Sorun söyleyelim

Orhan ÖRÜCÜ Elektrik Mühendisi

9 ENERJİ

Elektromanyetik alanın insan sağlığı üzerindeki etkileri

- Cep telefonlarının (GSM) aşırı kullanımının kanser nedeni olduğuna

dair çok sayıda haberler okuyoruz.

Bu etki sadece cep telefonlarında mı

var?

- Cep telefonlarının sağlık üzerindeki

etkilerine ilişkin çeşitli araştırmalar

yürütülmekle birlikte bugüne kadar net

olarak kansere yol açtığına ilişkin bir

çalışma ortaya konulmamıştır. Ancak

sağlık alanında çalışmalar yürüten çeşitli bilim insanları elektromanyetik

alanların insan sağlığına yönelik olumsuz etkilerine dikkat çekmektedirler.

Geçen ay ABD’de Pittsburg Kanser

Enstitüsü’nün çalışanlarına cep telefonu kullanımından riskten uzak kalmak

için gönderdiği uyarlarla bu konu yine

kamuoyunun gündemine geldi. Elbette

gereksiz ve uzun süre elektromanyetik

alana maruz kalmaktan kaçınmakta

fayda bulunmaktadır. Bu etki yalnızca

cep telefonlarında söz konusu değildir.

Burada söz konusu olan elektromanyetik alan (EMA) ve etkileridir. Bu ifadeden anlaşılacağı üzere elektrik olan

her yerde elektromanyetik alana

maruz kalıyoruz. Uluslararası

planda hala tartışılıyor olsa da

elektromanyetik alanın insan

sağlığı üzerindeki etkileri

açıktır. Böyle olmasa başta

Dünya Sağlık Örgütü

(WHO) olmak üzere çeşitli kuruluş ve resmi kurumlar, bu alanlar üzerine bir takım limit değerler

koymaz,

Elektromanyetik

Uyumluluk

(EMC) adı altında elektrikle çalışan her şeyin koşulları belirlenmeye

çalışılmazdı.

Plansız büyüyen kentlerimiz ve kaçınılmaz olarak artan enerji ihtiyacı

elektrik enerjisini ileten ve dağıtan şebekelerle iç içe bir hayatı getirmiştir.

Enerji nakil hatları (havai hat veya kablo), dağıtım tesisleri (özellikle trafo

merkezleri) en güçlü elektromanyetik

alan kaynaklarıdır. Artık kaçınılmaz bir

biçimde günlük hayatımızın her alanına nüfuz eden elektrikli aletler de bunlar kadar olmasa da elektromanyetik

alan kaynaklarıdır.

alanlar görülebilir ya da hissedilebilir 12 Temmuz 1999 tarihli 1999/519/EC

değildir; fakat özel cihazların kullanı- Tavsiyesi’ne göre şebekenin çalıştığı

mıyla ölçülebilirler. Alanların büyük- 50Hz frekansta kabul edilebilir sınır,

lüğü, gerilimin büyüklüğüne veya ilet- manyetik alan için 100µT ve elektrik

kenden geçen elektrik akımının yoğun- alanı için 5 bin V/m’dir.

luğuna bağlıdır. Elektromanyetik alan- Çalışan nüfusa ilişkin ise, Avrupa

lar, onları üreten kaynaktan uzaklaştırı- Parlamentosu ve Konseyi’nin 29 Nilarak büyük ölçüde, hızla azaltılır.

san 2004 tarihli, fiziki öğelerden

- Elektromanyetik alanların kaynak- (elektromanyetik alanlar) kaynaklalarına göre büyüklükleri nelerdir?

nan, çalışanların maruz kalmasına

- Elektromanyetik alanlar doğada her ilişkin olarak minimum sağlık ve güyerde oluşur ve genelde elektriğin kul- venlik sınırlamalarını içeren

lanıldığı herhangi bir yerde üretilenler- 2004/40/EC Direktifi geçerlidir. Bu

le Dünya’nın elektrik ve manyetik direktif temelinde, 50 Hz frekansta

alanlarının bir karışımını içerir. Elekt- kabul edilebilir sınır, manyetik alanrikli aletlerin kullanıldığı, elektrik hat- lar için 500µT ve elektrik alanları için

larına, radyo, televizyon istasyonu ve 10 bin V/m’dir.

mobil telefon antenlerine ve benzer ku- - Elektromanyetik alanlara maruz

rulumlara yakın her evde oluşur. Bazı kalma sınırlarını nasıl bilebiliriz?

- Elektrik alanı ve manyetik alan nedir? - Bir iletkenin içinden geçen elektrik iki alan üretir; birincisi elektrik, diğeelektrikli ev aletlerinin ürettiği manyetik alanlar, aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi, elektrik hatlarının ürettiğinden çok daha büyüktür.

- Elektromanyetik alan ölçümleri için geliştirilen ve sağlıklı ölçümler yapan ölçü aletleri ve bu konularda yapılan çok sayıda yayın vardır. Şüphelendiri manyetik alan. Bir elektrik alanı gerilim (voltaj) ta- EV ALETİ

FARKLI MESAFELERDE MANYETİK ALANIN BÜYÜKLÜĞÜ (µT)

rafından üretilir ya da elekt-

3cm

30 cm

1m

riğin bir iletkenden geçmesi Saç kurutma makinası

6 - 2000

0,01'den az - 7 0,01'den az - 0,3

nedeniyle oluşur. Bu, her Elektrikli traş makinası

15 - 1500 0,08 - 9

0,01'den az - 0,3

metreye düşen gerilimi öl- Elektrikli testere

250 - 1000 1 - 25

0,01 - 1

çen bir ölçüm birimine Elektrikli matkap

400 - 800 2 - 3,5

0,08 - 0,2

(V/m) sahiptir. Manyetik bir Elektrik süpürgesi

200 - 800 2 - 20

0,13 - 2

alan, elektrik bir iletkenden Mikser

60 - 700

0,6 - 10

geçtiği sürece elektrik akı- Floresan masa lambası 40 - 400

0,5 - 2

mının yoğunluğu tarafından Mikrodalga fırın

75 - 200

4-8

0,25 - 0,6

üretilir. Bu alan, Tesla bi- Floresan ışık

15 - 200

0,2 - 4

0,01 - 0,03

rimleriyle (T) ya da bir Tesla’dan bir milyon kez küçük olan mikrotesla (µT) gibi Tesla bölümleriyle ölçülür. Bir manyetik alanın yoğunluğu, onu üreten gerilime göre artar ve akım arttıkça manyetik alan büyür. - Elektromanyetik alan

Elektrikli ocak Televizyon Elektrikli fırın Çamaşır makinası Elektrikli ütü Vantilatör Bulaşık makinası Buzdolabı

6 - 200 2,5 - 50 1 - 50 0,8 - 50 8 - 30 2 - 30 3,5 - 20 0,5 - 1,7

0,35 - 4 0,04 - 2 0,15 - 0,5 0, 15 - 3 0,12 - 0,3 0,03 - 4 0,6 - 3 0,01 - 0,25

0,01 - 0,1 0,01'den az - 0,15 0,01 - 0,04 0,01 - 0,15 0,01 - 0,25 0,01 - 0,35 0,07 - 0,3 0,01'den az

kaynakları nelerdir?

Bir ev ortamı için normal alan: 0,01-0,2 µT

- Elektromanyetik alan- Sürekli 50Hz Manyetik Alana Maruz Kalan Kişi için Kabul Edilen Limit: 100 µT

lar; (iletim ve dağıtım) elektrik hatları ve diğer herhangi bir elektrik iletkeni, ev kablolama sistemi, saç kurutma makinesi, bilgisayar vb. gibi elektrikli aletler tarafından üretilir. Elektromanyetik alanlar, ayrıca radyo ve televizyon antenleri ve cep telefonu antenleri (baz istasyonları) tarafından da üretilir. Bu alanlar, yüksek frekanslıdır (300 gigahertz-GHz’ye kadar) ve enerji kuruluşlarınca işletilen elektrik sistemlerinin yarattığı düşük frekanslı (50 hertz-Hz) alanlardan farklı özelliklere sahiptir. Her yerde oluşan bir diğer elektromanyetik alan, yerkürenin doğal manyetik alanı ve diğer doğal olayların oluşturduğu alanlardır. Dünya yüzeyindeki manyetik alanın büyüklüğü, coğrafik enleme bağlıdır ve yaklaşık 30 militesla

- Elektromanyetik alanlara maruz kalma sınırları hakkında bilgi verir misiniz? - Elektromanyetik enerjinin vücut dokuları tarafından soğurulma hızı olarak tanımlanan özgül soğurma oranı (Specific Absorption Rate-SAR) W/kg birimiyle ölçülür. İnsanların genel yaşamında 0.08 W/kg SAR sınır değeri olarak kabul edilmektedir. SAR değerinin doğrudan ölçümü olanaksız olması nedeniyle daha kolay ölçülebilen parametreler (elektrik alan şiddeti, manyetik alan şiddeti ve güç yoğunluğu) tercih edilmektedir. Elektromanyetik alanlara maruz kalma açısından insanlar, genel nüfus ve çalışan nüfus olarak iki kategoriye ayrılabilir. Bu açıdan çok farklı olmayan değerler varsa da biz Avrupa değerlerine bir bakalım. Avrupa Konseyi’nin, genel halkın elektromanyetik alanlara maruz kalması konusunda getirdiği sınırlamayı (0Hz-300TGHz) içeren

ğiniz ve yakınlarınızda yukarıda saydığımız elektrikli cihazlar var ise bu ölçümleri yaptırabilirsiniz. Üniversitelerin yanı sıra Elektrik Mühendisleri Odası da bu ölçümleri yapmaktadır. Yapılan ölçümler sonucu bir çok sayıda cep telefonlar ile ilgili baz istasyonları meskun mahallerden sökülmüş ise de enerji nakil hatları ve trafo merkezleri için şu anda emsal bir durum yoktur. Elektromanyetik alan etkilerini azaltmak için, tesis edilen şebekenin en az yaklaşım sınırları ülkemizde yönetmeliklerle kayıt altına alınmış olsa da plansız ve çarpık bir şekilde büyüyen kentlerimiz bu limitleri zorlamaktadır. Öyle ya da böyle yakınınız da var olan şebekenin etkilerinden şüpheleniyorsanız ölçüm istemeniz, yaptırmanız ve sonucunda durumun düzeltilmesi talebiniz her zaman vardır.

(mT) ile 70 mT arasında değişir. Dünya’nın elektrik alanı yüzeye yaklaşık 120 V/m yakındır. Elektrik alanının yoğunluğu, hava koşulları ve diğer doğa olaylarından etkilenir. Elektromanyetik

EMO E-posta: [email protected] Adres: Elektrik Mühendisleri Odası Ihlamur Sokak No:10 Kızılay/ANKARA

Cumhuriyet E-posta: [email protected] Adres: Ahmet Rasim Sokak No: 14 Çankaya/ANKARA Faks: 0312 442 30 10