968 bazlı dışa lım fiyat indeksi ile deflate edilmesiyle elde edilmiştir.

Haberleşme cihazları dışalımı değer olarak 1971 yılından başlayarak (1975 istisnasıyla) üretim değerinin altında gerçekleşmiştir. Dayanıklı tüketim cihazları dışalımı elek tronik dışalımı içinde en düşük ağırlığa sahiptir. De ğeri ve toplam içindeki payı 1973'den başlayarak 1980'e dek azalmış, 1981 ve 1982'deki artışlardan sonra 1983' de yeniden azalmıştır (Çizelge 4, 5). Diğer altsektörlerde dışalım içinde bedelsiz dışalımın payı çok düşükken, dayanıklı tüketim cihazı dışalımının büyük bir bölümünü bedelsiz dışalım oluşturmaktadır. Dayanıklı tüketim ciha zı dışalımı içinde bedelsiz dışalımın payı 1976'yadek % 10'un Üzerindeyken sonraki yıllarda düşüş göstermiş ve 1983'de % 56.5 olarak gerçekleşmiştir.

Kaynaklar: Önceki bölümde belirtilen sınıflamaya göre DİE, YıllOt Dış Ticaret İstatistikleri'ndon derlenmiştir.

Sabit fiyatlarla dışalıma bakıldığında dışalımın bileşimi daha net bir biçimde belli olmaktadır. Dışalımın ağırlığını devre elemanları oluşturmaktadır. Devre elemanlarının elektronik dışalımı içindeki payı 1969'da % 34.1 iken 1978 79 yıllarında % 60'ın üstüne çıkmış, 1980' de % 49.9'a düşmüş ve 1980 sonrasında yine yükselerek % 58.2*ye varmıştır (Çizelge 4). Mutlak değerlerle, devre elemanları dışalımı ele alınan dönem içinde ülke içi üre timden her zaman yüksek olmuştur. Endüstriyel cihazlar

Çizelge 4. Toplam Elektronik Dışalımı İçinde AKsektör Dışalımlarının Payı (%).

1969 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976

5.5 33.1 27.2

6.2 39.2 19.9

9.8 14.5 40.3

18.6 13.6 39.2

13.3 18.9 . 32.6

6.3 15.4 23.6

18.4

24.1

1.1 11.9 28.8

34.1 34.8 35.4 28.6 35.3 54.7 55.6 58.3

12.9 27.3

11.0

18.5

16.5

19.6

11.2 38.7

9.5 32.5

8.2 37.3

5.7 35.8

7.4 29.2

59.3 ,70.1 63.5 49.9 57.5 53.5 58.2 62.3

Kaynaklar: Çizelge 3. Y uvarlamadan ötürü toplamlar ± 0.1 oynayabilir.

Toplam elektronik dışalımı 1980 yılında 1975'deki düzeyi nin % 75.7 altındadır. 1980 sonrasında ise artış göster miş ve 1983'de 1980'e göre % 152.1 artmıştır. Sabit fi yatlarla elektronik dışalımı elektronik üretim değeriyle karşılaştırıldığında 1970 72 döneminde dışalım değerinin üretim değerini aştığı, 1972 sonrasında ise artan üretimin değer olarak dışalımın üstüne çıktığı görülür. 1978 yılında dışalımın üretime oranı % 27.1'le en düşük düzeyine ulaşmıştır. Elektronik üretiminde bu yıl larda varolan ge rileme, 1980 sonrasında dışalımın da artmasıyla bu oranı yükseltmiştir. 1982 yılında sabit fiyatlarla, dışalım üretim değerinin % 48.1 "ne karşılık gelmektedir. 1983 yılındaki yüksek üretim artışı bu oranı % 30.4'e düşürmüştür. Dışalım üretim oranına cari fiyatlarla bakıldığında Türk li rası cinsinden dışalım fiyatlarındaki artış ülke içi fiyat düzeyindeki artıştan daha büyük olduğundan, daha yüksek oranlar elde edilecektir.

. Çizelge 5. Altsektörlere Göre Sabit Fiyatlarla Dışalım Y ıllık Artışı (%).

Day.Tak.Cih. Hab.Cih. End.Cih. Dcvr.Elem TDp.El.End

59.6 68.1

3.5 44.6 42.0

43.4 66.4 83.6

7.9

9.5

225.7 59.9 67.2 385 71.6

25.9 44.9 13.8 28.2

3.9

43.2

3.0 13.3 85.1

19.4

63.4 47.0 24.7 24.3 22.4

•49.6 421

7.8

•5.6

9.9

54.5 •3.5 16.0

9.6 11.2

60.0 54.5 63.7

36.9

46.6

16.7 23.4 •13.5

8.7

5.7

60.0 63.1 37.3 45.5 30.6

150.0 13.8 12.4

130.0 •9.3 20.7

5.3

43.5 25.3 71.5 94.6 79.0

646.2 249.4

7.6 2065 193.3

Kaynaklar: Çizelge 3.

Devre> elemanları dısalımınırı ülke içi devre elemanları üretimi ile daha anlamlı olarak karşılaştırılabilmesi için bu altsektöre daha ayrıntılı bakmak yararlı olacaktır. Ülke içinde üretimi yapılmayan aktif devre elemanlarının devre elemanları dışalımı içindeki payı oldukça yüksektir (Çizelge 1). Aktif devre elemanları altsektör dışalımının 1970'de % 17.9'unu oluştururken 1977'de % 33.6'sına karşılık gelmiş, 1977 sonrası dalgalanmalar göstermiş ve 1983'de payını % 43.7ye çıkarmıştır. Telli telefon cihaz ları aksamı da devre elemanları dışalımı içinde % 20'den

fazla bir yer tutmaktadır. Aktif devre elemanları ve telli telefon cihazlarının aksamı devre elemanları dışalımının % 60'dan fazlasını oluşturmaktadırlar.

Çizelge 6. a) Aktif Devre Elemanlarının Devre Elemanları Dışalımı İçinde Payı

Cvifiy.Ak. Devr.EI. Dışalımı Milyon TL.

1968«y.AK. Devr.EI. Dışalımı Milyon TL.

MUyon$.

AM.Dmr.EI. Dışalım/ Devr.El Dışalımı (%)

15.2 22.5 36.9 59.7 119.4 269.0 433.1 482.0 597.7 595.6 687.5 1173.0 1966.2 4017.0 14221.4 39273.7

15.0 18.3 20.3 30.6 48.2 81.6

106.9 111.6 109.2 70.2 46.7 22.5 25.8 36.1

107.9 209.7

1.7 2.0 2.4 4.2 8.4 19.2 29.6 29.8

33.0

24.3 19.8 16.7 18.2 24.3 61.7 80.4

21.2 17.9 21.5 23.4 28.8 26.3 27.7 30.7 33.2 33.8 30.3 26.8 19.9 28.4 43.7 41.0

Çizelge 6. b) Aktif Devre Elemanları Dışında Devre Ele manları Dışalımı.

Devr.Elem.Dışal.

Akt.Devr.Elem.

Cari fiy. (Milyon TL) 1968 ffiy. (Milyon TL)

56.4 103.0 134.6 195.3 295.2 753.2 1128.1 1089.4 1201.7 1166.2 1581.8 3197.6 7916.2

10105.7 18356.1 56443.2

55.7 83.9 73.9 100.0 119.2 228.4 278.4 252.3 219.6 137.4 107.4 61.4 103.8 90.8 139.3 301.4

Kaynaklar: Aktif devre elemanı olarak G.T.I.P. 85.21.11 85.21.12 ve 85.12.90 olan maddeler. DİE, Yıllık Dış Tica ret İstatistikleri, çeşitli yıllar. Sabit fiyatlara çevirmekte 1968 bazlı dışalım fiyat indeksi kullanıldı.

Tıbbi cihazların çok büyük bir kısmı da ülke içinde üretimi yapılmayan cihazlardır. Bunların endüstri cihazları dışa lımı içindeki payı % 10'un üstünde olmuş, son yıllarda % 20*ye çıkmıştır.

ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ • 354

2. ELEKTRONİK SANAY İİ DIŞSATIMI

Elektronik sanayii dışsatımı büyük boyutlara ulaşma mıştır. 1983 yılında cari fiyatlarla 945 milyon liralık elekt ronik dışsatımı yapılmış, bunun % 41.1 "ni haberleşme ci hazları, % 27.6'sını dayanıklı tüketim cihazları, % 22.5'ini devre elemanları, % 8.8'ini de endüstri cihazları oluşturmuştur. Haberleşme cihazları elektronik dışsatımı içindeki bu yüksek payı 1983'de bir yıl öncesine göre sabit fiyatlarla % 2700 artırdığı dışsatımla elde etmiştir. 1982 ve daha öncesinde dışsatımın ağırlığını dayanıklı tüketim cihazları oluşturmaktadır. Altsektörlerin dışsa tımlarındaki dalgalanmalar elektronik firmalarının dünya piyasasında sabit bir yer edinememiş olduklarını göster mektedir. Toplam elektronik üretimi içinde elektronik dış satımının payına bakıldığında 1979'a dek bu payın % 1'in altında olduğu görülür. 1979'da elektronik üretiminin % 1.3'ü dışa satılmış, bu oran 1981'de % 2. Ve, 1982'de ise % 2.3'e çıkmıştır. Sabit değerlerle bakıldığında 1980 82 döneminde dışsatım bir artış göstermemiştir. Üretim için de dışsatımın payının artması bu dönemde sürmekte olan üretim gerilemesinden kaynaklanmaktadır.

Çizelge 7. Cari Fiyatlarla Elektronik Sanayii Dışsatımı. (Milyon TL).

DayTOkOh. Hab.Cih. End.Cih. Devr.Elem. EI.San.Top.

1967 1968 1969 1970 • 1971 1972 1973 1974 197S 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984

0 0 0.1

2.6 0.3 17.9 20.7 24.7 375 85.7 350.0 477.0 261.1

1J0

a4

A3

215.4

6.9

70.0

23.9

388.7

82.8

212.6

3138.0 (yalnızca ASELSANn)

0 0 0 0 0.4 02 55 35

30.9 36.0 30.7 87.0 314.3 440.9 641.6 945.2

Kaynaklar: DPT, Yıllık Program 'lan. 1976'dan itibaren bir sonraki yılın fiyatlarıyla verilen sayılar dışsatım fiyat in deksi ile cari fiyatlara çevrildi. ( ) hiç dışsatım olmadığı; (0) ise önemsiz miktarda olduğu anlamına gelmekte.

Çizelge 8. Sabit Fiyatlarla Elektronik Sanayii Dışsatımı (1968 Fiyatlarıyla, Milyon TL).

Day.Tük.Cih. Hab.Cih. End.Cih. Devr.Elem. EI.San.Top.

1967 1968 1969 1970 1971 1972

1973 1974 1975 4976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984

4.9

8.5

5.0

5JO

8.8

11.6

11.3

8.6

11.5

a7

5.6

3.0

13.5

33.4

Kaynaklar: Çizelge 7. Sabit fiyatlara çevirmekte 1968 bazlı dışalım fiyat indeksi kullanıldı.

3. ELEKTRONİK TÜKETİMİ

1984 yılında cari fiyatlarla elektronik tüketimi 374 milyar TL.'na ulaşmış bulunmaktadır. Toplam tüketim içinde devre elemanları 156 milyar TL. ile en büyük payı oluştur maktadır. Renkli TV kullanımın artması dayanıklı tüketim cihazı tüketim değerini 1982'de 25 milyar TL.'den 1983' de 61.0 milyar TL.'ye çıkarmıştır. Haberleşme cihazları ve endüstriyel cihazlar tüketim değeri ise sırasıyla 37.9 ve 23.1 milyar TL. olarak gerçekleşmiştir. (Çizelge 10). Geçmiş yıllara doğru bakıldığında devre elemanları tüketiminin toplam elektronik tüketimi içindeki ağırlığını koruduğu, fakat, 1980 ve öncesinde en büyük tüketim payını dayanıklı tüketim cihazlarının oluşturduğu görülür.

Çizelge 9. Dışsatımın Elektronik Üretimi İçindeki Payı El. Dışsatımı / El. Üretimi (%) (Sabit Fiyatlarla)

0.6

Kaynaklar: Çizelge 1 ve Çizelge 8. Sabit fiyatlarla elektronik tüketimi 1975'e dek artış gös termiş, 1976' dan 1980'e dek ise sürekli düşmüştür. 1975 1976 yılları bütün altsektörler için tüketimin en yük sek değerine ulaştığı yıllar olmuştur (Çizelge 11). 1982 tüketimi sabit fiyatlarla 1975 tüketiminin % 63 altındadır. Bu dönem içinde oransal olarak en büyük tüketim geril

mesi dayanıklı tüketim cihazları altsektöründe olmuş, 1982 yılı tüketimi 1975 yılı tüketiminin % 28.3 altında gerçekleşmiştir. Bu oran devre elemanları tüketiminde % 55.5, endüstriyel cihaz tüketiminde (1976 82 arası) % 40.2 ve haberleşme cihazları tüketiminde (1976 82 ara sı) % 47 olmuştur. Toplam tüketimde 1983 yılında mey dana gelen artış ise 1982 yılına göre % 38'dir.

Çizelge 10. Cari Fiyatlarla Elektronik Tüketimi (milyon

TL)

1969 Day.Tük.Cih. Hab.Cih. End.Cih. Devr.EI. EI.San.Top.

144.6 149.3 249.6 487.6 935.1 1748.7 2852.7 3122.8 3554.4 4390.4 6941.0 9928.9 19038.2 24620.7 ] 61019.9 155980.6

104.5 191.6 159.5 234.9 378.1 512.5 841.3 898.7 1245.6 1495.2 2280.8 5046.0 9474.6 24096.9 37927.9 57046.0

76.7 219.3 383~3 428.1 508.3 736.6 863.7 926.9 623.8 894.9 4222.7 7205.0 11431.5 23276.3 32939.0

145.5 191.5 279.9 448.8 1080.5 1620.8 1650.1 1883.8 1901.7 2871.5 5492.6 12387.5 16451.8 37385.2 105735.0

563.1 819.9 1385.7 2190.1 3850.0 6051.4 6535.3 7610.7 8411.1 12988.2 24690.2 48136.6 76600.9 159608.2 374344.5

Kaynaklar: Tüketim Üret im + Dışalım Dışsatım eşitli ğinden, önceki çizelgelerden yararlanarak hazırlanmış tır.

Toplam elektronik tüketimi içinde dayanıklı tüketim ci hazlarının payı 1974'de % 50'nin üzerine çıkmış ve 1981' e dek bu durum sürmüştür. 1981'de % 49.4'e düşen da yanıklı tüketim cihazlarının payı 1982'de % 40.6,1983'de % 47.8 olmuştur. Devre elemanları tüketimi toplam tü ketim içinde 1980'e kadar ikinci sırayı almıştır. 1982 ve 1983'de haberleşme cihazlarının payı sırasıyla % 37.6 ve % 28.3 olmuştur.

Tüketimin dışalımla karşılanma oranı dayanıklı tüketim ci hazlarında sıfıra yakındır. Öte yandan devre elemanları tüketiminin 1978 öncesinde % 90'dan fazlası dışalımla karşılanmaktadır. Son yıllarda bu oran düşüş göstermiş se da % 67'nin altına inmemiştir. Endüstriyel cihazlar için de dışalımın tüketim içindeki payının sürekli düştüğü söylenemez. 1978 sonrasında % 80'in altına inen dışalım oranı sürekli dalgalanmalar göstermiş ve 1983'de % 73.1 olmuştur. Haberleşme cihazları tüketiminde ise dışalımın payı sürekli bir düşüş göstermektedir. 1975'de % 50.1'ie en yüksek değere ulaşan dışalım payı 1983'de % 3.8'e inmiştir.

Çizelge 11. Sabit Fiyatlarla Elektronik Tüketim (1968 Fiyatlarıyla, Milyon T L ) (Parantez İçindeki Rakamlar Milyon Dolar)

Day.Tük.Cih. Hab.Cih. End.Cih.

Devr.Elem. EI.San.Top.

1969 1970

140.7 131.4

102.6 159.9

68.5 62.9

120.0(12.7) 474.2(49.1)

1971 1972 1973 1974 197S 1976 1977 1978 1979 1980 1981 1982 1983 1984

178.0 298.9 515.5 755.1 1114.7 1080.7 1029.3 766.4 638.4 425.6 574.7 572.7 1091.1 1918.6

105.6 1373 180.4 186.5 2552 274.9 319/4 245.4 195.7 193.0 2S8.1 530.8 646.9 631.9

125.3 201.4 180.9 163.3 190.5 210.2 180.0 82.5 65.5 100.9 122.2 125.7 210.5 222.9

109.1 (12.6) 147.1 (19.6) 187.2 (31.4) 335.6(77.1) 408.8(110.8) 391.5(102.0) 355.5 (104.6) 250.8 (89.7) 209.0 (82.5) 133.4(78.4) 204.9(114.5) 182.0 (99.5) 334.0(162.4) 635.1 (248.6)

518.0(54.1) 785.2 (96.9) 1064.0 (153.4) 1440.5 (274.6) 1969.2 (413.6) 1957.3 (403.9) 1884.2 (419.6) 1345.1 (356.0) 1106.6(3734) 852.9(3624) 1161.9(445.0) 14114(463.5) 22624 (603.0) 3552.8 (921.5)

Kaynaklar: Tüketim Üretim + Dışalım Dışsatım eşitli ğinden, önceki çizelgelerden yararlanarak hazırlanmış tır.

Çizelge 12. Elektronik Tüketimi İçinde Altsektörlerin Payları (%).

Day.Tük. Cih. Hab.Cih.

27.7

33.7

34.4

20.4

38.2

17.5

48.4

1974'

52.4

56.6

13.0

55.2

54.6

57.0

18.2

57.6

17.7

49.9

22.6

49.4

22.2

40.6

37.6

47.8

28.3

54.0

17.8

End.Cih. Devr.Elem.

13.3

25.3

24.2

21.0

25.6

18.7

11.4

23.3

9.7

20.8

10.7

20.0

9.6

e.ı

18.6

5.9

11.8

15.6

10.5

8.9

9.2

14.6

6.3

17.9

Kaynaklar: Çizelge 1 1 .

Çizelge 13. Tüketim İçinde Dışalımın Payı (%).

1970 1971 1972. 1973

Day.TOk.Cih. Hab.Cih. End.Cih. Devr.Elem.

8.1 66.9 82.3

13.4

72.1

92.8

85.2

14.7

36.6 85.6

86.3

28.4

44.9 89.0

88.8

12.2 49.7 82.5

89.4

4.7 46.6 82.1

92.3

1.2 50.1

87.7

94.3

0.6 27.0

85.7

93.0

0.3 22.4

84.0

91.6

0.2 13.2

66.5

67.3

0.2 20.5

72.5

73.7

9.7 64.6

63.0

8.3 60.0

63.3

3.7 70.4

69.8

3.8 72.1

74.0

9.6 62.9

80.5

El.San.

62.0 51.4 58.2 44.6 39.3 35.2 31.9 29.3 19.1 21.9 19.7 19.4 16.8 18.6 23.1

Kaynaklar: Çizelge 3, Ç i z e l g e n .