MÜHENDİSLİK DÜNYASI (UYGULAMALAR-HABERLER)

uygulamalar

Monostabil Multivibratörle Frekans Bölümü

(fç -,00 .H,)

Şekildeki devre düzeneği, yalnız direnç değeri değiştirmekle osilator frekansını 30'a kadar bölmektedir. Çıkış frekansının kristal düzeyinde kararlı kalabilmesi için, K,, K2 VE-DEOÎL kapılan ve 1,1 MHz'lik kristalden oluşan bir osilator kullanılmaktadır. K3 ve Kt VE-DEĞÎL kapılan nm oluşturduğu monostabil multivibrator, osilatörle senkronize bir şekilde K5 VE-DEÖÎL kapısını kontrol eder.

K5 kapısı açık iken osilator darbesi çıkışa geçer ve aynı darbe monostabil multi vibra torun konumunu değiştirir. Monostabil multivratör eski konumuna gelinceye değin K5 kapısı kilitli kalır. Bu süre içinde osilator darbeleri çıkışa geçemez Monostabil eski konumunu aldığında aynı işlem yenilenir. Ks kapısının kilitli kalma süresi Rt direncinin değeriyle belirlenir.

mühendisj'iık Dünyası ha bari e r

Çıkış frekansı, fc = fg/N dir. N bölüm faktörü olup, Rt direncinin değerine göre 2 ile 30 arasındaki tam sayı değerlerini alabilir. Şekildeki devrede 1,1 MHz'lik temel frekans 11'e bölünüp çıkıştan 100 kHzIik darbeler alınmaktadır.

Tepe Gerilimi Ölçen Voltmetre îndüktif yükün devreye girmesi ile, oluşan gerilim tepelerini ne bir osiloskop, ne de diğer bir aygıtla, rahatça ölçme olanağı olmamaktadır. Bu gerilim tepelerinin enerji içerikleri bir voltmetrenin göstergesini harekete geçirecek güçte değildirler. Şekildeki devre ile böylesi bir gerilim tepesinin bu enerji içeriğinin arttırılmasıyla nasıl ölçülebileceğini gösterilmektedir.

Bir 600 V gerilim darbesi, R1,"R2, R3, R4dirençleriyle bölünüp, doğrultulduktan sonra, R4 direnci üzerinde 3V'Iuk bir gerilim oluşturmaktadır. Bu gerilim Tl transistorunu tamamen sürebilmekte, böylelikle C l kondansatörü R5 üzerinden yaklaşık taban gerilimine yüklenmektedir. C l aslında pek küçük olmakla beraber, yükü T2 transistorunu doyuma sürmeye yeterli olmaktadır. 'C2 kondansatörü R6 üzerinden, bu transistor de emi ter takipçisi olarak bağlandığından yaklaşık taban, gerilimine yüklenir. Böylelikle T3 alan etkili transistoru (FET) iletime geçer ve katodunda yaklaşık IV'luk bir gerilim oluşur. R7 potansiyometresi ve mikro ampermetre üzerinden bir akım akmaya başlar. Gösterge harekete geçer ve anahtarın konumuna bağlı olarak olduğu yerde kalır veya gecikmeli ya da hızlı olarak sükunet haline geri döner.

R7 ve R8 potansiyometreleri ile devre ayarlanır. Örneğin, 1000 V'luk bir giriş darbesi durumunda R4'te 5V olması gerekeceğine göre,- R7 vasıtasıyla mikroampermetre göstergesi sona gelecek şekilde ayar yapılır.1.

-iC

6.4'

Elektrik Mühendisüği 193

Hava Kirlenmesinin Ölçülmesinde Laser Kullanılıyor

Havayı kirleten gazların çabuk ve duyarlı bir şekilde saptanması yeni bir laser ışını tekniğiyle mümkün olmaktadır.

Bell laboratuvarlanndan C. Kumar, N. Patel ve L. B. Kreuzer çeşitli azot oksitlerini, havadaki miktarları milyarda on gibi çok küçük mertebelerde olsa bile saptayacak bir teknik geliştirmişlerdir. Azot oksit ve azot dioksit gibi gazlar bilindiği gibi zehirlidir ve otomobil ekzos'unda bulunan ana kirletici gazlardandır, içten yanmalı motorların saldığı kirletici gazlar arasında bulunan karbon monoksit, hidrokarbonlar ve kurşun bileşikleri de bu metotla saptanabilmektedir. Elektrik üretimi sırasında yukarda sayılanlara ek olarak kükürt dioksit gazı da hasıl olmaktadır. Bu gazların herbiri içinden geçen laser ışınının belirli frekanstaki bileşenlerini yutmaktadır.

Kullanılan düzenek ayarlanabilen bir Raman laseri kullanmaktadır. Laserin frekansı kuvvetli bir mıknatıs yardımıyla ayarlanabilmektedir. Bundan sonra ışın incelenecek havayla doldurulmuş optoakustik yutma kutusuna yöneltilmektedir. Bu kutuda basıncı elektrik enerjisine çeviren silindirik diyaframlı duyarlığı yüksek bir mikrofon bulunmaktadır.

Belirli bir gazın varlığını saptamak için gerekli frekansa ayarlanmış laser ışını kutuya gönderilmektedir. Yutulan ışık enerjisi ısınmaya ve sonuç olarak gazın miktarıyla orantılı bir basınç yükselmesine sebep olmaktadır. Basınç yükselmesi de mikrofonla elektrik enerjisine çevrilmektedir.

Aygıt henüz taşınabilir boyda yapılamadığından incelenecek havadan şişe içine örnek alınarak lâboratuvara getirilmesi gerekmektedir.

Merkezi Monitör Masalı Kalb Sondası ve Kalb Ölçme Sistemi

23-30 Eylül tarihleri arasında Madrid'de toplanan Avrupa Kardiyoloji Kongresi'nde Siemens Firması tarafından yeni bir kalp inceleme cihazı, ilk kez sergilenmiştir. Merkezî kontrol masalı olan cihaz; kalple ilgili ölçmeleri, ölçülen değerlerin otomatik olarak kaydı ve «sirecon radiographic sistemle cardangiography» yöntemlerinde kullanılır.

Aletin hazırlanma nedeni kalp sonda tekniğiyle (cardiac catheterization) uğraşan fizikçilerin sonuç almada uyguladıktan bir takım işlemsel yöntemleri hafifleterek tüm işlemlerin bir kişi tarafından genel bir kontrol masasında yapılmasına olanak sağlamaktır. Ortadaki masanın yanındaki masalar aleti kullanana tüm kontrollere ve düğmelere kumanda olanağını vermek için (U) şeklinde yerleştirilmiştir. Masada, sondanın konumunun izlenebileceği x-ışınlı bir televizyon ekranı ile ölçmelerin okunabileceği 8-kanallı ve istenilen kanala çevirilebilir bir gösterge yer almaktadır, ölçülen değerler bir kontrol düğmesi ile otomatik olarak kayıt edilebilir.

Ek teçhizat olarak kalp kayıt ölçü odasında kullanılmak üzere tavana asılabilen geniş bir televizyon ekranı, 8-kanallı gösterge ve kaydı alınan bilgiyi yazan bir ünite bulunmaktadır. Çeşitli ölçmelerde kullanılan aletler ve elde edilen değerler devamlı olarak kontrol edilebilir ve gerektiğinde bu bilgiler, sırasına göre, yazıcı ünite tarafından kayıt edilebilir.

Merkezi kontrol masasında kalp testlerini yapan aletler ile Siemens optimatik sistemine göre çalışan ve görevleri farklı x-ışın aletlerine ait kontrol düğmeleri yer almaktadır. Kalp kayıt ölçü cihazında aynca seri grafikler elde edebilmek için Sirkam 70 flourographic kamera ile birlikte sirecon görüntü kuvvetlendirici ve Vidlemod televizyon fluoroscopy ünitesi bulunmaktadır. Cinefluorography için Bv-35 mm'lik bir Sirecon ve x-ışm görünümlerini banda almak için Sirecord x-şekil kayıt edici diğer parçalardır.

Siemens kalp sondası ve kalp kayıt ölçme sisteminin kontrol odası esas testlerin yapıldığı odadan ayndır. Bunlara ek olarak testler öncesi hazırlığın ve test sonrası işlemlerin yapılması için iki ayn oda gerekmektedir. Böylece aletlerin yerleştirilmesinde kullanılan bu modern teknikle test yönteminde kapsamlı bir etkinlik sağlanır.

Ayrıca bu sistem; basit bir catheterization fluoroscopic ünitesini çift yüzeyli radyografik yöntemi için gerekli bir kalp kayıt ölçü ünitesine, hiç bir ilâve tesisat gerektirmeksizin, aktarabilir.

Isıya Tepki Gösteren Aktif Kalın

Film Anahtarı

Dupout de Nemours firması kalın film tekniğiyle geleneksel yan iletken anahtarlara göre daha ucuza üretileceğini bildirdiği, yeni tip anahtarlama elemanları yapmıştır. Henüz oluşumu verilmemiş olan bu materiyal, ısı veya ısı üreten elektrik enerjisi ile iletken konuma geçmekte ve açık kapalı dirençleri oranı l : 1000 olmaktadır. Kapalı konumdan, açık konuma geçiş 10°C'hk bir ısı bölgesi üzerinden l°C'lik bir histeresisle olmaktadır. Geçiş ısısı 40 ile 70°C arasında ayarlanabilmektedir. Tyox-anahtan diye adlandırılan bu eleman, etkenliğini akım/gerilim eğrilerindeki bir özellikten alan bir bellek olarak da ele alınabilmektedir. Şimdiden deneme olarak, 0,3-50 mA'lik akımlar ve 5-20000 V'luk gerilimler için yapım çalışmaları yapılmıştır.

I

4 dB/km Zayıflamah Cam Lifi Yapıldı

Dalga boyu (mm)

Laserle optik haberleşme sistemlerinde kullanılmak üzere. Corning Glass Laboratuvarlarında 4dB/km zayıflaması olan cam lifinin yapılması başarılmıştır. Bu değer 850 ve 1060 nm dalga boylan için elde edilmiştir. Böylece girişteki ışık gücünün, l km uzakta %40 kadarı alınabilecektir. 1970 yılında gene aynı kuruluşça yapılan 20 dB/km zayıflamalı cam lifine göre, yeni bir üretim tekniğine dayanan bu gelişme, optik iletim tekniğine yeni bir itme verecek çok önemli bir adım niteliği taşımaktadır. Corning Glass, l km için %37 iletim gücü kaybı anlamına gelecek olan 2 dB/km'lik zayıflamayı amaçlamaktadır.

YENİ BİR ELEKTRON MİKROSKOBU

Siemens firması Elmiskop 102 adında yeni bir elektron mikroskobu geliştirdi. Çizgi ayırdetme gücü 0,2 nm, nokta ayırdetme gücü 0,3 nm, elektron ışını ivmelendirme gerilimi 125 kV olan Elmiskop 102'nin büyütmesi 500 000: l kadardır. Optik bk dürbün de eklenerek büyütme 4 000 OOO'a çıkartılmış, izlenen cismin daha ayrıntılı görülmesi sağlanmıştır.

Elektron mikroskoplarının önemli özellikleri büyütmelerinden çok ayırdetme güçleridir. Bu yönden yeni elektron mikroskobu 0,3 nm aralıklı iki noktayı ya da 0,2 nm aralıklı iki çizgiyi ayırdetmektedir. Belirtilen uzakbklar kristal yapıda atomlar arasındaki veya kristal düzlemleri arasındaki uzaklıklara yakındır.

Tümleşik kontrol devrelerinin kullanılması, akımın sayısal programlanması, netlik ve aydınlatma düzenlerinin otomatik çalışmasıyla Elmiskop 102'nin kullanılması da çok kolaylaşmıştır.

KULE EĞİKLİĞİNİ ÖLÇMEDE ELEKTRONİK DÜZEÇ

200 OOO'de bir (2 km de l cm) mertebesindeki eğiklikleri ölçebilen bir elektronik düzeç ingiltere'de üç televizyon anten kulesine yerleştirilmiştir. Bu kuleler Emley Moor (330 m), Winterhill (305 m) ve Belmont (386 m) kuleleridir. Kulelere rüzgârın uzun vadede etkisini incelemek üzere yerleştirilen sistemlerin çıkışı elektronik olarak şeride kaydedilmekte ve tekrar okunurken şerit 400 kat daha hızlı geçirilmekte, böylece bir aylık veri kaydı yaklaşık olarak bir saatte incelenebilmektedir.

OSLO'DA BİLGİSAYARLA DENETLENEN TELEFON SANTRALI KURULUYOR

Norveç Haberleşme idaresi Norveç'in iç ve dış telefon konuşmalarına hizmet etmek üzere bir isveç firmasına bilgisayarla denetlenen telefon santralı ısmarlamıştır, 30 milyon isveç kuronu tutan santral 1976 yılında hizmete girecektir. Santral halen Rotterdam'a kurulmuş bulunan santralla aynı çeşittendir. .

İSVEÇ'TE TREN BİLETLERİ SATIŞI BİLGİSAYARLA YAPILACAK îsveç Devlet Demiryolları idaresi tren biletleri satışında bilgisayar kullanımına 1973'te başlamış olacaktır. Önce seyahat acentelerine konmaya başlanacak olan bilgisayar uçları, 1974 yılının sonuna doğru istasyonların hepsine konmuş olacaktır. Sistem 4,5 milyon isveç kuronuna malolacaktır.

ASYA'NIN EN DERİN PETROL KUYUSU

Kuzey Hindistanda Jamnıu'ya 45 km uzaklıkta Asya'nın en derin petrol kuyusu açılmaktadır. Kuyunun derinliği 6000 metre olacaktır. Şu andaki derinlik 3400 metreyi bulmuştur.

FİNLANDİYA'DA YENİ NÜKLEER SANTRAL

Finlandiya ikinci bir 440 MW'hk nükleer santralı Sovyetler Birliğinden almaktadır. Bu projenin maliyeti 2 milyar 850 milyon TL'dir. îki nükleer santral 1978'de hizmete girmiş olacak ve hizmete girişte Finlandiya'nın elektrik enerjisi ihtiyacının yüzde 15'ini karşılayacaktır.

ULUSLARARASI ÖZDEVİNGENLER (AUTOMATA), DİLLER ve PROGRAMLAMA KOLOKYUMU YAPILDI

Bilişim ve özdevinim Araştırma Enstitüsü'nün (IRIA, Fransa) düzenlediği uluslararası özdevingenler (automata), diller ve programlama kolokyumu Rocquencourt'ta (Fransa) yapılmıştır. Kolokyumda şu konularda bildiriler sunulmuştur :

1. özdevingenler ve diller kuramı. 2. Algoritmalar ve karmaşıklıklar kuramı. 3. Makinalar ve programlar kuramı.

' 4. Proglamlama dilleri anlambilimi.

CIGRE ULUSLARARASI KONFERANSI PARİS'TE TOPLANDI

CIGRE (Uluslararası Yüksek Gerilimli Şebekeler Birliği) toplantısı 28 Ağustos 6 Eylül arasında Paris'te Unesco binasında yapılmıştır. Elektrik enerji şebekelerinin problemlerinin ele alındığı toplantıya 139 bildiri sunulmuştur. Bildiriler konularına göre 14 ana öbeğe ayrılarak ele alınmıştır.

Elektrik Mühendisliği' 193

ABD'DE ÎŞSİZ KALAN MÜHENDİSLER İÇİN BÜRO AÇILDI

ABD Çalışma Bakankğı işsiz mühendislere hizmet etmek üzere Sacramento (Kaliforniya)'da büro açmıştır. Bu büro mühendislere iş bulunmasında yardımcı olacaktır. Büronun bir yıllık masrafı l milyon 880 000 TL. civarında olacaktır.

ABD'DE ELEKTRİK MÜHENDİSLERİ ARASINDA İŞSİZLİK ORANI % 2

Amerika Elektrik Mühendisleri Birliği (EEE)'nin yaptığı son anketin sonuçları açıklanmıştır. Bu sonuçlara göre, ankete cevap veren 40 000 elektrik mühendisinden 768'i işsizdir, (% 1,92). Bunlardan 104'ünün bir aydanberi, 128'inin 3 aydan beri, 117'sinin 7 aydanberive 419'unun 7 aydan fazla zamandan beri işsiz oldukları anlaşılmıştır, tşsiz mühendislerin işlerine son verilen müessesedeki çalışma süreleri daha çok o müessesedeki yeni mühendislerin işten çıkartılmakta olduğunu göstermektedir, îşten çıkartılan mühendislerin 336'sı tasarımlama ve gelişme işlerinde, 60'ı araştırmada, 57'si yönetici olarak çalışmaktaydı.

TELEFON SAHTEKALIĞI ABD'Yİ SARDI

Şehiriçi, şehirlerarası ve uluslararası telefon konuşmalarının para ödemeden yapılmasını sağlayan cihazların yayılması Amerika Birleşik Devletleri'nde önemli sorunlar yaratmaktadır. Bu cihazların aslında bir ses frekanslı üreteç olan ve «mavi kutu» adıyla anılan cinsinden birkaç tanesinin bir Amerikan Deniz Kuvvetleri tersanesinde gizlice imal edilmiş olduğu anlaşılmıştır. Ayrıca «kara kutu» adıyla anılan cinsten olan ve bağlandığı aboneyi arayanların hesabına para yazılmamasını sağlayan cihazlarla «peynir kutusu» diye anılan ve telefon edilen abonenin hangi abone olduğunun saptanmasını olanaksızlaştıran cihazlar da yaygınlaşmış bulunmaktadır. Bu son cihazı telefon yardımıyla karanlık işler çevirenler kullanmaktadır. Bu cihzlardan bazıları bir kumandayla kendi kendini tahrip edecek biçimde imal edilmektedirler. «Mavi kutu» denen cinsten cihazların kullanılması yüzünden telefon şirketlerinin uğradığı kayıpların tahminen 750 milyon TL ile 2 milyar 225 milyon TL arasında olduğu belirtilmektedir. 1971yılında «mavi kutu» sanığı olarak 45 kişi tutuklanmıştır. Bu yılın Eylül ve Ekim aylarında ise mavi kutu sanığı olarak 11 iş adamı tutuklanmış bulunmaktadır. Yalnızca bir teknik üniversitede 100 mavi kutu kullanıcısı olduğu telefon şirketi tarafından saptanmıştır.

Fatura ödenmemesi ve benzeri nedenlerle telefon şirketlerinin yıllık kaybı ise 1971 yılında 330 milyon TL olmuştur. Kumbaralı telefonlardaki hasarlar nedeniyle ise şirketlerin kaybı yine 1971'de 3 milyon TL dolayındadır. 1972 OcakEkim ayları içinde telefonla ilgili bütün suçlardan tutuklananların sayısı 500, başka cezalar alanlar sayısı 400 dür.