İSPANYA'DA ELEKTRİK CİHAZLARI ENDÜSTRİSİNİN GELİŞME HIZI VE MEMLEKETİMİZ HESABINA BUNDAN ÇIKARILACAK SONUÇLAR

TÜRKiYE İLE İSPANYA ARASINDA BİR KIYASLAMA

Türkiye ve İspanya birçok bakımlardan birbirlerile mukayese edilebilecek iki ülkedir. Nüfus sıklığı ve toprak genişliği, coğrafî durum ve iklim şartları her iki memlekette de hemen hemen denk gibidir. Yalnız İspanya iktisaden geri kalmış beş O. E. C. D. memleketinin başında Türkiye ise sonunda yer almış bulunuyorlar.

Birleşmiş Milletlerin istatistiklerine göre 1959 senesinde adam başına tüketilmiş olan net elektrik enerjisi, İspanyada 560 KWh Türkiye'de 81 KWh olmuştur. Bu hesaba göre İspanya, enerji üretiminin delalet ettiği ekonomik ve sosyal gelişme seviyesi bakımından Türkiye'den 7 kere daha ileri bir durumdadır.

Ancak İspanya da Türkiye gibi kalkınma çabası içinde bulunan bir ülkedir. Yaşama standardını çağdaş medeniyetin refah seviyesine ulaştırmak için gayret sarf etmektedir. Bu gayretlerin elektrik alanına vaki inikaslarını şu rakamlar açıkça belirtiyor:

O. E. C. D., istatistiklerine göre İspanya, 1959 • 1964 süresi içinde, Kurulu Gücüne cem'an 4029 MW lık yeni tesisler ilâve etmekte ve yüksek gerilim şebekesini 7545 Km daha tevsi etmektedir.

Aynı istatistikde bu rakamlar Türkiye için 328 MW ve 219 Km olarak görülüyor. (Beş yıllık plânın tanziminden sonra bu rakamlar, mevzuubahs süre için, biraz büyütülebilir.)

ispanya elektrifikasyon alanında bu baş döndürücü hızı hangi kaynaktan almaktadır ? Bu soruya cevap vermeğe çalışmadan evvel böyle bir hızın, cihazlarıma ile ilgili yatırımlar yönünden nasıl bir büyüklük mertebesini ifade ettiğini, memleketimizin gerçekleri açısında tâyin etmeğe çalışalım.

Filhakika yapılan hesaplara göre, adam başına bir yılda tüketilen enerji bakımından, İspanyanın 1959 daki durumuna Türkiyenin 1980 de vasıl olabilmesi için, inşası zarurî olan yeni üretim, nakil ve dağıtım tesislerine, o tarihe kadar ve bugünkü rayiçlere göre, takriben 40 milyar liralık bir yatırım yapılması gerekmektedir *. Bu yatırımın yarısı dışardan satın alınacak elektrik makina ve cihazlarının lüzum göstereceği döviz karşılığı olacaktır.

Türkiyenin Elektriklendirilmesi Problemi Hakkında Genel bir Etüd ve Elektro - teknik Ekipman Endüstrisinin Kurulmasını Gerektiren sebepler. Etibank yayınlarından, Ş. G

JDK 621.312 (46 : 496.1 + 560)

Bızı ve faleleliıııi

Sinesi GÜÇERİ Elk. Y. Müh.

Türkiyenin bu dövizi, halihazır malî ve ticarî şartlar dahilinde temin edebileceği son derece şüphelidir ve hattâ imkânsızdır denebilir. Zira şu hususu da hemen ifade etmek lâzımdır ki bahis konusu bu yatırımlar yalnız üretim, nakil ve dağıtım bakımından gerekli olan tesisler için hesaplanmıştır. Halbuki üretilecek enerjinin tüketimi için de endüstri alanında bundan daha büyük yatırımlara ve daha çok ekipmana ihtiyaç hasıl olacaktır. Aynı problemin İspanya için de hiç şüphesiz varit olmuş olması aşikârdır.

Ancak İspanya, elektrifikasyon alanında bugünkü hızını kazanabilmek için, engelleri kökünden bertaraf edebilecek tedbirlerini almış ve memleketin ihtiyacı olan elektrik makina ve cihazlarını imâl edebilecek bir endüstriyi bütün teferruatile birlikte kurmuştur.

İSPANYA DA ELEKTRO-TEKNİK ENDÜSTRİ

1930 Senesine gelinceye kadar İspanyanın elektro - teknik cihaz endüstrisi alanındaki faaliyeti çok mahdut sayıda bir kaç tip küçük ve basit elektrik motorunun imaline inhisar ediyordu. Memleketin muhtaç olduğu büyük ve kompleks elektrik makinaları daima dışardan ithal olunuyordu. Bu ithalatın sebep olduğu döviz harcamalarının büyüklüğü memlekette bir elektro - teknik cihaz endüstrisinin kurulmasının başlıca sebebini teşkil etmiştir.

İspanyanın bugünkü cihaz endüstrisini, (Constructora National de Maquinaria Electrica, S. A.) veya kısaca CENEMEZA adında millî bir müessese meydana getirmiştir.

Bu müessese anonim şirket statüsünde olup faaliyet sahasına her çeşit ve.ebatta elektrik makinalarını, malzemelerini imal, tamir ve inşa etmek gibi konular dahildir.

18 Haziran 1930 tarihinde kurulmuş olan şirket ilk adımda biri Cordoba diğeri Reinosa şehirlerinde olmak üzere iki fabrika inşa etmiştir. Cordoba daki fabrikada küçük elektrik motorlarile dağıtım transformatörlerinin imalile işe başlanmış, Reinosa daki fabrikada ise daha büyük motorların, cer motorlarının ve 5000 KVA ya kadar olan Transformatör ünitelerinin imali cihetine gidilmiştir. Fakat her iki fabrika zamanla geliştirilerek daha kom•pleks bir Elektro - Teknik Endüstrinin temel hareket noktalarını teşkil etmişlerdir.

CENEMESA Müessesesinin kuruluşundan bu yana yıllık imalat hacminde kaydedilen hızlı inkişafı aşağıdaki cetvel açıklamaktadır. Bu cetvelde

muhtelif senelerde imal edilen makina ve teçhiza

tın toplam değerleri gösterilmiştir;

1930 da 1940 > 1945 » 1950 » 1955 > 1960 > 1961 ».,

1 004 000 Petas. 8 650 000 > 22. 244 000 > 62^093 ÖÖO > 117 208 000 » 391 498 000 » 561444000 » , .

• İmalat hacminde bu derece sür "atle "vuku bulmuş olan inkişaflar Şirket-sermayesinin de aşağıdaki -tabloya, göre -arttırılmasını gerektirmiştir;

Sene

Sermaye artışı 'Sermaye Milyon Petas. Milyon Petas.

: . ? -i—

12 .< 6 20 25 ^5 -40 '40 , 160

12' • -'".ı

... . 24".' .,. -- 30 50 75 80 120 160 320

- 1930.-"" 1946 ' 1948 1951 1955 -1956 1957 1958

- 1959

İMALAT PROGRAMLARININ GELİŞME SEYRİ'

- İspanyanın Elektrik cihaz sanayiinin imalât programı, aşağıdaki gelişme seyrini - takıp etmiştir.

1952 senesinde, artan ihtiyaç muvacehesinde Cordoba'daki jEabrikanın yanına ikinci bir transformatör fabrikası inşa edilmiştir. Bu fabrikanın projesi, yıllık imal kapasitesi bir milyon KVA ya çıkarılabilecek şekilde hazırlanmıştır. Fabrikanın Test Platf orm'u ise 125000 KVA lık 250000 V luk ünitelere göre inşa edilmiştir.

1957 senesinde yine Cordoba'da inşa edilmiş olan bir Dijonktör fabrikasile Motor ve Transformatör fabrikalarının teşkil ettiği endüstri, tamamlayıcı bir kısma daha sahip olmuştur. Bu fabrikada her çeşit alçak ve yüksek gerilimli dijonktörler; seksiyonerler, kontrol've tevzf panoları, paraf udr ve ölçü transformatörlerime diğer lüzumlu malze-t me ve teçhizat imal olunmaktadır.

İnkişafın son safhasını 1959, senesinden itibaren başlanmış olan Alternatör, Turbo - Alternatör imalatı teşkil etmektedir. Böylece İspanya bugün artık her türlü üretim, nakil ve dağıtım tesislerini memleket dahilinde imal ettiği kendi teçhizatı ile inşa edebilmekte, ve bu sayede elektrifikasyon programlarını büyük bir sür'atle gerçekleştirebilmektedir. Halen İspanyanın elektrik sanayiine ait fabrika ve tesisleri toplam olarak 59500 metrekarelik bir sahayı kaplamakta ve fabrikalarda 2515 işçi ve memur çalışmaktadır. -

YABANCI SERMAYE VE TEKNİK YARDIMI

Bu çapta bir endüstrinin kurulup gelişebilmesi için geniş ölçüde teknik bilgi ve tecrübeye ihtiyaç olacağı tabiîdir. İspanya bu alandaki eksiğini tamamlamak için sanayii gelişmiş memleketlerin lisans ve teknik yardımlarımdan faydalanmıştır. Bunun için Elektro - Teknik imalât alanında tanınmış olan bazı yabancı firmalar CENEMESA.ya hem ortak olarak katılmışlar ve hem de' imalat lisanslarından bu müesseseyi faydalandırmîşlardır.

•:

TÜRKİYENİN DURUMU

Yazının başında da belirtilmiş olduğu .üzere Türkiye'nin elektrifikasyon dâvası büyük yatırım"lan gerektiren bir konudur. Kalkınma plânında da bu'hakikat kabul edilmiş ve ilk beş yıllık süre içinde JElektrik Enerjisi sektörüne 4955000000 TL. bir yatırım payı ayrılmıştır. Bunun l 905 700 000 TL. ı dövizle 'satın alınacak malzemelerin karşılığı-1 dır. Plânın müteakip beş yıllık dilimlerinde enerji sektörüne ayrılması gereken paylar bundan çok da-' ha büyük-ülacak" ve gittikçe de büyüyecektir.

• Fakat kâğıt.üzerinde tespit edilen gayelerin

fiilen gerçekleşebilmesi için lüzumlu olan jnaddî

imkânlar, mevcut plmadıkça tas_awur ve niyetlerin

büyüklüğü bir mana ifade edemez.

'_

Türkiyenin 'elektriklendirilmesi dâvasının çözülmesinde bugün için- dış yardıma' çok yer ve Önem verilmektedir. Bu hal içinde bulunduğumuz şartların kaçınılmaz bir sonucudur. Fakat bu şartlar iyileştirılmedikçe yani Türkiye, elektrik cihazları imalatında güçlü bir endüstriye sahip kılınmadıkça bu büyük dâvanın çözülemiyeceğini artık kabul etmek lâzımdır.

Gerçi -bu konuya" beş yılltk kalkınma plânında bir nebze temas edilmiştir'." Fakat Plân'ın umu1 mî perspektifi içinde bu dâva, kendi önemile mütenasip olarak, belirtilmiştir denemez. Nitekim 1963'yılının tatbikat programında da elektro - teknik cîhaz sanayiine ait çeşitli kolların kimler tarafından, "ne zaman nasıl ve ne. şekilde ele almaca ğı hakkında sarih bir direktif veya işaret yoktur. Bu itibarla daha fazla vakit"kaybına meydan ver.memek" için, ilgili makamlarca lüzumlu tedbirlere biran»önce tevessül edilmesi çok isabetli bir davranış olur.