ODA TARİHİNDEN

••• KAMU ÖNCÜLÜĞÜNDE

ELEKTROMEKANİK SANAY İİNİN

ÖRGÜTLENMESİ

Teoman TÜMER

Bu sayımızda. Elektrik

Mühendisleri Odası

T

MMOB Elektrik Mühendisleri Odası'nın düzenlediği "Elekt rik Enerjisi ve Elektroteknik Ekipman Sanayii ile İlişkisi"

tarafından adlı bu kongrede Türkiye'nin yegane

13 14 Aralık entegre Elektroteknik ekipman Sa

1979 yılında nayii olan TEMSAN'ı tanıtmaktan bü

Ankara'da düzenlenen •Türkiye'de

Elektrik

yük mutluluk duyacağım. Türkiye'nin elektrik enerjisi sorunları ile elektro teknik ekipman sanayii'nin doğrudan doğruya ilgili olduğu artık görme mezlikten gelinemez, öyleyse prob

Enerjisi Sorunu lem bir an önce ve süratle bu sanayi

ve i'nin kurulması problemidir.

Elektromekanik

Sanayiinin İşte bu tebliğle size bu sanayii'nin ne Etkisi" konulu zaman kurulmasının düşünüldüğü,

9. teknik ne zaman harekete geçildiği ve bu

Kongre'ye gün ne halde olduğu konusunda bi

Teoman Tümer raz bilgi vermek istiyorum.

tarafından

sunulan Tabii bu konuda karşılaşılan güçlük

bildiriyi ler ve verilen mücadeleden de bah

yayınlıyoruz. setmeden edilemez.

2. NEDEN KAMU SEKTÖRÜ

Ağır Elektromekanik Ekipman Sana yii'nin kamu öncülüğünde kurulması fikri üçüncü beş yıllık planın hazır lanması sırasında ortaya çıkmış ve planda yer almıştır. Bu fikrin oluşma sını geliştiren sebepler şöyle sırala nabilir.

a. Ağır Elektromekanik Ekipmanı kullananların yani müşterinin ge nellikle Devlet kuruluşları olması. Başta TEK olmak üzere DSİ ve İller Bankası, DDY birer Devlet kuruluşu olarak alıcılar arasında bulunmaktadırlar. Bunun dışında Petrokimya, Çimento de diğer özel sektör sanayii de alıcılar ara sında olacaktır.

b. Yatırım hacminin büyüklüğü. Böyle bir sanayi yaklaşık 30 Mil yar TL. yatırımı icap ettirmekte

385 ELEKTRİK A Q MÜHENDİSLİĞİ 4 O

dir. Bunun için de yeterli bir ser mayeye ihtiyaç duyulmaktadır. Bu miktar özel sektörün imkanla rını aşmaktadır.

c. Bu sanayii kolunda kara geçiş sü resi uzundur. 5 yıl sonra kâra ge çilebileceği, sermayenin geri ödenmesi için de 10 yıl gereke ceği hesaplanmıştır. Özel serma yenin el attığı konular daha ça buk kâr getiren konulardır.

d. Kâr oranı düşüktür, özel serma ye Devlete satacağı bu mallardan fazla kâr etmeyi bekleyemez.

e. Bu derece yüksek teknoloji ge rektiren bir sanayi pahalıdır ve büyük ölçüde eğitimi gerektirir, özel eğitim merkezlerinin kurul ması normaldir. Bilhassa başlan gıçta 500 Mühendis, 750 Teknis yen ve 4000 7000 İşçinin eğitil mesi söz konusu olmaktadır. Eski eğitim projesi 160 Milyon TL ola rak saptanmıştır.

f. İhracat imkanının az olması. Ağır elektromekanik ekipman imal eden ülkeler genellikle ürettikleri ni %80 95 kadarını ülke içinde kullanmaktadırlar. Bu da özel sektör için hiç özendirici değildir.

g. Bu sanayinin araştırma geliştirme masrafları da çok büyük olmakta dır. Genellikle seri imalat söz ko nusu değildir. Her türbin, jenera tör, büyük motorlar ve buhar ka zanı alınan Know How'lara göre ayrı ayrı hesaplanıp dizayn edi lecektir. İmalat resimleri hazırla nacaktır. Sermayenin kıt olduğu ülkemizde özel teşebbüsün sabır ve uzun süre isteyen bu işlere sermaye yatırması beklenemez, veya devletle ortaklık şeklinde güvenceli bir uygulama arayışına gerek vardır.

h. Belki de en büyük gerçek özel sektörün bu sanayi koluna bazı küçük girişimler hariç şimdiye ka dar el atmamış olmasıdır. Anılan küçük girişimler genellikle seri imalatın söz konusu olduğu, da ğıtım trafoları ve kesici imalatı gi bi konulardır.

i. Diğer taraftan devletin enerji poli tikasını etkileyecek böyle bir sa

Belki de en büyük gerçek özel sektörün bu sanayi koluna bazı küçük girişimler hariç şimdiye kadar el atmamış olmasıdır. "

ait 760220010 proje no'lu Ağır Enerji Makinaları Kompleksi adlı projenin Buhar Türbini, Su Türbini, Motor ve Jeneratör İmalatı, Proje hazırlama ve arsa alımı için ayrılmış olduğu 1976 80 tarihleri arasında gerçekleş tirileceği proje tutarının dış 801.823.000, iç 1.914.696.000 TL olacağı 1977 yılındaki yatırımın dış 15 Mil. TL ve İç 43.875 Mil. TL ola cağı gösterilmiştir.

Bu proje sonradan TEMSAN kurul duktan sonra TEMSAN'a devredil miştir. Bu transfer 1977 yılı Bütçe Kanunu sayfa 1132 de R cetvelinin 940 Mali Transferler bölümünde yer almıştır.

Diğer yatırımlar ise İller Bankası Gn. Md. lüğünün orta gerilim kesici fabri kası ile MKEK Gn. Md.nün idame yatırımıdır.

nayi kolunun kamu elinde olması gerekli görülmektedir.

3. KAMU ÖNCÜLÜĞÜNDE AĞIR ELEKTROMEKANİK EKİPMAN SA NAY İNİN TARİHÇESİ

Bundan önceki I. ve II. Plan dönem lerinde ağır elektroteknik ekipman sanayinde kayda değer bir gelişme olmadığından doğrudan doğruya III. plan döneminden başlayacağım.

3.1. III. Plan Dönemi Üçüncü plan büyüklük ve hedeflerin tesbitinde; elektrik makinaları ve şe beke cihazları ile iletkenler ve yarı mamuller ile elektrik enerjisi yatırım larında artış olmasına ve hatta bu dönemin gerek uzun dönem gelişme hedeflerine ulaşılacağı gerek uzun dönem teknoloji üretiminde ilk adım ların atılacağı bir dönem olması ka rarlaştırılmıştır.

Üçüncü plan döneminde gene kamu yatırımlarının daha çok ağır elektro mekanik makina ve ekipman üreten sanayi ve araştırma kurumlarında yoğunlaştırılmasına karar verilmiştir.

Bu cümleden olmak üzere 10 Nisan 1977 tarih ve 15905 sayılı Resmi ga zetede yayınlanan "1977 yılı prog ram Yatırım Projeleri" başlıklı metin de (sayfa 202) TEK. GN. MD.lüğüne

Bu devrede Elektromekanik imalatla uğraşan devlet kuruluşu olarak, tek ve üç fazlı sayaç imal eden MKEK ve elektrikli tren imal eden DDY gö rülmekte ise de bu kuruluşlar sınırlı bir teknoloji ile ve yabancı Know Hovv'la sınırlı bir imalat yapmaktadır. Diğer taraftan bu konular TEM SAN'ın uğraşı alanına girmemekte dir.

3.2. TEMSAN'ın Kuruluşu

TEMSAN 7 Aralık 1975 gün ve 15435 sayılı Resmi gazete sayfa 51e yayınlanan kararname ile kurulmuş tur. 7/10907 sayılı kararda; "kurul makta olan 100 Milyon TL. sermayeli ve esas mukavelesi ekli Türkiye Elektromekanik Sanayi Anonim Şir keti (TEMSAN)nın sermayesine ilişik listede adları yazılı kurumların hiza larında gösterilen oran ve miktarlar da katılmalarına izin verilmesi, ilgili Bakanlıklarla, Devlet Planlama Teş kilatı Müsteşarlığının uygun görüşle rine ve bu kurumların yönetim kurulu kararlarına dayanan Sanayi ve Tek noloji Bakanlığının 11.11.1975 tarihli ve 20 367 M sayılı yazısı üzerine 12.3.1964 tarihli ve 440 sayılı kanu nun 4 ve 5'inci maddelerine göre Ba kanlar Kurulunca 13.11.1975 tari hinde kararlaştırılmıştır." denilmekte dir.

Ayni yerde yayınlanan esas mukave lenin 6'ıncı maddesine göre beheri nin kıymeti 1000. TL olan 100.000

44 385 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

adet hisse ortaklar arasında yandakii şekilde dağıtılmıştır.

9.2.1977 Tarihinde Ticaret Bakanlı ğınca tescil ile Ankara Asliye İkinci Ticaret Mahkemesi 977/29 E. 977/ 41. karar sayılı hükmü ile 9.2.1977 tarihinde tasdik edilmiştir.

16.2.1977 Tarih ve III seri 160 sayılı Türkiye Ticaret Sicil Gazetesinde ilan edilmiştir. Kuruluş Anonim Şir ketlerin ani kuruluş usulü izlenerek gerçekleştirilmiştir.

Şirketin maksat ve mevzuu şirket esas mukavelesinin 3 üncü madde sinde bu şekilde belirtilmiştir.

Şirket her çeşit türbinleri, buhar ka zanları, büyük alternatörler, trans formatörler, elektrik nakil hattı teçhi zat ve emsali teçhizatı imal etmek esas gayesiyle kurulmuştur.

Bu maksatla şirket, mevzuu ile ilgili hususlarda;

a. Döküm, dövme, işleme, imal ve sair fabrika imalathane, atelye ve servis istasyonları kurup işletebi lir.

b. Yerli ve yabancı firmalarla imalat için gerekli lisans ve teknik yar dım temini ile ilgili anlaşmalar ya pabilir.

c. İmalat mevzularıyla ilgili olarak zaruri aksam yedek parça, takım ve teçhizat ithal edebilir ve ettire bilir.

d. Şirket mevzuu ile ilgili hususlarda Kara ve Deniz nakliyatı için ge rekli vasıtaları satın alabilir, ithal veya imal ettirebilir, kiralayabilir veya kiraya verebilir.

e. Şirketin mevzuu ile ilgili olmak üzere yerli ve yabancı firmalar dan mümessillik, acentalık alın ması ve verilmesi gibi hususlarda mukaveleler akdedebilir. Mevzuu ile ilgili diğer kuruluşlara ortak olabilir. Yeni ortaklıklar kurabilir.

f. Faaliyet mevzuu ile ilgili her türlü iç ve dış ticari, sınai, mali ve hu kuki iş ve muameleleri yapabilir.

g. Şirket ortak hisse nisbetleri ayni olacak şekilde kuracağı bir tevzii şirketi vasıtasıyla satış, bakım ve satış sonrası hizmetleri ifa edebi lir.

h. Şirket iştigal mevzuu ile ilgili her nevi gayri menkul alabilir, satabi lir, inşa edebilir ve ettirebilir, kira

1. Makina ve Kimya End. Kurumu (MKEK)

2. Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) 3. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. 4. Vakıflar Bankası 5. Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım

Bankası (DESİYAB)

Adet 29.000

10.000 10.000 10.000 41.000

100.000

Tutarı (TL) 29.000.000

10.000.000 10.000.000 10.000.000 41.000.000

100.000.000

Payı (%) 29

10 10 10 41

layabilir, bunlar üzerinde ipotek

rehin ve her türlü kanuni haklar

tesis edebilir ve ettirebilir.

i. Şirket kendi bünyesinde personel

yardımı sandığı kurmak ve idame

ettirmek maksadıyla kârından ge

rekli fonu ayırabilir.

*

j. Mevzuu ile ilgili araştırma geliştir

me, personel yetiştirme ve buna

benzer faaliyetlerde bulunabilir.

k. Devlet, mahaHi idareler, kamu ik

tisadi teşebbüsleri tarafından ku

rulmuş şirketlerin, yerli ve yaban

cı şirketlerin çıkaracakları hisse

senetlerini satın alabilir, satabilir,

devredebilir ve bunlar üzerinde

diğer her türlü hukuki muamelele

ri yapabilir.

Yukarıda gösterilen muamelelerden başka ilerde şirket için faydalı ve lü zumlu görülecek başka işlere giriş mek istendiği takdirde idari meclisi nin teklifi üzerine keyfiyetin Umumi Heyetin tasvibine sunulacak ve bu yolda karar alındıktan sonra dilediği işleri yapabilecektir. İlk Aşamada Tasarlanan Y atırımlar

1 Diyarbakır'da a) Su, Buhar, Gaz Türbinleri Fab. b) Pompa Fabrikası c) Dökümhane

2 Malatya'da a) El. Motoru ve Jeneratör Fab. b) Transformatör Fabriksı

3 Elazığ'da a) Salt Cihazlar Fabrikası b) Aliminyum İletkenler Fab.

4 Yozgafda a) Kazan Fabrikası

İlerde de bahsedeceğimiz gibi bazı yatırım konuları ve yerleri sonradan değiştirilmiştir.

TEMSAN'ın iştirakleri; 10,5 Milyon TL. ile MAKSAN (%25) ve 10 Milyon TL. ile ÇESTAŞ (%10 hisse) dir.

3.3. IV. Plan Dönemi IV cü beş yıllık plan enerji yatırımla rına öncelik ve ivedilik sağlarken TEMSAN'la ilgili bazılarını aşağıya aldığımız maddeleri de içine almakta idi. 642. IV Plan döneminde elektrik enerjisi sektörüne 166,8 Milyar TL. yatırım yapılmasını öngörmektedir.

2270. IV Plan döneminde bu sektör de 6,5 Milyar TL. lık yatırım öngörül müştür. Bu yatırımlar daha çok elekt rik makina ve şebeke cihazları üreti mini (özellikle ağır elektronik ekip manları ile kesicilerin üretimini) ger çekleştirmek üzere yapılacaktır. 2257. Ağır Elektronik Ekipman Sa nayii'nin kamu öncülüğünde kurul ması ve geliştirilmesi üçüncü beş yıl lık plan'da ilke olarak kabul edilmiş tir. Bu konuda Türkiye Elektrik Kuru mu (TEK) dönem içinde ön çalışma ları bitirmiş, 1976 ve 1977 yılı yatı rım programlarına türbin, jeneratör ve büyük elektrik motorları üretimi yapacak bir kompleks yatırımı alın mıştır. Ayrıca 1975 yılı sonunda aynı konuları kapsayan daha geniş amaç lı Türkiye Elektromekanik Sanayii A.Ş. nin (TEMSAN) kuruluş kararna mesi yayınlanmıştır. Dönem içinde söz konusu kuruluşların çalışmala rında bir koordinasyon sağlanama mıştır.

2271. (1) Elektromekanik Sanayii'nin kurulması ile ilgili olarak yapılacak olan fizibilite çalışmaları TEMSAN'ın da katılması ile TEK tarafından yürü tülecektir. TEK ile TEMSAN arasın da işbirliği yapılacak TEMSAN'ın so runları ivedi olarak çözülecek ve TEMSAN yurt içinde ağır Elektrome kanik makina ve teçhizat üretecek ana kuruluş haline getirilecektir.

Burada biraz da 1979 yılı programı nın uygulanmasına dair kararname deki ilginç maddelere değinelim.

Elektroteknik ekipman sanayii'nin kurulması ile ilgili olarak TEK ve TEMSAN'ın yabancı teşekkülle yürüttüğü fizibilite çalışmaları ta mamlanarak, yatırımlara geçile cek, her hangi bir aşamada orta ya çıkacak sorunlarının çözümü ne öncelik tanınacak, bu konuda eşgüdüm DPPde sağlanacaktır.

Gemi inşaatı ve maden işletmele ri için teşvik alan projelerin dışın da jeneratör ve dizel elektrojen grubu ithalatı TEMSAN tarafın dan yapılacaktır.

Enerji üretimi, iletimi ve dağıtı mında kullanılan tüm yatırım mal larının yurt içinde üretimine ve bu alanda üretim yapacak tesislerin kamu eliyle kurulmasına öncelik verilmesi için tüm önlemler alına caktır. TEK ve TEMSAN'ın birlik te yürüttükleri yatırım projesinde karşılaşılacak tüm sorunların ive dilikle çözümü için gerekli koordi nasyon sağlanacaktır.

3.4. TEK TEMSAN İkilemi ve İşbirliği

Daha önce de bahsettiğimiz gibi, başlangıçta Ağır Elektroteknik ekip man sanayiide yatırım yapacak iki kuruluşa birden müsaade verilmiş (TEK ve TEMSAN); bu da TEK ile TEMSAN arasında bir sürtüşme doğmasına sebep olmuştur. Daha sonra DPT'nin koordinasyonu ile IV beş yıllık plan hedefleri yönünde bir işbirliği sağlanarak bu sürtüşme ve ikilem giderilmiştir.

1978 Yılı programının uygulanması koordinasyonu ve izlenmesine dair Bakanlar Kurulu Kararının eki olarak Resmi Gazetede yayınlanan 1978 yılı programı yatırım projelerinden "Elektrik Makinaları ve Gereçleri İmalat Sanayii Sektörü" adı altında toplanan TEK ve TEMSAN yatırımla rına ilişkin dipnotta^TEK ve TEM SAN bu projeleri eşgüdümlü olarak geliştirecekler ve her iki kuruluş pro jelerini birlikte değerlendireceklerdir." yazısı bulunmakta idi. Daha sonra DPPde yapılan koordinasyon toplan tısına Enerji ve Tabii Kaynaklar Ba kanlığı, İşletmeler Bakanlığı, TEK ve TEMSAN katılarak gerçekleştirilmesi istenen eşgüdüm'ün ilkeleri saptan mıştır.

Bu ilkeler aşağıda belirtilen şekilde özetlenebilir.

1. 1978 yılı yatırım programında yer alan elektroteknik donanım sana yii ile ilgili yatırımlar TEK ile TEM SAN arasında eşgüdümlü olarak yürütülmeli ve bu sanayiin kurul ması ve geliştirilmesi konusunda yapılan çalışmalara bir bütünlük kazandırılmalıdır.

2. Kurulması planlanmış olan ağır elektroteknik imalat sanayii, daha başlangıç aşamasında bile, ola ğanüstü boyutlara ulaşabilecek yatırımları gerektirmektedir. Bu nedenle bu girişimin, uygulama bakımından TEK'in dışında ayrı bir kuruluş eliyle, yani TEMSAN tarafından yürütülmesi uygun ve mümkün olacaktır.

3. TEMSAN'ın yatırım konuları elektromekanik ekipman sanayii dallarının büyük bir kısmını kap samakla beraber TEK bu sanayii dalındaki çalışmalarda SSCB ile fizibilite anlaşmasına gelmiştir. Bu itibarla, fizibilite çalışmalarının TEK tarafından yürütülmesi ve gelecekteki gelişmelere yardımcı olacağı düşüncesiyle yapılacak çalışmalara TEMSAN teknik ele manlarının da katılması uygun olacaktır.

4. TEK'le SSCB arasında yapılan anlaşma gereğince ülkemize ge lecek SSCB uzmanlarına, sanayi tesisleri yerleri olarak TEMSAN yatırımları için öngörülen yerler bildirilecektir. Teknik bir zorunlu ğun ortaya çıkması halinde bu yerler Bakanlar Kurulu kararıyla

değiştirilebilecektir.

5. TEK'le SSCB arasında yapılmış anlaşma kapsamında bulunma yan diğer elektromekanik teçhizat dallarında TEMSAN, çalışmaları nı öncelik ve ivedilikle sürdürmeli dir.

4. TEMSAN'ın Bugünkü Durumu

14.2.1978 tarihli ve 4 138 sayılı Cumhurbaşkanlığı onayı ile TEM SAN İşletmeler Bakanlığına bağlan mıştır.

9.10.1978 tarihli olağanüstü Genel Kurul kararı ile şirket sermayesi 100 milyon TL'den 1 milyar TL'ye çıkarıl mıştır.

Maliye Bakanlığının düzenlemeleri ile sermaye kompozisyonu aşağıda gösterilen şekilde değiştirilmiştir.

5. TEMSAN'ın Gayesi

Yönetim değişikliği ve 4. beş yıllık planın getirdiği yenilikler ışığında TEMSAN'ın gayesi tekrar gözden geçirildiğinde durum şudur:

a. Türkiye'nin elektrik enerjisi ihtiya cını karşılamak gayesi ile kurula cak kuvvet santralları, üretilen elektriğin iletimi ve dağıtımı ile il gili kuruluşların kullanacağı; hid rolik türbin, buhar türbini, jenera tör, elektrik motoru, transforma tör, kesici ve ayırıcılar, pompalar ile TEMSAN'ın kendi ihtiyacı ilet ken değişmeyen hedefler olarak aynen kalmıştır.

b. Nakil hattı hırdavatı ile izolasyon

Ortaklar

1. Maliye Bakanlığı 2. Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) 3. Devlet Sanayi ve İşçi Yatırım Ban kası (DESİYAB) 4. Makina ve Kimya Endüstrisi Kuru mu (MKEK) 5. Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. 6. Vakıflar Bankası A.Ş.

Yeni Pay Oranı (%)

53.01 38.00

4.09

2.90 1.00 1.00

Eski Pay Oranı (%)

29 10 10

46 385 ELEKTRİK MÜHENDİSLİĞİ

ve yardımcı malzeme sayılan ok sijen, asetilen gibi gazlar ilave edilmiştir.

c. Başlangıçta büyük Buhar Kazan ları konusunda TEK'in ortak oldu ğu SUN TEK'in yatırım yapması fikri kabul edilmişken sonradan bu işin de TEMSAN tarafından yürütülmesine karar verilmiştir.

d. TEMSAN'ın halen ortak olduğu kuruluşlar MAKSAN, ÇESTAŞ ve AKSARAY MOTOR SANAYİİ A.Ş.dir.

e. TEK'in türbin, jeneratör, motor transformatör ve kesici gibi ağır elektroteknik makina ve araç üre tecek iki kompleksin teknik fizibi lite raporlarının hazırlanması için, SSCB müessesesi olan "Prom mashexport" firması ile imzaladı ğı iki sözleşme gereğince yapılan çalışmalar esnasında bazı yatı rım konuları teknik zorunlulukları nedeniyle yer değiştirmiştir.

f. TEMSAN'ın daha önce tek yetkili olarak faaliyet gösterdiği jenera tör ve dizel elektrojen grubu ithali işi 1979 icra programı ile TEM SAN'a verilmişse de Bakanlıklar arasında uyuşma sağlanamadı ğından pratikte yürümemiştir.

g. TEMSAN'ın yatırım hacmi 30 Mil yar TL.'ye ulaşmıştır.

6. TEMSAN'ın Bölümleri ve Y atı rım Alanları

TEMSAN'ın faaliyetleri: a) İmalat Ya tırımları, b) Ticari faaliyetler ve ortak lıklar, c) Proje, mühendislik hizmetle ri.

İmalat Y atırımları Görevleri içinde en önemlisi tabii ki imalat yatırımları olup bu yatırımlar Güney Doğu Anadolu'da üç ilde üç kompleks olarak toplanmıştır. Kompleks 1 Diyarbakır

Bu kompleksteki fabrikalar ve kapa siteleri şöyledir.

a) Buhar ve Su Türbinleri Fabrikası Buhar Türbinleri

Max. ünite gücü 300 MW olan yılda 4 adet türbin, 1000 MW/yıl.

Su Türbinleri Max. ünite gücü 175 MW olan yılda 14 adet Türbin, 1139 MW/ yıl.

b) Jeneratör ve Motor Fabrikası Jeneratörler

Yılda 18 adet 2139 MW/yil. Motorlar

Senkron ve asenkron, yılda 5065 adet 1222 MW/yil.

c) Küçük Su Türbinleri ve Pompa Fabrikası Derin Kuyu Pompası 20 70 İt/sn debili, 20 80 m düşülü 300 Adet/yıl. Santrifüj Pompa 100 20000 m3/saat debili, 40 250 m düşülü 600 Adet/yıl. Küçük Su Türbinleri 0,1 20 MW arasında, 4 50 m3/ saat debili, 27 208 m düşülü yıl da 12 adet 150 MW/yıl d) Dökümhane Döküm Kapasitesi 7500 ton/yıl

Daha önce (77 ve 78 programların da) Malatya'da kurulması düşünülen Motor ve Jeneratör Fabrikası 1979 yılı yatırım programında Diyarbakır'a aktarılmıştır.

1977 ve 1978 yatırım programların da Derin Kuyu ve Santrifüj Pompa Fab. olarak gözüken yatırım, Küçük Su Türbinleri de ihtiva edilerek "Kü çük Su Türbinleri ve Pompa Fabrika sı" haline dönüştürülmüştür. Bu fab rikada üretilecek 20 MW'a kadar Francis türbinleri ile bir lisans anlaş ması Fransa'nın NEYRPIC firması ile Mart 1979 da imzalanmıştır. Bu fabrika için iç ve dış firmalardan ta kım tezgahı alımına devam edilmek te olup gecikme sadece bir yıldır.

Önce yapılan fizibilite raporları ve tesbit edilen proje tutarları Sovyet PROMMASHEXPORT firmasının hazırlayacağı "Technical Propo sal'dan sonra realize edilecektir.

Diyarbakır Kompleksinin orjinal

proje tutarı:

İç :

2.278.509.000 TL.

Dış:

893.727.000 TL

Toplam : 3.172.236.000 TL.

1980 Programında 18.685 Milyon TL olarak değiştirilerek teklif edilmiştir.

Eylül 1979 sonuna kadar yapılan toplam harcama 114.606.425 TL. dır.

Kompleks Tin idari ve sosyal bina

ları tamamlanmış, alınan arazisi de 1.200.000 i r i d i r .

Bu kompleks de ayrıca bir Merkez Laboratuvarı ve Hidrolik Türbin Test İstasyonu bulunacaktır.

Kompleks 2 Malatya

Bu kompleksin içine aldığı fabrikalar şunlardır:

a) İletkenler Fabrikası b) İzolasyon ve yardımcı malzeme fabrikası c) Havai hat hırdavat fabrikası 34.5 154 380 kV'lık zincir izolatör bağlantı elemanları ara tutucular ve titreşim amartisörü üretecektir. Yıllık Kapasitesi 5000 ton olacaktır. d) Buhar Kazanları Fabrikası

Buhar Kazanları Yılda 4 adet ünite güçleri 150,200, 300 MW 1000 MW/yıl.

1977 ve 1978 yılı yatırım program larında görülen transformatör fabri kası Elazığ'a, jeneratör ve motor fab rikası Diyarbakır'a, Yozgat'daki bu har kazanları fabrikası da Malatya'ya nakledilmiştir. İletkenler fabrikası ile izolasyon ve yardımcı malzemeler fabrikası yeni konu olarak ele alın mışlardır.

önce yapılan fizibilite raporlarının revizyonu ve İletkenler fabrikası ile İzolasyon ve yardımcı malzemeler fabrikası fizibilite raporları "Technical Proposal'ın tesliminden sonra hazır lanacaktır. Aynı sebepten proje tu tarları da değişebilir.

İzolasyon fabrikası hariç komplek sin orijinal proje tutarı:

773.600.000 TL

Dış 486.100.000 TL

Toplam 1.259.700.000 TL

1980 Programında 10.315 Milyon TL. olarak değiştirilerek teklif edil miştir.

Eylül 1979 sonuna kadar yapılan toplam harcama 10.584.934 TL.dır.

Buhar kazanları fabrikası kesin fizi bilite raporu bitirilmiş ve proje tutarı 4,8 Milyar TL. olarak tesbit edilmiştir.

Bu projenin gerçekleştirilebilmesi için dış firmalarla temasa geçilmiş teklif ler alınmıştır, incelemeler devam et mektedir.

Mevcut arazi uygun olmadığı için 600 dönümlük başka bir arazinin is timlaki işleri devam etmektedir.

Özel alışımlı havai hat hırdavat fabrikası fizibilite raporu sonuçlan mak üzeredir.

Kompleks 3 Elazığ

Bu Kompleksi meydana getiren iki fabrika

a) Transformatör Fabrikası Güç Transformatörleri

380 kV'a kadar, Max. ünite gücü 975 MVA olan yılda 73 adet 5260 MW/yıl b) Kesici ve Ayırıcı Fabrikası

Yüksek voltaj Kesicisi 60 Adet/ yıl 380 kVa kadar 28000 MVA, ha riç tip, havalı

Yüksek voltaj kesici 1000 Adet/ yıl

154 kVa kadar 5000 7000 MVA, hariç tip havalı

Yüksek voltaj kesici 1500 Adet/ yıl 10 kV'a kadar 250 500 MVA da hili tip

Yüksek Voltaj Ayırıcı 5200 Adet/yıl 380 kV'a kadar, harici tip

1977 ve 1978 yılı yatırım program larında Malatya'da gösterilen trans formatör fabrikasının Elazığ'a kurul ması teknik açıdan uygun görülmüş tür.

Bu komplekste bulunan yüksek ge rilim test laboratuarı transformatör fabrikası ve kesici, ayırıcı fabrikası ile birlikte kompleks 3'ü oluşturacak tır.

Sovyet PROMMASHEXPORTun hazırladığı rapor tetkik edildikten sonra fizibilitelerin revizyonu ve li sans temini işlerine başlanacaktır. Gene bu raporun alınmasından son ra proje masrafları değişebilir.

Elazığ Kompleksinin Orijinal Proje

Tutarı:

(Yalnız Transformatör Fabrikası)

244.765.000 TL.

Dış

97.735.000 TL.

Toplam 342.500.000 TL

1980 yılı programında 3.920 Milyon TL. olarak değiştirilerek teklif edil

miştir. (Bu teklif kesici ve ayırıcı fab rikasını da ihtiva etmektedir.)

Eylül 1979 sonuna kadar yapılan toplam harcama 36.242.565 Tl. dir.

Yeni satın alınan fabrika arazisi ile birlikte 568.000 m? arazisi bulun maktadır.

5.1. Ticari Faaliyetler ve Ortaklık lar

1977 yılında Sanayi ve Teknoloji Ba kanlığının Jeneratörlerin TEMSAN kanalıyla ithalat ve tevziatını yürüte ceği hakkındaki yazısı üzerine te şebbüse geçilmiş, birçok bağlantı yapılmasına rağmen sadece dört adedinin ithali gerçekleştirilerek üçü satılmıştır.

4. Beş yıllık Kalkınma Planında da aynı anlamda bir madde olmasına rağmen Sanayi ve Teknoloji Bakanlı ğının mücaadesi olmadığından şim diye kadar bu faaliyet gerçekleştirile memiştir.

Şirketin uğraşı alanına giren konular da imalat yapan ufak sermayeli bazı kuruluşlara da ortak olunmuştur. Bunlar:

a) MAKSAN Malatya Makina Sanayii A.Ş. Pik, Çelik, hafif metal alaşım dökü mü, tekstil makinaları ve her türlü güç transformatörleri imali ve ticareti ile meşgul olan bu firmaya TEMSAN 10,5 Milyon TL. ve %25 hisse ile or tak bulunmaktadır.

b) ÇESTAŞ Çukurova Elektrik Sana yi ve Ticaret A.Ş. Elektrik enerjisinin üretimi, iletimi, dağıtımı ve tüketimi ünitesine kadar her türlü elektrik malzemesi, aleti, ci hazları, makinaları ve teçhizatı ile bunlara ait aksamı imal etmek, sat mak ve bu amaçlarla gereken fabri ka ve tesisleri kurmak, kısmen veya tamamen satın almak ve bunları iş letmek gayesi ile kurulmuştur. %10 hisse ile bu şirkete ortak olan TEM SAN'ın ödenmiş payı 10 Milyon TL.dır.

c) Aksaray Motor Sanayii A.Ş. Tümosan tarafından kurulması plan lanan ve gayesi her çeşit motor imal etmek, montajını yapmak ve bu ma mul ile teçhizatın kullanılabileceği

araç, gereç, makinaları imal etmek ve montajını yapmak olan bu şirkete TEMSAN 1 Milyon TL tutarında %0.4 hisse ile ortaktır.

6.2. Proje Mühendislik Hizmetleri

Bu çeşit hizmetler için kurulan Elekt rik Santralları Grubunun "Hidrolik Proje ve Konstrüksiyon" Grubu Uz man bir kadro ile faaliyete geçmiş olup hidrolik güç santrallarının proje sinden montajına kadar çeşitli görev leri yerine getirerek bu konudaki yerli katkıyı artırma arzusundadır.

İlk olarak Tohma projesi üzerinde çalışmış fakat lisans anlaşması ye tişmediğinden bu konudaki çalışma lar fazla detaylı olmamıştır.

Şimdi 2 x 15,8 31,6 MW gücünde "Karacaören Hidroelektrik Santra lı'nın elektromekanik teçhizatının, imali, temini, montajı ve işletmeye girme anına kadar yapılacak işler için DSİ ile TEMSAN arasında anlaş ma görüşmeleri yapılmaktadır.

Ayrıca Hakkari, Muş, Van ve Antalya çevresinde 4 adet küçük hidroelekt rik santralının, etüd elektromekanik teçhizatın projesi, santral inşaatı teç hizatın temini, imali ve işletmeye so kulması hizmetleri için YSE'den teklif alınmıştır.

7. Sonuç

Primer enerji kaynaklarını geliştirme dikçe ve özellikle Ağır Elektromeka nik Sanayii bütün dalları ile kurulma dıkça Türkiye'nin elektrik enerjisi so rununu köklü bir çözüme kavuştur mak mümkün olamayacaktır.

Bu çizgiyi korumayan diğer bütün gi rişimler, bu gün şiddetini bütün varlı ğı ile hissettiren elektrik kısıntıları ve kesintilerini geçici olarak azaltabilir. Ama kalıcı olmayan bu çözümler hep geçici çarelerdir.

Elektromekanik Sanayii toplumumuz için bir becerebilme, bir muktedir ola bilme, kısacası uygar olabilme iddia sını taşıyan bir olaydır.

TEMSAN, bünyesinde çalışanların gayretleri ve bulabildiği destek ölçü sünde başarılı olabilecek ve Türki ye'nin elektrik enerjisi davasında ka lıcı çözümler getirebilecektir.

48 385 ELEKTRİK M ÜHE NDİ SL İ Ğ İ