DÜNYA'DAKİ ÖZELLEŞTİRME ÖRNEKLERİ

DUNYADAKi lznrl,n sri R.MEOalunrlnai

Telekomunikosyonodzoellestirmuezerine kopsomlr bir goIrgmo

OzelleStirm e tutrtr\ena ue girisimlerinin yo{unlagtryt bu giinlerde, konuyla ilgili herkesi bir kez daha diiEfinmeaeturtqmala gekebilmesai e diger illke d.eneyimlerinden almacak derslerle iilkemizin kmdi koSullarma g6re d.eleilmdirilmesi ag.smdan FunclaBasaran ue

6nder 6zdemir' in hanrlah{t "Telekomiinikaryonda dzelleStinne,iddialar,

Ornekler,Gergekler" baShg,ta;tJtctn kitap oldukga iinemll bir gahsma.

) so rLerrFr ,.".lrNi , L,l

T c l c k , r m u ni k l . 5o n d ad z e l l e s t i r mkeo n u s uF. u n -

|I

'

"

LlaBrprranre feleIomiinikr

O n c l e rO z d e s y o n dOa / e l l

n e

r !

i r ' i nh rirm

azrr ci.d d

l i

a a

dr!r lrr,

O r n e k l e r .G e r g e k l e r "h a f l r g l t a i l y a n k i t a p t a1 0 0 ' r i n

iizerindekaynakvebelgedenyaprlanbir araghrmay-

I.a derinlcmesinienceleniyor.

Ozellegtirmetartrfmave giriqimlerininyoEunlaftrgr

bu gi.illerdek. onuylailgili herkesbi ir kez clahadiisunmeve tartrfmtvaqekebilmesvi e difer.iilke de_ ncyrmlerintlenahnacakderslerleiilkemizin kendi

k o g u l J a n nga, j r ed c ! e r l e n < i i r i l m e saic r s r n d aonl d u k -

E ac i n e m i li - . i rc a l r q m a Kitabtr rrazarlal.aslmda|ok Scursfudtri:yerekbaghyorlar sdzlerine.1980'lerdenbu yanabir gok iilke- yrhnda telekomiinikasyon-bilgisektdrii pazar hacde iizellegtirmelergergekleqtirildive sonuglanbirer minin yaklaqrkolarak 23 trilyon ABD dolanna eribirer ahnmaya baglandr.Baqlangrgtaileri siiriilen qeceli beliniliyor. Bu aqamadadevletin roliiniin de,

tizelleStirmeninkagrmlmazh!,tve her tiirlii s*mtb telekomiinikasyonaltyaprsrnruluslararastsermayedan kurtulmnntng*ar yolu oldalr savlannaverile- nin gereksinimlerinidngdren yeni uluslararastkucek cevaplarbir gok iilkenin yaqadrlrsomut iirnek- rallar do$rultusundayenidendiizenlemekolarak belere dayanryor.Tiirkiye'de ozellegtirmeleringecik- lirlendiIi vurgulanryor.

mesiyle, uluslararasrcizellegtirmedeneyimlerinden Kitabrn 2. Bdliimiinde uluslararasrrizelleqtirmedealacafrmrz dersler ve dniimiizde <irnekler olmasl neyimleri inceleniptartl$lllyor. Geli$miqiilketerden

aErsrndaEnansholdulumuzunaltl Eiziliyor.

Ingiltere, Kanada.ve Japonya,az geli$mi$iilkeler-

Be$ biiliimden oluqankitabrn ilk btitiimiinde, "ka- denise,Arjantin,Meksika,(TT 6zelleqtirmesinteamuoyu olu;turma" amaclylaortayakonulaniddialar lip kuruluqlarcareferansolarak sunuldulu igin daha

ele ahmyor. Bu bijliimde "sermayenintabanayaytl- da ilgi gekici) Jamaikatelekomiinikasyonozellestirmasr"ve "hizmetin kalitesininyiikseltilmesi" hedef- meferi incelenerek,"ftyatlann ucuzlamast", "reknleri "kiireselleqmeve yeni diinya diizeni" kavramla- betin olmast" ve "hizmetinyaygrnlasmasr"savlannnrn iizerine oturtularakher tiirlii iletiqim aracryla mn dolrululu slnanryorve gahqanlarve tiiketiciler

rtzelleqtirmeyanhsrcephelerinoluqturuldulu belirttliyor. Yine aynr b6lijmde telekomDnikasyonalantndaki tizelleqtirmelennzrdrndakidifer amaglargdyle qdziimleniyor: Telekomiinikasyonun kapitalizmin

agrsrndansonuElandeleriendiriliyor. Bu ijmeklerden,British Telecom (BT) dzelleqtirilmesinde,1950'lerdedev qirketlercebaglatrlacnizelleqtirmelobisinin dnemli etkilen olduEubelirtiliyor.

sinir sisteminioluqturdulu belirtilerek,ki.iresellegen 1980'lerin bagrndaBagbakanMargeret Thatcher,

sermaye piyasalan ile telekomiinikasyon sistemleri dzelle$tirmeile hissesenetlerininyaygrnbir qekilde

arasrndaiki dnemli ballantr oldufu sdyleniyor. satrlacalrnr,bununda" halk kapitalizmini" yalataca-

Bunlardanilki, telekomiinikasyonunkiiresel serma- frnr iddia ederek, l98l'de posta hizmetlerinin

ye piyasalanmniglenmesinin6n ko$ulu olmasr, BT'den aynlmasryla baqlayansiirecin, miilkiyetin

ikincisi ise biiyiik yatrnmlar gerektirentelekomiini dzel sermayeye aqamalt olarak devredilmesi ile

kasyon sistemlerinin,mali sermayeninuluslararasr 1997ye dek stirdtigii,en son 9o0.5 (bindebeq)oradiizeyde drgiitlenmiq kuruluglanndan borg ya da nrndaki altrn hisseninsatrlmasrylaingiltere'nin BT

kredi afrnarakgergeklegtirilmes.)i zelle "empena' iizerindeki tiim haklanndan vazgeqtiEibelirtiliyor.

liTmin colrafi smtrlarmt" giin[miizde telekom{inr- Bu Eah$madafiT hisse senedi sahiplili ve ytllara

kasyon allannln belirledi[i sonucunaulagtltyor.

gOredeliqen toplam iEerisindekioranlan incelene-

Telekomiinikasyontizelleqtirmesininardrndaki bir rek miilkiyetin baglardaiddia edildifi gibi tabana

difer etkendekiiresellegenve ulusalslnrrlana$ante- yayrlmadrfrmnaltt giziliyor. Ayrrca BT'nin iizelleqkelci sermayeninve uluslararasrEirkederinihtiyag- tirmesindensonramrifelerdeki deliqimin tamamen lan olaraksaptanryorK. itapta, "MerkezindedzelleS- $irketlerinyaranna ve ev abonelerininzararlnasotirmenin yer akhfr yenidenyap andtrmalan, gelis- nuElandrlr, 1990'dayerel konuqmaiicretleri 7o5,9,

miS iilkelerin telekom nikasyon cihaa ve hizmeti jetonlu konugmaiicretlei Va41 orantndaarttnlrrken,

retenfirmalun ile telekom nikasyinu )'oEunolarak kullananlar y(jnlendirmektedir. Yenidenyapr

ticaret ve i$ konu$malannda7c l5 indirim yaprldrlr ve istihdamtn 1990-1997arasrnda100binden fazla

hnmaya t)ncelikleihtiyagtlul-anuluslararastSirket- azaldlpryaprlanaraqtrrmamnbulgulan arastndayer

ler, biiy yen giiglerini, telekomiinikasyonsektdr n- almaktadrr.

de de kullanmnktadrlar. Ulusal diizeydeise, siyasi Kanada ve Japonya'dakiajzellestirmesiiregleri de

iktithnn de$iSikdiizel-Ieriile mali bafilanulan olan incelendi[indedefiqik ;irketlerin varhfr sayrlmakla

aktiirler belirleyicidir. Kamu g,iirevlileride, kiirese[ birlikte, bir kaq btiyiik frmamn tekellegmesininolsermayealtJ-aptstnrniki kritik bileSenini,ulusal dii- dugu saptanlyor.Her iki iilkedeki tiim firmalarda7o

zenlemeninuluslararrtstsermtyenin ihtiyaghrt tlo!,- 25'lere varanistihdamazalmasr,1990verilerinegtirultusundntap anmasnt ve uluslararastanlasma- re JaponNTT hisselerininVa66,8'ine Eirketlerin%

lann yiir rl Pe girmesini sa/lamak rol n iistlennislerdir" deniyor.

23'iine de bireylerin sahip oldulu b€lirtilmektedir. NTT'deki iizelleEdrmesonrasttarife de[igiklili in-

GATS ile ticari faaliyetleredahil edilen telekomiinl- celendilinde qehirlerve milletler arasrkonuqmaiickasyon sektdriiniin milyonlarca dolarhk pazar po- retlerinin ucuzlarkenqehirigitelefongiirii;melerinin

tan:iyeli ile hizmetsekldriiniinen dnemli bile;eni arttrgr.bulunantesbitlerarastndayer almakta.

olmasrda telekomiinikasyondzelleqtirmelerininbir Az geligmigiilkelerdeki tjzelleitirme siireclsaPtama

di[er etkeni olarak saptanlyor.Telekomiinikasyon ve bulgulan iilkemiz aqlslndandadfretici olmastnehizmet gelirlerinin yida Vo4J biiyiidii[ii ve 2000 deniyle oldukgaEarptctsonuglarigermekte Yazar-

ETEKTMRTUKHENDistiG3ll <

lara gdre az geliqmif iilkelerde,her iilkede gririilen yici Kuruluqlar" yine diinyadancjmeklerleincelenortak sonuqlarrnyamnda,"borg batalrndakrvranan" mekte.Yaprlanincelemelersonucundayazarlarca

az geligmiqiilkelerin"dzgtin " koqullarrndankaynaklanan bazr farklarr da var. Bu farklardan ilki. uluslar:rasr mali kurulu$lann rolti. Bu iilkelerde cizelleqtirmeIM, F ve Diinya Bankasrgibi alacakh

"hempolitikac ctnn hem de dz.elSirketlerinisteklerinin EohStr[r noktarlaltapLlacakdtizenle,-icikuru' luSun,riisvete ag* ve ozel SirketLerindenetimittle olacalL; haberleSmehiz.nretininpoLitikao ve dzel

uluslararasrmali kuruluglarca giindemegetirildigi Sirketler;,-ararmakantuzarartna o/acair " saptamaiEin,bu kuruluqlaryarattrklaflmekanizmalarlasiire- sr yaprlmakta.Aynr bciliimdeTiirkiye'deki diizenlecin tumijnii kontrol ermiq oluyorlar. Difer fark ise yici kuruluglardainceleniyor.

gok uluslu bankalannsi.ireqtekriolti. Bunun en Ear- Krtabrn4. bcilUmiindTeilrkiye'dekitelekomUnikasprcrcimefi olarakda Arjantin'dea]acakhbankanrn yon sektijriiPTT'nin tarihiylebirlikte ele aLnryor.

alaca!rnakarqtltkolarak girketi almasrgristerilmek- 1980'lerdeIMF ve DtinyaBankasrgibi kuruluqlann

tedir.

"yaprsaluyum programf igerisindeyer alancineri-

Kitapta Arjantin, Meksika ve Jamaika'dakiteleko- leriyle ba;layanrizelleftinnesiireciningiintimiize

miinikasyondzelleltirme siireEve sonuglariaynntr- kadarkigeliqimiinceleniyorT. elekomiinikasyocnilanyla incelenmiqtirA. rjantin'dekidrnekte1990yr- haz iiretimindea, ragtrrmageligtirmealtyaprsrndaah iEerisindeard arda telekomtinikasyonticretlerine a/c112,a/c300, o/c400 ve c/c42 oranrndazamlaryayah teknoloji iiretmeyetenekleriyleTiirkiye ekonomisindecinemliyerleri olan Teletaf ve Neta!'ln hisprlarakENTEL'in diinyanrnen karh girketihaline selerininsatrlmasrylgaergekleqedneli;im siirecinin

geldi[i ve ENTEL cizelleqtirildifi ddnemdegeliq- etkileri inceleniyor.

mekteolan iilkeler iqindeen ucuzasatrlanqirketoldulu belirtilmektedir.(Hat baqrfiyatr 800ABD Dolan) M e k s i k a d r n e [ i n d e , 1 9 8 2 - 1 9 8 7y r l l a r r a r a s r n d a TELMEX'in yatrnmlannrdevlet politikasrnedeniylesadecedrqborglarlayapabildi[ini ve 1970'lerde Vol2 olan qebekeb ytime oranrmn1980'lerdec/o 6'ya dii$tuEtbi elirtilmekteO. zellegtirmeyheazrrhk olarakgehirigti elefonhizmetiiicretinin% 186,tesis iicretinin de 5 kat arttrlr belirtilerek,bu arllqln 1990 barsrndaqehirigi aramalariqin 7c 620 oldu$u buna

1980'lerdengiiniimiizekadarPTT'nin kar/zarardurumu ve yaptrEryatrflm oranlarlile yatrnmlardaki finansmankaynaklan yine bu bdliimde ele alnarak

PTT'nin higbir za\rlan zararetmediEivurgulanlyor. Ozelleqtirmegerekgeleriarasrndayer alan istihdam tazlallglgdstergesindTetirk Telekom'ungahqanba$lnadiigenhat saylsloranrndagahganbagrnadtigen 189.53hat oranryla(1995)dijnyave OECD ortalamalannrniizerindeoldulu, bu savrnTiirkiye igin gegerliolmadrprnlnalh giziliyor. PTT'de telefonve

kargrlrkuluslararastkonuqmalardadnemli tarife in- kabloluTV qebekeyaprmrnrnk,abloluTV hizmetidirimleri oldufu kaynaklardayer almakta.Ozelle$- nin, Turpak $ebekesininu.ydu yer istasyonlannln,

tirmedensonraTELMEX'in yatrrrmlarrnrbiiyiik qir- Tiirksatuydularrnrn,Intemehtizmetlerive cepteleketlerin ihtiyaglan do!mltusundagergeklegtirdiIi fon hizmetlerinincizellegtirilmesinyinrllardrruyguve yatrrmlarrnl da cizelleqtirmesonrasldevlet tara lanandzelle$tirmqeah;malannrnbir pargasor ldupu

findan aktanlankaynaklayaptr!r, dahafazla yatrnm belirliliyor.Tarifelerdekdi efiqikliklerindi[er iilkeyaprlmasrnrteqvik igin telekomiinikasyonavergiler lerde dzelleftirmetincesiyaprlanyiiksek zamlarla

konarakbununTELMEX'e aktanldrlt bulunanso- parelellik gdsterdiEibeliftiliyor.

nuglararasrndaB.unlararalmen 1993yrh verilerine Kitabrn sonbrjltimiindediinyantnEeqitlitilkelerinde

giire Meksika'nrngiineydoEusundCahiapasbrilge- <izellegmeykeargryaprlanmuhalefetincirnekleriansinde100kiqiyesadece2.2telefondiigerkenbu ora- latrlr)<lrve bu noktalannintemet haberleiimeadresnln DistritoFederal'de24,6oldufu beliniliyor.

leri veriliyor.

Telekomiinikasyonaltyaprlanbaqtanberi cizelsek DUnyadakige$itliiilkelerdeya;anantelekomiinikastdriin denetimindeolan ABD ve Filipinler'deki sti- yon cizellegtirmesiireqleriyle Ttirkiye'de yaqanan

reg ve sorunlar yine bu bciliimde ele ahnmakta. geligmeleren giincel verilerle bu kitapta birarada

Ozelleqtirmesiireci geEirmif tiim iilkelerdeki ortak delerlendiriliyorK. itabrokuyuncaTiirkiye'deyagasonuqlar,istihdamdaazalmalarve birlikte gelen ig- nansiirecindifer iilkelerle hem parelellikgijsterdiEi

sizlik sorunu,yerel konugmaiicretlerinin afimasryla hem de Tiirk Telekom'un bulundulu nokta agrsrnve derhapahahhizmet alma ve ortayaErkandzel te- dandifer iilkelerindzellettirmecinceski onumundan

keller olarak rizetlenmekte.

her agrdangok dahaiyi oldupuanlaqrhyorO. zelleg-

Kitabrn 3. brjltimiinde,iqlevleri rizellegtirmelerson- tirme siirecindeyer alan ve gerEektenbu iilkede yarasrndauyulmasrgerekenkurallan izlemek ve dzel- qadrfrnrhissedenherkesinokuyupbir kez dahakalegtirilen hizmetlerin kamu yararlm gdzetereksiir- hplann dtesindediiqtinmesinisa$ayacalrnrumuyodiiriilmesini saElamakolarak tammlanan"Diizenle- r u m .

) sz eLerTP| ^,r'uFrEsNllDci